37. kīṭālūtādiviṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka 1

|1|

viṣaprakramāt kīṭalūtādicikitsitaṁ vakti-

Adhikarana kITalUtAdiviShapratShedhAdhyAyaH ------ kITAH sarpANAM viNmutrAdijAH kITAnAM caturvidhatvam (2-1) · Śloka 1

athātaḥ kīṭalūtādiviṣapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) sarpāṇāmēva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakōthajāḥ| dōṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ||1||

sa0- sarpāṇāṁ-pūrvōktānāṁ, viṇmūtrādijāḥ kīṭā dōṣaiḥ pr̥thagyuktāstriprakārāḥ samuditaiśca yuktā iti catuḥ prakārāḥ syuḥ|

Adhikarana vAyavyakITadaShTasya lakShaNam (2) · Śloka 2

daṣṭasya kīṭairvāyavyairdaṁśastōdarujōlbaṇaḥ| |2|

sa0-tēṣu madhyē vāyavyaiḥ-vātalaiḥ kīṭaiḥ, daṣṭasya daṁśastōdarujādhikō bhavēt|

Adhikarana AgneyakITadaShTasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| āgnēyairalpasaṁsrāvō dāharāgavisarpavān||2|| pakvapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadr̥śō'thavā| |3|

sa0-āgnēyaiḥ kīṭairdaṣṭasya daṁśō'lpasrāvādimān syāt| pakvapīluphalanibhaḥ kharjūrasadr̥śō vā syāt|

Adhikarana kaphAdhikakITadaShTasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| kaphādhikarimandarujaḥ pakvōdumbarasannibhaḥ||3||

sa0-kaphādhikaiḥ kīṭairdaṣṭasya daṁśō mandarujaḥ pakvōdumbarasadr̥śaḥ|

Adhikarana sAnnipAtikakITadaShTasya lakShaNam (4) · Śloka 4

srāvāḍhyaḥ sarvaliṅgastu vivarjyaḥ sānnipātikaiḥ| |4|

sa0-sānnipātikaiḥ-tridōṣādhikaiḥ kīṭaiḥ, daṣṭasya daṁśaḥ srutyadhikaḥ sarvaliṅgaḥ| sa ca varjyō-nōpakramaṇīyaḥ|

Adhikarana kITeShu sarpavat vegAH shophAdishca (4-5) · Śloka 5

| vēgāśca sarpavacchōphō vardhiṣṇurvisraraktatā||4|| śirōkṣigauravaṁ mūrcchā bhramaḥ śvāsō'tivēdanā| |5|

sa0-vēgāśca sarpavatkīṭēṣu syuḥ| tathā śvayathurvardhanasvabhāvō visraśōṇitatvaṁ ca mūrdhanētragurutvaṁ mūrcchādyāśca syuḥ|

Adhikarana sarvakITakadaShTAnAM sAmAnyalakShaNam (5) · Śloka 5

| sarvēṣāṁ karṇikā śōphō jvaraḥ kaṇḍūrarōcakaḥ||5||

sa0-karṇikādyāśca sarvēṣāṁ daṁśānāṁ syuḥ|

Adhikarana vRushcikadaShTasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

vr̥ścikasya viṣaṁ tīkṣṇamādau dahati vahnivat| ūrdhvamārōhati kṣipraṁ daṁśē paścāttu tiṣṭhati||6|| daṁśaḥ sadyō'tiruk śyāvastudyatē sphuṭatīva ca| |7|

sa0- vr̥ścikasya tīkṣṇaṁ viṣaṁ bhavati| tacca prathamamagniriva dahati| upariṣṭādāśvēvārōhati| paścācca daṁśē tiṣṭhati| daṁśō vr̥ścikasambandhī sadyō'tirugādiḥ syāt| tudyatē sphuṭatīva ca| tudyata iti karmakartari taṅ|

Adhikarana vRushcikAstriprakArAH (7-8) · Śloka 8

| tē gavādiśakr̥tkōthāddigdhadaṣṭādikōthataḥ||7|| sarpakōthācca sambhūtā mandamadhyamahāviṣāḥ| |8|

sa0-tē-vr̥ścikāḥ, gavādiśakr̥tkōthāt viṣadigdhadaṣṭādi kōthāt sarpakōthācca sambhūtā yathāsaṅkhyaṁ mandaviśā madhyaviṣā mahāviṣāśca syuḥ|

