37. kīṭālūtādiviṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka 1

|૧|

વિષપ્રક્રમાત્ કીટલૂતાદિચિકિત્સિતં વક્તિ-

Adhikarana kITalUtAdiviShapratShedhAdhyAyaH ------ kITAH sarpANAM viNmutrAdijAH kITAnAM caturvidhatvam (2-1) · Śloka 1

અથાતઃ કીટલૂતાદિવિષપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) સર્પાણામેવ વિણ્મૂત્રશુક્રાણ્ડશવકોથજાઃ| દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ યુક્તાઃ કીટાશ્ચતુર્વિધાઃ||૧||

સ૦- સર્પાણાં-પૂર્વોક્તાનાં, વિણ્મૂત્રાદિજાઃ કીટા દોષૈઃ પૃથગ્યુક્તાસ્ત્રિપ્રકારાઃ સમુદિતૈશ્ચ યુક્તા ઇતિ ચતુઃ પ્રકારાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana vAyavyakITadaShTasya lakShaNam (2) · Śloka 2

દષ્ટસ્ય કીટૈર્વાયવ્યૈર્દંશસ્તોદરુજોલ્બણઃ| |૨|

સ૦-તેષુ મધ્યે વાયવ્યૈઃ-વાતલૈઃ કીટૈઃ, દષ્ટસ્ય દંશસ્તોદરુજાધિકો ભવેત્|

Adhikarana AgneyakITadaShTasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| આગ્નેયૈરલ્પસંસ્રાવો દાહરાગવિસર્પવાન્||૨|| પક્વપીલુફલપ્રખ્યઃ ખર્જૂરસદૃશોઽથવા| |૩|

સ૦-આગ્નેયૈઃ કીટૈર્દષ્ટસ્ય દંશોઽલ્પસ્રાવાદિમાન્ સ્યાત્| પક્વપીલુફલનિભઃ ખર્જૂરસદૃશો વા સ્યાત્|

Adhikarana kaphAdhikakITadaShTasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| કફાધિકરિમન્દરુજઃ પક્વોદુમ્બરસન્નિભઃ||૩||

સ૦-કફાધિકૈઃ કીટૈર્દષ્ટસ્ય દંશો મન્દરુજઃ પક્વોદુમ્બરસદૃશઃ|

Adhikarana sAnnipAtikakITadaShTasya lakShaNam (4) · Śloka 4

સ્રાવાઢ્યઃ સર્વલિઙ્ગસ્તુ વિવર્જ્યઃ સાન્નિપાતિકૈઃ| |૪|

સ૦-સાન્નિપાતિકૈઃ-ત્રિદોષાધિકૈઃ કીટૈઃ, દષ્ટસ્ય દંશઃ સ્રુત્યધિકઃ સર્વલિઙ્ગઃ| સ ચ વર્જ્યો-નોપક્રમણીયઃ|

Adhikarana kITeShu sarpavat vegAH shophAdishca (4-5) · Śloka 5

| વેગાશ્ચ સર્પવચ્છોફો વર્ધિષ્ણુર્વિસ્રરક્તતા||૪|| શિરોક્ષિગૌરવં મૂર્ચ્છા ભ્રમઃ શ્વાસોઽતિવેદના| |૫|

સ૦-વેગાશ્ચ સર્પવત્કીટેષુ સ્યુઃ| તથા શ્વયથુર્વર્ધનસ્વભાવો વિસ્રશોણિતત્વં ચ મૂર્ધનેત્રગુરુત્વં મૂર્ચ્છાદ્યાશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana sarvakITakadaShTAnAM sAmAnyalakShaNam (5) · Śloka 5

| સર્વેષાં કર્ણિકા શોફો જ્વરઃ કણ્ડૂરરોચકઃ||૫||

સ૦-કર્ણિકાદ્યાશ્ચ સર્વેષાં દંશાનાં સ્યુઃ|

Adhikarana vRushcikadaShTasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

વૃશ્ચિકસ્ય વિષં તીક્ષ્ણમાદૌ દહતિ વહ્નિવત્| ઊર્ધ્વમારોહતિ ક્ષિપ્રં દંશે પશ્ચાત્તુ તિષ્ઠતિ||૬|| દંશઃ સદ્યોઽતિરુક્ શ્યાવસ્તુદ્યતે સ્ફુટતીવ ચ| |૭|

સ૦- વૃશ્ચિકસ્ય તીક્ષ્ણં વિષં ભવતિ| તચ્ચ પ્રથમમગ્નિરિવ દહતિ| ઉપરિષ્ટાદાશ્વેવારોહતિ| પશ્ચાચ્ચ દંશે તિષ્ઠતિ| દંશો વૃશ્ચિકસમ્બન્ધી સદ્યોઽતિરુગાદિઃ સ્યાત્| તુદ્યતે સ્ફુટતીવ ચ| તુદ્યત ઇતિ કર્મકર્તરિ તઙ્|

Adhikarana vRushcikAstriprakArAH (7-8) · Śloka 8

| તે ગવાદિશકૃત્કોથાદ્દિગ્ધદષ્ટાદિકોથતઃ||૭|| સર્પકોથાચ્ચ સમ્ભૂતા મન્દમધ્યમહાવિષાઃ| |૮|