Adhikarana mandaviShavRushcikAnAM lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvāḥ rūkṣāḥ karburamēcakāḥ||8|| rōmaśā bahuparvāṇō lōhitāḥ pāṇḍurōdarāḥ| |9|

sa0- mandaviṣāḥ kīṭāḥ pītādiguṇāḥ| rōmaśā iti "lōmādi" ityādinā śaḥ|

Adhikarana madhyaviShavRushcikAnAM lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| dhūmrōdarāstriparvāṇō madhyāstu kapilāruṇāḥ||9|| piśaṅgāḥ śabalāścitrāḥ śōṇitābhā| |10|

sa0-madhyaviṣāstu kapilādiguṇāḥ|

Adhikarana mahAviShavRushcikAnAM lakShaNam (10) · Śloka 10

mahāviṣāḥ| agnyābhā-dvyēkaparvāṇō raktāsitasitōdarāḥ||10||

sa0-mahāviṣā darbhadūrvāsadr̥śā dviparvāṇa ēkaparvāṇō vā| raktōdarāḥ kēcitkr̥ṣṇōdarāḥ kēcitsitōdarāśca|

Adhikarana mahAviShavRushcikadaShTasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātrō jvarārditaḥ| khairvaman śōṇitaṁ kr̥ṣṇamindriyārthānasaṁvidan||11|| svidyan mūrcchan viśuṣkāsyō vihvalō vēdanāturaḥ| viśīryamāṇamāṁsaśca prāyaśō vijahātyasūn||12||

sa0- taiḥ-mahāviṣaiḥ, daṣṭaḥ san śūnajihvādiḥ syāt| tathēdamidaṁ kurvannīdr̥śaḥ san prāyaśō jīvitaṁ tyajati|

Adhikarana uShTradhUmasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

ucciṭiṅgastu vaktrēṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ| sādhyatō vr̥ścikāt stambhaṁ śēphasō hr̥ṣṭarōmatām||13|| karōti sēkamaṅgānāṁ daṁśaḥ śītāmbunēva ca| uṣṭradhūmaḥ sa ēvōktō rātricārācca rātrikaḥ||14||

sa0-ucciṭiṅgākhyō vr̥ścikō vaktrēṇa daśati| sādhyāddr̥ścikādatiriktavyathaḥ| tathā stambhaṁ karōti mēḍhrasya| tathā hr̥ṣṭarōmatāṁ-rōmaharṣaṁ, karōti| tathā daṁśaśca śiśirajalēnēva sēkamaṅgānāṁ vidhattē| sa ēvōṣṭradhūmakaḥ kathitaḥ| rātricaraṇācca rātrikaḥ sa ēvōktaḥ|

Adhikarana kITAdInAM doShAdhikatvam (15) · Śloka 15

vātapittōttarāḥ kīṭāḥ, ślaiśmikāḥ kaṇabhōndurāḥ| prāyō vātōlbaṇaviṣā vr̥ścikāḥ sōṣṭradhūmakāḥ||15||

sa0-kīṭā vātapittādhikāḥ| kaṇabhōndurāḥ ślēṣmōlbaṇāḥ| prāyēṇa vr̥ścikā vātōlbaṇaviṣā uṣṭradhūmakāśca|

Adhikarana yathAdoShodayaM kriyA (16) · Śloka 16

yasya yasyaiva dōṣasya liṅgādhikyaṁ pratarkayēt| tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||16||

sa0-yasya yasyaiva dōṣasya liṅgādhikyaṁ jñāyatē, tasya tasya dōṣasya bhēṣajairviparītaguṇaiḥ kriyāṁ vidadhīta|

Adhikarana vAtikaviShasya lakShaNam (17) · Śloka 17

hr̥tpīḍōrdhvānilastambhaḥ śirāyāmō'sthiparvaruk| ghūrṇanōdvēṣṭanaṁ gātraśyāvatā vātikē viṣē||17||

sa0-vātikē viṣē hr̥tpīḍādayaḥ syuḥ|

Adhikarana paittikaviShasya lakShaNam (18) · Śloka 18

saṁjñānāśōṣṇaniśvāsau hr̥ddāhaḥ kaṭukāsyatā| māṁsāvadaraṇaṁ śōphō raktapītaśca paittikē||18||

sa0-pittōlbaṇē saṁjñānāśādayaḥ syuḥ|

Adhikarana shlaiShmikaviShasya lakShaNam (19) · Śloka 19

chardyarōcakahr̥llāsaprasēkōtklēśapīnasaiḥ| saśaityamukhamādhuryairvidyācchlēṣmādhikaṁ viṣam||19||

sa0-kaphādhikaṁ viṣaṁ chardyādibhirjānīyāt|

Adhikarana vAtikaviShe piNyAkalepAdi (20) · Śloka 20

piṇyākēna vraṇālēpastailābhyaṅgaśca vātikē| svēdō nāḍīpulākādyairbr̥ṁhaṇaśca vidhirhitaḥ||20||

sa0-vātikē viṣē piṇyākēna vraṇalēpō yōjyaḥ, tailābhyaṅgaśca nāḍyādibhiśca svēdō br̥ṁhaṇaśca vidhiḥ smr̥taḥ|

Adhikarana paittikaviShe shItalasekAdi (21) · Śloka 21

paittikaṁ stambhayētsēkaiḥ pradēhaiścātiśītalaiḥ| |21|

sa0-pittādhikaṁ viṣaṁ sēkādibhiratiśiśiraiḥ stambhayēt|

Adhikarana shlaiShmikaviShe lekhanAdi (21) · Śloka 21

| lēkhanacchēdanasvēdavamanaiḥ ślaiṣmikaṁ jayēt||21||

sa0-ślaiṣmikaṁ lēkhanādyairjayēt|

Adhikarana trividhAnAM kITAnAM yathAdoShaM cikitsA, svedAlepanasekAH prAyaH koShNAH kAryAH (22-23) · Śloka 23

kīṭānāṁ triprakārāṇāṁ traividhyēna kriyā hitā| svēdālēpanasēkāṁstu kōṣṇān prāyō'vacārayēt||22|| anyatra mūrcchitāddaṁśapākataḥ kōthatō'thavā| |23|

sa0- kīṭānāṁ trividhānāṁ yathāsvaṁ trividhaiva cikitsā hitā| svēdādīṁśca prāyēṇa kōṣṇān kuryāt| mūrcchitaṁ naraṁ daṁśapākaṁ ca varjayitvā tathā daṁśakōthaṁ ca hitvā|

Adhikarana sarvasya viShadaMshasya nRukeshAdayo dhUpanam (23-24) · Śloka 24

| nr̥kēśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍō jīrṇaśca dhūpanam||23|| viṣadaṁśasya sarvasya kāśyapaḥ paramabravīt| |24|

sa0-narakacādayō dhūpanaṁ sarvasya viṣadaṁśasya paraṁ hitamiti bhagavān kāśyapō'vādīt|

Adhikarana sarvasya sarvo viShaghno vidhiH saMshodhanAni ca (24) · Śloka 24

| viṣaghnaṁ ca vidhiṁ sarvaṁ kuryātsaṁśōdhanāni ca||24||

sa0- tathā viṣaghnaṁ vidhiṁ sakalaṁ vidadhyāt| saṁśōdhanāni ca kuryāt|

Adhikarana viShograkITavRushcikadaShTeShu sarpavat sAdhanam (25) · Śloka 25

sādhayētsarpavaddaṣṭān viṣōgraiḥ kīṭavr̥ścikaiḥ| |25|

sa0- viṣōgraiḥ kīṭavr̥ścikairdaṣṭān sarpavatsādhayēt|

Adhikarana kITaviSheShu tandulIyalAdipAnam (25-26) · Śloka 26

| tandulīyakatulyāṁśāṁ trivr̥tāṁ sarpiṣā pibēt||25|| yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṁ na kailāsa ivānilaiḥ| |26|

sa0-trivr̥tāṁ tandulīyakasamāṁ ghr̥tēna naraḥ pibēt| ēvaṁ kīṭaviṣaiśca kampaṁ-kṣōbhaṁ, na yāti| kailāsa iva vāyubhiḥ|