સ૦-તે-વૃશ્ચિકાઃ, ગવાદિશકૃત્કોથાત્ વિષદિગ્ધદષ્ટાદિ કોથાત્ સર્પકોથાચ્ચ સમ્ભૂતા યથાસઙ્ખ્યં મન્દવિશા મધ્યવિષા મહાવિષાશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana mandaviShavRushcikAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| મન્દાઃ પીતાઃ સિતાઃ શ્યાવાઃ રૂક્ષાઃ કર્બુરમેચકાઃ||૮|| રોમશા બહુપર્વાણો લોહિતાઃ પાણ્ડુરોદરાઃ| |૯|

સ૦- મન્દવિષાઃ કીટાઃ પીતાદિગુણાઃ| રોમશા ઇતિ "લોમાદિ" ઇત્યાદિના શઃ|

Adhikarana madhyaviShavRushcikAnAM lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ધૂમ્રોદરાસ્ત્રિપર્વાણો મધ્યાસ્તુ કપિલારુણાઃ||૯|| પિશઙ્ગાઃ શબલાશ્ચિત્રાઃ શોણિતાભા| |૧૦|

સ૦-મધ્યવિષાસ્તુ કપિલાદિગુણાઃ|

Adhikarana mahAviShavRushcikAnAM lakShaNam (10) · Śloka 10

મહાવિષાઃ| અગ્ન્યાભા-દ્વ્યેકપર્વાણો રક્તાસિતસિતોદરાઃ||૧૦||

સ૦-મહાવિષા દર્ભદૂર્વાસદૃશા દ્વિપર્વાણ એકપર્વાણો વા| રક્તોદરાઃ કેચિત્કૃષ્ણોદરાઃ કેચિત્સિતોદરાશ્ચ|

Adhikarana mahAviShavRushcikadaShTasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

તૈર્દષ્ટઃ શૂનરસનઃ સ્તબ્ધગાત્રો જ્વરાર્દિતઃ| ખૈર્વમન્ શોણિતં કૃષ્ણમિન્દ્રિયાર્થાનસંવિદન્||૧૧|| સ્વિદ્યન્ મૂર્ચ્છન્ વિશુષ્કાસ્યો વિહ્વલો વેદનાતુરઃ| વિશીર્યમાણમાંસશ્ચ પ્રાયશો વિજહાત્યસૂન્||૧૨||

સ૦- તૈઃ-મહાવિષૈઃ, દષ્ટઃ સન્ શૂનજિહ્વાદિઃ સ્યાત્| તથેદમિદં કુર્વન્નીદૃશઃ સન્ પ્રાયશો જીવિતં ત્યજતિ|

Adhikarana uShTradhUmasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

ઉચ્ચિટિઙ્ગસ્તુ વક્ત્રેણ દશત્યભ્યધિકવ્યથઃ| સાધ્યતો વૃશ્ચિકાત્ સ્તમ્ભં શેફસો હૃષ્ટરોમતામ્||૧૩|| કરોતિ સેકમઙ્ગાનાં દંશઃ શીતામ્બુનેવ ચ| ઉષ્ટ્રધૂમઃ સ એવોક્તો રાત્રિચારાચ્ચ રાત્રિકઃ||૧૪||

સ૦-ઉચ્ચિટિઙ્ગાખ્યો વૃશ્ચિકો વક્ત્રેણ દશતિ| સાધ્યાદ્દૃશ્ચિકાદતિરિક્તવ્યથઃ| તથા સ્તમ્ભં કરોતિ મેઢ્રસ્ય| તથા હૃષ્ટરોમતાં-રોમહર્ષં, કરોતિ| તથા દંશશ્ચ શિશિરજલેનેવ સેકમઙ્ગાનાં વિધત્તે| સ એવોષ્ટ્રધૂમકઃ કથિતઃ| રાત્રિચરણાચ્ચ રાત્રિકઃ સ એવોક્તઃ|

Adhikarana kITAdInAM doShAdhikatvam (15) · Śloka 15

વાતપિત્તોત્તરાઃ કીટાઃ, શ્લૈશ્મિકાઃ કણભોન્દુરાઃ| પ્રાયો વાતોલ્બણવિષા વૃશ્ચિકાઃ સોષ્ટ્રધૂમકાઃ||૧૫||

સ૦-કીટા વાતપિત્તાધિકાઃ| કણભોન્દુરાઃ શ્લેષ્મોલ્બણાઃ| પ્રાયેણ વૃશ્ચિકા વાતોલ્બણવિષા ઉષ્ટ્રધૂમકાશ્ચ|

Adhikarana yathAdoShodayaM kriyA (16) · Śloka 16

યસ્ય યસ્યૈવ દોષસ્ય લિઙ્ગાધિક્યં પ્રતર્કયેત્| તસ્ય તસ્યૌષધૈઃ કુર્યાદ્વિપરીતગુણૈઃ ક્રિયામ્||૧૬||

સ૦-યસ્ય યસ્યૈવ દોષસ્ય લિઙ્ગાધિક્યં જ્ઞાયતે, તસ્ય તસ્ય દોષસ્ય ભેષજૈર્વિપરીતગુણૈઃ ક્રિયાં વિદધીત|

Adhikarana vAtikaviShasya lakShaNam (17) · Śloka 17

હૃત્પીડોર્ધ્વાનિલસ્તમ્ભઃ શિરાયામોઽસ્થિપર્વરુક્| ઘૂર્ણનોદ્વેષ્ટનં ગાત્રશ્યાવતા વાતિકે વિષે||૧૭||

સ૦-વાતિકે વિષે હૃત્પીડાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana paittikaviShasya lakShaNam (18) · Śloka 18

સંજ્ઞાનાશોષ્ણનિશ્વાસૌ હૃદ્દાહઃ કટુકાસ્યતા| માંસાવદરણં શોફો રક્તપીતશ્ચ પૈત્તિકે||૧૮||

સ૦-પિત્તોલ્બણે સંજ્ઞાનાશાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana shlaiShmikaviShasya lakShaNam (19) · Śloka 19

છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસપ્રસેકોત્ક્લેશપીનસૈઃ| સશૈત્યમુખમાધુર્યૈર્વિદ્યાચ્છ્લેષ્માધિકં વિષમ્||૧૯||

સ૦-કફાધિકં વિષં છર્દ્યાદિભિર્જાનીયાત્|

Adhikarana vAtikaviShe piNyAkalepAdi (20) · Śloka 20

પિણ્યાકેન વ્રણાલેપસ્તૈલાભ્યઙ્ગશ્ચ વાતિકે| સ્વેદો નાડીપુલાકાદ્યૈર્બૃંહણશ્ચ વિધિર્હિતઃ||૨૦||

સ૦-વાતિકે વિષે પિણ્યાકેન વ્રણલેપો યોજ્યઃ, તૈલાભ્યઙ્ગશ્ચ નાડ્યાદિભિશ્ચ સ્વેદો બૃંહણશ્ચ વિધિઃ સ્મૃતઃ|

Adhikarana paittikaviShe shItalasekAdi (21) · Śloka 21

પૈત્તિકં સ્તમ્ભયેત્સેકૈઃ પ્રદેહૈશ્ચાતિશીતલૈઃ| |૨૧|

સ૦-પિત્તાધિકં વિષં સેકાદિભિરતિશિશિરૈઃ સ્તમ્ભયેત્|

Adhikarana shlaiShmikaviShe lekhanAdi (21) · Śloka 21

| લેખનચ્છેદનસ્વેદવમનૈઃ શ્લૈષ્મિકં જયેત્||૨૧||

સ૦-શ્લૈષ્મિકં લેખનાદ્યૈર્જયેત્|

Adhikarana trividhAnAM kITAnAM yathAdoShaM cikitsA, svedAlepanasekAH prAyaH koShNAH kAryAH (22-23) · Śloka 23

કીટાનાં ત્રિપ્રકારાણાં ત્રૈવિધ્યેન ક્રિયા હિતા| સ્વેદાલેપનસેકાંસ્તુ કોષ્ણાન્ પ્રાયોઽવચારયેત્||૨૨|| અન્યત્ર મૂર્ચ્છિતાદ્દંશપાકતઃ કોથતોઽથવા| |૨૩|

સ૦- કીટાનાં ત્રિવિધાનાં યથાસ્વં ત્રિવિધૈવ ચિકિત્સા હિતા| સ્વેદાદીંશ્ચ પ્રાયેણ કોષ્ણાન્ કુર્યાત્| મૂર્ચ્છિતં નરં દંશપાકં ચ વર્જયિત્વા તથા દંશકોથં ચ હિત્વા|

Adhikarana sarvasya viShadaMshasya nRukeshAdayo dhUpanam (23-24) · Śloka 24

| નૃકેશાઃ સર્ષપાઃ પીતા ગુડો જીર્ણશ્ચ ધૂપનમ્||૨૩|| વિષદંશસ્ય સર્વસ્ય કાશ્યપઃ પરમબ્રવીત્| |૨૪|

સ૦-નરકચાદયો ધૂપનં સર્વસ્ય વિષદંશસ્ય પરં હિતમિતિ ભગવાન્ કાશ્યપોઽવાદીત્|

Adhikarana sarvasya sarvo viShaghno vidhiH saMshodhanAni ca (24) · Śloka 24

| વિષઘ્નં ચ વિધિં સર્વં કુર્યાત્સંશોધનાનિ ચ||૨૪||

સ૦- તથા વિષઘ્નં વિધિં સકલં વિદધ્યાત્| સંશોધનાનિ ચ કુર્યાત્|

Adhikarana viShograkITavRushcikadaShTeShu sarpavat sAdhanam (25) · Śloka 25

સાધયેત્સર્પવદ્દષ્ટાન્ વિષોગ્રૈઃ કીટવૃશ્ચિકૈઃ| |૨૫|

સ૦- વિષોગ્રૈઃ કીટવૃશ્ચિકૈર્દષ્ટાન્ સર્પવત્સાધયેત્|

Adhikarana kITaviSheShu tandulIyalAdipAnam (25-26) · Śloka 26

| તન્દુલીયકતુલ્યાંશાં ત્રિવૃતાં સર્પિષા પિબેત્||૨૫|| યાતિ કીટવિષૈઃ કમ્પં ન કૈલાસ ઇવાનિલૈઃ| |૨૬|

સ૦-ત્રિવૃતાં તન્દુલીયકસમાં ઘૃતેન નરઃ પિબેત્| એવં કીટવિષૈશ્ચ કમ્પં-ક્ષોભં, ન યાતિ| કૈલાસ ઇવ વાયુભિઃ|