Adhikarana kITavisheShu shuddhe kShIrivRukShatvagAlepaH (26) · Śloka 26

| kṣīrivr̥kṣatvagālēpaḥ śuddhē kīṭaviṣāpahaḥ||26||

sa0- śuddhē sati kṣīrivr̥kṣatvagālēpaḥ kīṭaviṣaghnaḥ|

Adhikarana kITavisheShu muktAlepaH shophAdighnaH (27) · Śloka 27

muktālēpō varaḥ śōphatōdadāhajvarapraṇut| |27|

sa0- mauktikalēpaḥ śrēṣṭhaḥ śōphādighnaḥ|

Adhikarana kITavisheShu dashA~ggAgadapAnam (27-28) · Śloka 28

| vacā hiṅgu viḍaṅgāni saindhavaṁ gajapippalī||27|| pāṭhā prativiṣā vyōṣaṁ kāśyapēna vinirmitam| daśāṅgamagadaṁ pītvā sarvakīṭaviṣaṁ jayēt||28||

sa0- vacādikadaśadravyanirmitatvāt daśāṅgamagadaṁ kāśyapēna nirmitaṁ pītvā sarvaṁ kīṭaviṣaṁ hanti|

Adhikarana vRushcikadaMshe cakratailAdinA secanam (29-30) · Śloka 30

sadyō vr̥ścikajaṁ daṁśaṁ cakratailēna sēcayēt| vidārigandhāsiddhēna kavōṣṇēnētarēṇa vā||29|| lavaṇōttamayuktēna sarpiṣā vā punaḥ punaḥ| siñcētkōṣṇāranālēna sakṣīralavaṇēna vā||30||

sa0-vr̥ścikōtthaṁ daṁśaṁ sadya ēva cakratailēna sēcayēt| śāliparṇīsiddhēna vā itarēṇa-cakratailēna, kōṣṇēna vā sēcayēt| saindhavānvitēna vā''jyēna muhurmuhuḥ siñcēt| kavōṣṇēna kāñjikēna dugdhasaindhavānvitēna vā siñcēt|

Adhikarana vRushcikadaMshe ajAjIkalkenopanAhaH (31) · Śloka 31

upanāhō ghr̥tē bhr̥ṣṭaḥ kalkō'jājyāḥ sasaindhavaḥ| |31|

jīrakakalkaḥ saindhavayuktō ghr̥tēna bhr̥ṣṭa upanāhaḥ syāt|

Adhikarana vRushcikadaMshe svedaH pracchAnaM rajanyAdi cUrNaiH pratisAraNaM ca (31-32) · Śloka 32

| ādaṁśaṁ svēditaṁ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayēt||31|| rajanīsaindhavavyōṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ| |32|

sa0-ā- samantatō, daṁśaṁ svēditaṁ pracchāya cūrṇai rajanyādijairgharṣayēt|

Adhikarana vRushcikadaMshe surasApuShpAdilepAH (32-33) · Śloka 33

| mātuluṅgāmlagōmūtrapiṣṭaṁ ca surasāgrajam||32|| lēpaḥ sukhōṣṇaśca hitaḥ piṇyākō gōmayō'pi vā| |33|

sa0-bījapūrāmlagōmūtrapiṣṭaṁ surasāpuṣpaṁ lēpaḥ syāt| tathā sukhōṣṇaḥ piṇyākō gōmayō vā lēpō hitaḥ|

Adhikarana vRushcikadaMshe ghRutAdipAnam (33) · Śloka 33

| pānē sarpirmadhuyutaṁ kṣīraṁ vā bhūriśarkaram||33||

sa0-pānē haiyaṁgavīnaṁ kṣaudrayuktaṁ, dugdhaṁ vā prabhūtasitaṁ, hitam|

Adhikarana vRuScikadaMshe pArApatashakRutAdyagadaH (34) · Śloka 34

pārāpataśakr̥t pathyā tagaraṁ viśvabhēṣajam| bījapūrarasōnmiśraḥ paramō vr̥ścikāgadaḥ||34||