Adhikarana kITavisheShu shuddhe kShIrivRukShatvagAlepaH (26) · Śloka 26

| ક્ષીરિવૃક્ષત્વગાલેપઃ શુદ્ધે કીટવિષાપહઃ||૨૬||

સ૦- શુદ્ધે સતિ ક્ષીરિવૃક્ષત્વગાલેપઃ કીટવિષઘ્નઃ|

Adhikarana kITavisheShu muktAlepaH shophAdighnaH (27) · Śloka 27

મુક્તાલેપો વરઃ શોફતોદદાહજ્વરપ્રણુત્| |૨૭|

સ૦- મૌક્તિકલેપઃ શ્રેષ્ઠઃ શોફાદિઘ્નઃ|

Adhikarana kITavisheShu dashA~ggAgadapAnam (27-28) · Śloka 28

| વચા હિઙ્ગુ વિડઙ્ગાનિ સૈન્ધવં ગજપિપ્પલી||૨૭|| પાઠા પ્રતિવિષા વ્યોષં કાશ્યપેન વિનિર્મિતમ્| દશાઙ્ગમગદં પીત્વા સર્વકીટવિષં જયેત્||૨૮||

સ૦- વચાદિકદશદ્રવ્યનિર્મિતત્વાત્ દશાઙ્ગમગદં કાશ્યપેન નિર્મિતં પીત્વા સર્વં કીટવિષં હન્તિ|

Adhikarana vRushcikadaMshe cakratailAdinA secanam (29-30) · Śloka 30

સદ્યો વૃશ્ચિકજં દંશં ચક્રતૈલેન સેચયેત્| વિદારિગન્ધાસિદ્ધેન કવોષ્ણેનેતરેણ વા||૨૯|| લવણોત્તમયુક્તેન સર્પિષા વા પુનઃ પુનઃ| સિઞ્ચેત્કોષ્ણારનાલેન સક્ષીરલવણેન વા||૩૦||

સ૦-વૃશ્ચિકોત્થં દંશં સદ્ય એવ ચક્રતૈલેન સેચયેત્| શાલિપર્ણીસિદ્ધેન વા ઇતરેણ-ચક્રતૈલેન, કોષ્ણેન વા સેચયેત્| સૈન્ધવાન્વિતેન વાઽઽજ્યેન મુહુર્મુહુઃ સિઞ્ચેત્| કવોષ્ણેન કાઞ્જિકેન દુગ્ધસૈન્ધવાન્વિતેન વા સિઞ્ચેત્|

Adhikarana vRushcikadaMshe ajAjIkalkenopanAhaH (31) · Śloka 31

ઉપનાહો ઘૃતે ભૃષ્ટઃ કલ્કોઽજાજ્યાઃ સસૈન્ધવઃ| |૩૧|

જીરકકલ્કઃ સૈન્ધવયુક્તો ઘૃતેન ભૃષ્ટ ઉપનાહઃ સ્યાત્|

Adhikarana vRushcikadaMshe svedaH pracchAnaM rajanyAdi cUrNaiH pratisAraNaM ca (31-32) · Śloka 32

| આદંશં સ્વેદિતં ચૂર્ણૈઃ પ્રચ્છાય પ્રતિસારયેત્||૩૧|| રજનીસૈન્ધવવ્યોષશિરીષફલપુષ્પજૈઃ| |૩૨|

સ૦-આ- સમન્તતો, દંશં સ્વેદિતં પ્રચ્છાય ચૂર્ણૈ રજન્યાદિજૈર્ઘર્ષયેત્|

Adhikarana vRushcikadaMshe surasApuShpAdilepAH (32-33) · Śloka 33

| માતુલુઙ્ગામ્લગોમૂત્રપિષ્ટં ચ સુરસાગ્રજમ્||૩૨|| લેપઃ સુખોષ્ણશ્ચ હિતઃ પિણ્યાકો ગોમયોઽપિ વા| |૩૩|

સ૦-બીજપૂરામ્લગોમૂત્રપિષ્ટં સુરસાપુષ્પં લેપઃ સ્યાત્| તથા સુખોષ્ણઃ પિણ્યાકો ગોમયો વા લેપો હિતઃ|

Adhikarana vRushcikadaMshe ghRutAdipAnam (33) · Śloka 33

| પાને સર્પિર્મધુયુતં ક્ષીરં વા ભૂરિશર્કરમ્||૩૩||

સ૦-પાને હૈયંગવીનં ક્ષૌદ્રયુક્તં, દુગ્ધં વા પ્રભૂતસિતં, હિતમ્|

Adhikarana vRuScikadaMshe pArApatashakRutAdyagadaH (34) · Śloka 34

પારાપતશકૃત્ પથ્યા તગરં વિશ્વભેષજમ્| બીજપૂરરસોન્મિશ્રઃ પરમો વૃશ્ચિકાગદઃ||૩૪||

સ૦-પારાપતશકૃતાદિભિઃ ફલપૂરરસસંયુક્તઃ શ્રેષ્ઠો વૃશ્ચિકાગદઃ|

Adhikarana vRushcikadaMshe uShTradaMShTrAdi (35) · Śloka 35

સશૈવલોષ્ટ્રદંષ્ટ્રા ચ હન્તિ વૃશ્ચિકજં વિષમ્| |૩૫|

સ૦- કરભદંષ્ટ્રા શૈવાલયુતા વૃશ્ચિકવિષઘ્ની| ["સસૈન્ધવોષ્ટ્રદંષ્ટ્રા ચ હન્તિ વૃશ્ચિકજં વિષમ્| મનોહ્વા સૈન્ધવં હિઙ્ગુ માલતી પલ્લવાનિ ચ|| ગોશકૃદ્રસપિષ્ટેયં ગુલિકા વૃશ્ચિકાર્દિતે| લશુનો મરિચં હિઙ્ગુ સુરસં વિશ્વભેષજમ્|| અર્કક્ષીરેણ ગુટિકા વૃશ્ચિકાર્દિતશઙ્કરી|" વૃદ્ધવાગ્ભટાત્ (સં. ઉ. અ. ૪૩)| ]

Adhikarana vRushcikadaMshe hiMgvAdiguTikA (35-36) · Śloka 36

| હિઙ્ગુના હરિતાલેન માતુલુઙ્ગરસેન ચ||૩૫|| લેપાઞ્જનાભ્યાં ગુટિકા પરમં વૃશ્ચિકાપહા| |૩૬|

સ૦- હિઙ્ગુહરિતાલે સબીજપૂરરસે લેપાઞ્જનાભ્યાં ગુલિકા પરં વૃશ્ચિકવિષહૃત્|

Adhikarana vRushcikadaMshe kara~jjAdipuShpalepaH (36-37) · Śloka 37

| કરઞ્જાર્જુનશેલૂનાં કટભ્યાઃ કુટજસ્ય ચ||૩૬|| શિરીષસ્ય ચ પુષ્પાણિ મસ્તુના દંશલેપનમ્| |૩૭|

સ૦- કરઞ્જાદીનાં પુષ્પાણિ મસ્તુના દંશલેપઃ|

Adhikarana vRushcikadaMshe mohAdiyukte pathyAdilepaH (37-38) · Śloka 38

| યો મુહ્યતિ પ્રશ્વસિતિ પ્રલપત્યુગ્રવેદનઃ||૩૭|| તસ્ય પથ્યાનિશાકૃષ્ણામઞ્જિષ્ઠાતિવિષોષણમ્| સાલાબુવૃન્તં વાર્તાકરસપિષ્ટં પ્રલેપનમ્||૩૮||

સ૦-યો નરો મુહ્યત્યાદીન્ વિધત્તે, તથા દારુણપીડઃ, તસ્ય પથ્યાદિકં વાર્તાકરસપિષ્ટં પ્રલેપનં કાર્યમ્|

Adhikarana vRushcikadaMshe sudAruNe dadhisarpiShpAnAdikam (39) · Śloka 39

સર્વત્ર ચોગ્રાલિવિષે પાયયેદ્દધિસર્પિષી| વિધ્યેત્સિરાં વિદધ્યાચ્ચ વમનાઞ્જનનાવનમ્| ઉષ્ણસ્નિગ્ધામ્લમધુરં ભોજનં ચાનિલાપહમ્||૩૯||

સ૦- સર્વસ્મિન્ સુદારુણે વૃશ્ચિકવિષે દધિસર્પિષી પાયયેત્| સિરાં ચ વિધ્યેત્| વમનાદિકં ચ કુર્યાત્| ઉષ્ણગુણાદિકં ચ ભોજનં વાતઘ્નં હિતમ્|

Adhikarana vRushcikadaMshe nAgarAdyagadaH (40) · Śloka 40

નાગરં ગૃહકપોતપુરીષં બીજપૂરકરસો હરિતાલમ્| સૈન્ધવં ચ વિનિહન્ત્યગદોઽયં લેપતોઽલિકુલજં વિષમાશુ||૪૦||

સ૦- નાગરાદિકમયમગદો લેપેન વૃશ્ચિકવિષં શીઘ્રં પરાકરોતિ| સ્વાગતાવૃત્તમ્|

Adhikarana vRushcikadaMshe samudIrNe viShe viShalepaH (41) · Śloka 41

અન્તે વૃશ્ચિકદષ્ટાનાં સમુદીર્ણે ભૃષં વિષે| વિષેણાલેપયેદ્દંશમુચ્ચિટિઙ્ગેઽપ્યયં વિધિઃ||૪૧||

સં-વૃશ્ચિકદષ્ટાનામન્તે ભૃશં સમુદીર્ણે વિષે વિષેણ દંશમાલેપયેત્| ઉચ્ચિટિઙ્ગસંજ્ઞેઽપ્યેષૈવ ચિકિત્સા|

Adhikarana vRushcikadaMshe nAgapurIShacchatrAdiguTikA (42) · Śloka 42

નાગપુરીષચ્છત્રં રોહિષમૂલં ચ શેલુતોયેન| કુર્યાદ્ગુટિકાં લેપાદિયમલિવિષનાશની શ્રેષ્ઠા||૪૨||

સ૦- ગજપુરીષચ્છત્રં કત્તૃણમૂલં ચ શ્લેષ્માતકજલેન ગુટિકાં વિદધીત| એષા ચ લેપેન પરં વૃશ્ચિકવિષઘ્ની| [આર્યા}

Adhikarana vRushcikadaMshe shirIShabIjAdyagadaH kITAdiviShaghnaH (43) · Śloka 43

અર્કસ્ય દુગ્ધેન શિરીષબીજં ત્રિર્ભાવિતં પિપ્પલીચૂર્ણમિશ્રમ્| એષોઽગદો હન્તિ વિષાણિ કીટભુજઙ્ગલૂતોન્દુરવૃશ્ચિકાનામ્||૪૩||

સ૦- અર્કક્ષીરેણ શિરીષબીજં ત્રીન્ વારાન્ ભાવિતં પિપ્પલીરજોયુતમગદઃ કીટાદીનાં વિષાણિ હન્તિ|

Adhikarana vRushcikadaMshe shirIShabIjAdyagado rAtrikavRushcikaviShaghnaH (44) · Śloka 44