sa0-pārāpataśakr̥tādibhiḥ phalapūrarasasaṁyuktaḥ śrēṣṭhō vr̥ścikāgadaḥ|

Adhikarana vRushcikadaMshe uShTradaMShTrAdi (35) · Śloka 35

saśaivalōṣṭradaṁṣṭrā ca hanti vr̥ścikajaṁ viṣam| |35|

sa0- karabhadaṁṣṭrā śaivālayutā vr̥ścikaviṣaghnī| ["sasaindhavōṣṭradaṁṣṭrā ca hanti vr̥ścikajaṁ viṣam| manōhvā saindhavaṁ hiṅgu mālatī pallavāni ca|| gōśakr̥drasapiṣṭēyaṁ gulikā vr̥ścikārditē| laśunō maricaṁ hiṅgu surasaṁ viśvabhēṣajam|| arkakṣīrēṇa guṭikā vr̥ścikārditaśaṅkarī|" vr̥ddhavāgbhaṭāt (saṁ. u. a. 43)| ]

Adhikarana vRushcikadaMshe hiMgvAdiguTikA (35-36) · Śloka 36

| hiṅgunā haritālēna mātuluṅgarasēna ca||35|| lēpāñjanābhyāṁ guṭikā paramaṁ vr̥ścikāpahā| |36|

sa0- hiṅguharitālē sabījapūrarasē lēpāñjanābhyāṁ gulikā paraṁ vr̥ścikaviṣahr̥t|

Adhikarana vRushcikadaMshe kara~jjAdipuShpalepaH (36-37) · Śloka 37

| karañjārjunaśēlūnāṁ kaṭabhyāḥ kuṭajasya ca||36|| śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṁśalēpanam| |37|

sa0- karañjādīnāṁ puṣpāṇi mastunā daṁśalēpaḥ|

Adhikarana vRushcikadaMshe mohAdiyukte pathyAdilepaH (37-38) · Śloka 38

| yō muhyati praśvasiti pralapatyugravēdanaḥ||37|| tasya pathyāniśākr̥ṣṇāmañjiṣṭhātiviṣōṣaṇam| sālābuvr̥ntaṁ vārtākarasapiṣṭaṁ pralēpanam||38||

sa0-yō narō muhyatyādīn vidhattē, tathā dāruṇapīḍaḥ, tasya pathyādikaṁ vārtākarasapiṣṭaṁ pralēpanaṁ kāryam|

Adhikarana vRushcikadaMshe sudAruNe dadhisarpiShpAnAdikam (39) · Śloka 39

sarvatra cōgrāliviṣē pāyayēddadhisarpiṣī| vidhyētsirāṁ vidadhyācca vamanāñjananāvanam| uṣṇasnigdhāmlamadhuraṁ bhōjanaṁ cānilāpaham||39||

sa0- sarvasmin sudāruṇē vr̥ścikaviṣē dadhisarpiṣī pāyayēt| sirāṁ ca vidhyēt| vamanādikaṁ ca kuryāt| uṣṇaguṇādikaṁ ca bhōjanaṁ vātaghnaṁ hitam|

Adhikarana vRushcikadaMshe nAgarAdyagadaH (40) · Śloka 40

nāgaraṁ gr̥hakapōtapurīṣaṁ bījapūrakarasō haritālam| saindhavaṁ ca vinihantyagadō'yaṁ lēpatō'likulajaṁ viṣamāśu||40||

sa0- nāgarādikamayamagadō lēpēna vr̥ścikaviṣaṁ śīghraṁ parākarōti| svāgatāvr̥ttam|

Adhikarana vRushcikadaMshe samudIrNe viShe viShalepaH (41) · Śloka 41

antē vr̥ścikadaṣṭānāṁ samudīrṇē bhr̥ṣaṁ viṣē| viṣēṇālēpayēddaṁśamucciṭiṅgē'pyayaṁ vidhiḥ||41||

saṁ-vr̥ścikadaṣṭānāmantē bhr̥śaṁ samudīrṇē viṣē viṣēṇa daṁśamālēpayēt| ucciṭiṅgasaṁjñē'pyēṣaiva cikitsā|

Adhikarana vRushcikadaMshe nAgapurIShacchatrAdiguTikA (42) · Śloka 42

nāgapurīṣacchatraṁ rōhiṣamūlaṁ ca śēlutōyēna| kuryādguṭikāṁ lēpādiyamaliviṣanāśanī śrēṣṭhā||42||

sa0- gajapurīṣacchatraṁ kattr̥ṇamūlaṁ ca ślēṣmātakajalēna guṭikāṁ vidadhīta| ēṣā ca lēpēna paraṁ vr̥ścikaviṣaghnī| [āryā}