શિરીષપુષ્પં સકરઞ્જબીજં કાશ્મીરજં કુષ્ઠમનઃશિલે ચ| એષોઽગદો રાત્રિકવૃશ્ચિકાનાં સંક્રાન્તિકારી કથિતો જિનેન||૪૪||

સ૦- શિરીષકુસુમાદિકમેષોઽગદો રાત્રિકવૃશ્ચિકાનાં વિષક્રાન્તિકૃદ્ ભગવતા જિનેનોક્તઃ| ઉપજાતિવૃત્તે|

Adhikarana lUtAnAM sa~gkhyAviShaye matAni tatra hetushca (45-46) · Śloka 46

કીટેભ્યો દારુણ્તરા લૂતાઃ ષોડશ તા જગુઃ| અષ્ટાવિંશતિરિત્યેકે તતોઽપ્યન્યે તુ ભૂયસીઃ||૪૫|| સહસ્રરશ્મ્યનુચરા વદન્ત્યન્યે સહસ્રશઃ| બહૂપદ્રવરુપા તુ લૂતૈકૈવ વિષાત્મિકા||૪૬||

સ૦- કીટેભ્યોઽપિ ઘોરા લૂતાઃ| તાશ્ચ મુનયઃ ષોડશસંખ્યા અધ્યગીષન્| અન્યે અષ્ટાવિંશતિરુલૂતા ઇત્યવોચન્| તતોઽપ્યપરે બહુતરા આચખ્યુઃ| અન્યે તુ રવેરનુચરાઃ સહસ્રશો વદન્તિ| ઇતિ નાનામતમુક્ત્વા સ્વમતં યુક્ત્યા સર્વમતાનુગ્રાહિ વક્તિ| અનેકોપદ્રવસ્વભાવત્વેનૈકૈવ લૂતા વિષાત્મિકા|

Adhikarana lUtAnAM doShato nirupaNam (47) · Śloka 47

રૂપાણિ નામતસ્તસ્યા દુર્જ્ઞેયાન્યતિસઙ્કરાત્| નાસ્તિ સ્થાનવ્યવસ્થા ચ દોષતોઽતઃ પ્રચક્ષતે||૪૭||

સ૦-નામ્ના યાનિ રૂપાણિ, તાનિ તસ્યા અતિસઙ્કરાદ્ધેતોર્દુર્જ્ઞાનાનિ| સ્થાનવ્યવસ્થાઽપિ નાસ્તિ| તસ્માદ્દોષવશેન ભણિષ્યતે|

Adhikarana lUtAnAM sAdhyAsAdhyatvam (48) · Śloka 48

કૃચ્છ્રસાધ્યા પૃથગ્દોષૈરસાધ્યા નિચયેન સા| |૪૮|

સ૦-પૃથગ્દોષૈર્લૂતા કૃચ્છ્રસાધ્યા, સન્નિપાતેન ચાસાધ્યા|

Adhikarana paittikasya lUtAdaMshasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| તદ્દંશઃ પૈત્તિકો દાહતૃટ્સ્ફોટજ્વરમોહવાન્||૪૮|| ભૃશોષ્મા રક્તપીતાભઃ ક્લેદી દ્રાક્ષાફલોપમઃ| |૪૯|

સ૦-તસ્યા દંશઃ પૈત્તિકો દાહાદિમાન્ ભૃશોષ્મા પીતરક્તાભઃ ક્લેદવાન્ દ્રાક્ષાફલાકારઃ સ્યાત્|

Adhikarana shlaiShmikasya lUtAdaMshasya lakShaNam (49-50) · Śloka 50

| શ્લૈષ્મિકઃ કઠિનઃ પાણ્ડુઃ પરૂષકફલાકૃતિઃ||૪૯|| નિદ્રાં શીતજ્વરં કાસં કણ્ડૂં ચ કુરુતે ભૃશમ્| |૫૦|

સ૦- શ્લૈષ્મિકો લૂતાદંશઃ કઠિનઃ પાણ્ડુવર્ણઃ પરૂષકફલનિભો નિદ્રાદીનતિશયેન કરોતિ|

Adhikarana vAtikasya lUtAdaMshasya lakShaNam (50) · Śloka 50

| વાતિકઃ પરુષઃ શ્યાવઃ પર્વભેદજ્વરપ્રદઃ||૫૦||

સ૦-વાતિકો દંશઃ પરુષસ્પર્શઃ સ્યાવસ્તથા પર્વભેદજ્વરકૃત્|

Adhikarana doShali~ggairyathAsvaM tadvibhAgaH (51) · Śloka 51

તદ્વિભાગં યથાસ્વં ચ દોષલિઙ્ગૈર્વિભાવયેત્| |૫૧|

સ૦-તાસાં વિભાગં દોષાણાં લક્ષણૈર્યથાયોગં લક્ષયેત્|

Adhikarana asAdhyalUtAyAH lakShaNam (51-54) · Śloka 54

| અસાધ્યાયાં તુ હૃન્મોહશ્વાસહિધ્માશિરોગ્રહાઃ||૫૧|| શ્વેતપીતાસિતારક્તાઃ પિટિકાઃ શ્વયથૂદ્ભવઃ| વેપથુર્વમથુર્દાહસ્તૃડાન્ધ્યં વક્રનાસતા||૫૨|| શ્યાવૌષ્ઠવક્ત્રદન્તત્વં પૃષ્ઠગ્રીવાવભઞ્જનમ્| પક્વજમ્બૂસવર્ણં ચ દંશાત્સ્રવતિ શોણિતમ્||૫૩|| સર્વાઽપિ સર્વજા પ્રાયો વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા| |૫૪|

સ૦-આસાધ્યાયાં લૂતાયાં હૃન્મોહાદ્યાઃ સ્યુઃ| શ્વેતાદિગુણાઃ પિટિકાસ્તથા શ્વયથ્વાદ્યાશ્ચ| દંશાદ્ રક્તં પક્વજમ્બૂનિભં સ્રવતિ| સં-સર્વા ચ લૂતા ત્રિદોષજૈવ| બાહુલ્યેન તુ વ્યપદેશઃ|

Adhikarana lUtAyAstriprakAratvam (54-55) · Śloka 55

| તીક્ષ્ણમધ્યાવરત્વેન સા ત્રિધા હન્ત્યુપેક્ષિતા||૫૪|| સપ્તાહેન દશાહેન પક્ષેણ ચ પરં ક્રમાત્| |૫૫|

સ૦-સા ચ લૂતા તીક્ષ્ણાદિભેદેન ત્રિપ્રકારા| ઉપેક્ષિતા ચ સતી યથાસઙ્ખ્યં દશાહેન પક્ષેણ ચ હન્તિ|

Adhikarana sarvasya lUtAdaMshasya lakShaNam (55-58) · Śloka 58

| લૂતાદંશશ્ચ સર્વોઽપિ દદ્રુમણ્ડલસન્નિભઃ||૫૫|| સિતોઽસિતોઽરુણઃ પીતઃ શ્યાવો વા મૃદુરુન્નતઃ| મધ્યે કૃષ્ણોઽથવા શ્યાવઃ પર્યન્તે જાલકાવૃતઃ||૫૬|| વિસર્પવાંસ્છોફયુતસ્તપ્યતે બહુવેદનઃ| જ્વરાશુપાકવિક્લેદકોથાવદરણાન્વિતઃ||૫૭|| ક્લેદેન યત્સ્પૃશત્યઙ્ગં તત્રાપિ કુરુતે વ્રણમ્| |૫૮|

સ૦- સર્વશ્ચ લૂતાદંશો દદ્રુમણ્ડલાકારઃ સિતાદિવર્ણો મૃદુરુન્નતો મધ્યે કૃષ્ણવર્ણઃ શ્યાવવર્ણો વા પરિતો જાલકવૃતો વિસર્પાદિમાન્ સ્યાત્| તથા તપ્યતેઽનેકરુજઃ| તથા જ્વરાદિયુતઃ| તથા ચ દંશઃ ક્લેદેન યદ્યદઙ્ગં સ્પૃશેત્ તત્ર તત્ર ચ વ્રણં વિદધાતિ|

Adhikarana lUtAyAH shvAsAdibhirviShodvamanam (58-59) · Śloka 59

| શ્વાસદંષ્ટ્રાશકૃન્મૂત્રશુક્રલાલાનખાર્તવૈઃ||૫૮|| અષ્ટાભિરુદ્વમત્યેષા વિષં વક્ત્રાદ્વિશેષતઃ| |૫૯|

સ૦-શ્વાસાદિભિરષ્ટાભિરેષા લૂતા વિષમુદ્વમતિ| વક્ત્રેણ વિશેષેણ|

Adhikarana lUtAyAH kITAnAM ca daMsha sthAnam (59-60) · Śloka 60

| લૂતા નાભેર્દશત્યૂર્ધ્વમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ કીટકાઃ||૫૯|| તદ્દૂષિતં ચ વસ્ત્રાદિ દેહે પૃક્તં વિકારકૃત્| |૬૦|

સ૦- નાભેરૂર્ધ્વં લૂતા દશતિ| ઊર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ કીટા દશન્તિ| દશતીતિ "દંશસઞ્જસ્વઞ્જાં શપિ" ઇતિ નલોપઃ| તયા-લૂતયા દૂષિતં, વસ્ત્રાસનાદિ શરીરે લગ્નં વિકારકૃત્|

Adhikarana prathame~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (60-61) · Śloka 61

| દિનાર્ધં લક્ષ્યતે નૈવ દંશો લૂતાવિષોદ્ભવઃ||૬૦|| સૂચીવ્યધવદાભાતિ તતોઽસૌ પ્રથમેઽહનિ| અવ્યક્તવર્ણઃ પ્રચલઃ કિઞ્ચિત્કણ્ડૂરુજાન્વિતઃ||૬૧||

સ૦-લૂતાવિષજો દંશો દિનાર્ધં ન લક્ષ્યત એવ| તતઃ-અનન્તરં, અસૌ-દંશઃ, પ્રથમે દિને સૂચીવ્યધતુલ્ય આભાતિ| અવ્યક્તવર્ણઃ પ્રકર્ષેણ ચલો મનાક્કણ્ડૂરુગ્યુતશ્ચ|

Adhikarana dvitIye~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (62) · Śloka 62

દ્વિતીયેઽભ્યુન્નતોઽન્તેષુ પિટિકૈરિવ વાઽઽચિતઃ| વ્યક્તવર્ણો નતો મધ્યે કણ્ડૂમાન્ ગ્રન્થિસન્નિભઃ||૬૨||

દ્વીતીયેઽહન્યભ્યુન્નતોઽન્તેષુ પિટિકૈરિવ વાઽઽચિતો વ્યક્તવર્ણો મધ્યે નતઃ સકણ્ડૂર્ગ્રન્થિનિભઃ|

Adhikarana tRutIye~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (63) · Śloka 63

તૃતીયે સજ્વરો રોમહર્ષકૃદ્રક્તમણ્ડલઃ| શરાવરૂપસ્તોદાઢ્યો રોમકૂપેષુ સાસ્રવઃ||૬૩||

સ૦- તૃતીયેઽહનિ જ્વરાન્વિતો રોમાઞ્ચકૃદ્રક્તમણ્ડલઃ શરાવાકારોઽધિકવ્યથો રોમકૂપેષુ સ્રાવવાન્|

Adhikarana caturthe~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (64) · Śloka 64

મહાંશ્ચતુર્થે શ્વયથુસ્તાપશ્વાસભ્રમપ્રદઃ| |૬૪|

સ૦-ચતુર્થે વાસરે મહાંશ્છોફસ્તાપાદિકૃત્|

Adhikarana pa~jcame~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (64) · Śloka 64

| વિકારાન્ કુરુતે તાંસ્તાન્ પઞ્ચમે વિષકોપજાન્||૬૪||

સ૦-પઞ્ચમે દિને તાંસ્તાન્-પૂર્વોક્તાન્, વિષકોપજાન્ વિકારાન્ વિધત્તે|

Adhikarana ShaShThe~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (65) · Śloka 65

ષષ્ઠે વ્યાપ્નોતિ મર્માણિ| |૬૫|

સ૦-ષષ્ઠે દિને મર્માણ્યશ્નુતે|

Adhikarana saptame~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (65) · Śloka 65

સપ્તમે હન્તિ જીવિતમ્| |૬૫|

સ૦-સપ્તમે દિવસે જીવિતં હન્તિ|

Adhikarana iti tIkShNaviShasvarUpam madhyaM hInaM cAto viBajet (65) · Śloka 65

| ઇતિ તીક્ષ્ણં વિષં, મધ્યં હીનં ચ વિભજેદતઃ||૬૫||

સ૦- ઇતિ-એવંરૂપં, તીક્ષ્ણં વિષમ્| મધ્યં હીનં વાઽતો નિરૂપ્ય લક્ષયેત્|

Adhikarana ekaviMshatirAtreNa sarvathA viShashamaH (66) · Śloka 66

એકવિંશતિરાત્રેણ વિષં શામ્યતિ સર્વથા| |૬૬|

સં-સર્વથા એકવિંશતિરાત્રેણ વિષં શમં યાતિ|

Adhikarana lUtAdaMshasyoddharaNaM dAhaSca (66-67) · Śloka 67

| અથાશુ લૂતાદષ્ટસ્ય શસ્ત્રેણાદંશમુદ્ધરેત્||૬૬|| દહેચ્ચ જામ્બવૌષ્ઠાદ્યૈર્ન તુ પિત્તોત્તરં દહેત્| |૬૭|

સં-અથેતિ મઙ્ગલે| કૃતમઙ્ગલસ્ય લૂતાદષ્ટસ્ય, આ-સમન્તાત્, દંશં ક્ષિપ્રં શસ્ત્રેણોદ્ધરેત્| જામ્બ્વૌષ્ઠાદિભિશ્ચ દહેત્, પિત્તાધિકં વર્જયિત્વા|

Adhikarana karkashAdidaMshasya chedadAha niShedhaH (67-68) · Śloka 68

| કર્કશં ભિન્નરોમાણં મર્મસન્ધ્યાદિસંશ્રિતમ્||૬૭|| પ્રસૃતં સર્વતો દંશં ન છિન્દીત દહેન્ન ચ| |૬૮|

સં-કર્કશાદિગુણં દંશં દંશં ન છિન્દ્યાત્ ન ચ દહેત્|

Adhikarana dagdhadaMshasyAgadairlepaH kShIrivRukShakaShAyaiH sekashca (68-69) · Śloka 69

| લેપયેદ્દગ્ધમગદૈર્મધુસૈન્ધવસંયુતૈઃ||૬૮|| સુશીતૈઃ સેચયેચ્ચાનુ કષાયૈઃ ક્ષીરિવૃક્ષજૈઃ| |૬૯|

સ૦-દગ્ધં દંશમગદૈર્માક્ષિકસૈન્ધવાન્વિતૈર્લેપયેત્| પશ્ચાત્ ક્ષીરિવૃક્ષજૈઃ કષાયૈરતિશિશિરૈઃ સેચયેચ્ચ|

Adhikarana lUtAdaMshasya sarvato raktApaharaNaM, tataH shItAH sekalepAH (69-70) · Śloka 70

| સર્વતોઽપહરેદ્રક્તં શૃઙ્ગાદ્યૈઃ સિરયાઽપિ વા||૬૯|| સેકલેપાસ્તતઃ શીતા બોધિશ્લેષ્માતકાક્ષકૈઃ| |૭૦|

સ૦- સર્વતો રક્તં વિસ્રાવયેચ્છૃઙ્ગાદિભિઃ| અનન્તરં સેકાલેપાશ્ચ શિશિરા હિતાઃ પિપ્પલાદિભિઃ|

Adhikarana sarvalUtAkITeShu padmako~agadaH (70-71) · Śloka 71

| ફલિનીદ્વિનિશાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિઃ પદ્મકાહ્વયઃ||૭૦|| અશેષલૂતાકીટાનામગદઃ સાર્વકાર્મિકઃ| |૭૧|

સ૦-ફલિન્યાદિકોઽયં પદ્મકસંજ્ઞોઽગદઃ સાર્વકાર્મિકઃ| અશેષક્રિયાસુ(?) લૂતાકીટાનાં હિતઃ|