Adhikarana vRushcikadaMshe shirIShabIjAdyagadaH kITAdiviShaghnaH (43) · Śloka 43

arkasya dugdhēna śirīṣabījaṁ trirbhāvitaṁ pippalīcūrṇamiśram| ēṣō'gadō hanti viṣāṇi kīṭabhujaṅgalūtōnduravr̥ścikānām||43||

sa0- arkakṣīrēṇa śirīṣabījaṁ trīn vārān bhāvitaṁ pippalīrajōyutamagadaḥ kīṭādīnāṁ viṣāṇi hanti|

Adhikarana vRushcikadaMshe shirIShabIjAdyagado rAtrikavRushcikaviShaghnaH (44) · Śloka 44

śirīṣapuṣpaṁ sakarañjabījaṁ kāśmīrajaṁ kuṣṭhamanaḥśilē ca| ēṣō'gadō rātrikavr̥ścikānāṁ saṁkrāntikārī kathitō jinēna||44||

sa0- śirīṣakusumādikamēṣō'gadō rātrikavr̥ścikānāṁ viṣakrāntikr̥d bhagavatā jinēnōktaḥ| upajātivr̥ttē|

Adhikarana lUtAnAM sa~gkhyAviShaye matAni tatra hetushca (45-46) · Śloka 46

kīṭēbhyō dāruṇtarā lūtāḥ ṣōḍaśa tā jaguḥ| aṣṭāviṁśatirityēkē tatō'pyanyē tu bhūyasīḥ||45|| sahasraraśmyanucarā vadantyanyē sahasraśaḥ| bahūpadravarupā tu lūtaikaiva viṣātmikā||46||

sa0- kīṭēbhyō'pi ghōrā lūtāḥ| tāśca munayaḥ ṣōḍaśasaṁkhyā adhyagīṣan| anyē aṣṭāviṁśatirulūtā ityavōcan| tatō'pyaparē bahutarā ācakhyuḥ| anyē tu ravēranucarāḥ sahasraśō vadanti| iti nānāmatamuktvā svamataṁ yuktyā sarvamatānugrāhi vakti| anēkōpadravasvabhāvatvēnaikaiva lūtā viṣātmikā|

Adhikarana lUtAnAM doShato nirupaNam (47) · Śloka 47

rūpāṇi nāmatastasyā durjñēyānyatisaṅkarāt| nāsti sthānavyavasthā ca dōṣatō'taḥ pracakṣatē||47||

sa0-nāmnā yāni rūpāṇi, tāni tasyā atisaṅkarāddhētōrdurjñānāni| sthānavyavasthā'pi nāsti| tasmāddōṣavaśēna bhaṇiṣyatē|

Adhikarana lUtAnAM sAdhyAsAdhyatvam (48) · Śloka 48

kr̥cchrasādhyā pr̥thagdōṣairasādhyā nicayēna sā| |48|

sa0-pr̥thagdōṣairlūtā kr̥cchrasādhyā, sannipātēna cāsādhyā|

Adhikarana paittikasya lUtAdaMshasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

| taddaṁśaḥ paittikō dāhatr̥ṭsphōṭajvaramōhavān||48|| bhr̥śōṣmā raktapītābhaḥ klēdī drākṣāphalōpamaḥ| |49|

sa0-tasyā daṁśaḥ paittikō dāhādimān bhr̥śōṣmā pītaraktābhaḥ klēdavān drākṣāphalākāraḥ syāt|

Adhikarana shlaiShmikasya lUtAdaMshasya lakShaNam (49-50) · Śloka 50

| ślaiṣmikaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ parūṣakaphalākr̥tiḥ||49|| nidrāṁ śītajvaraṁ kāsaṁ kaṇḍūṁ ca kurutē bhr̥śam| |50|

sa0- ślaiṣmikō lūtādaṁśaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuvarṇaḥ parūṣakaphalanibhō nidrādīnatiśayēna karōti|

Adhikarana vAtikasya lUtAdaMshasya lakShaNam (50) · Śloka 50

| vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parvabhēdajvarapradaḥ||50||

sa0-vātikō daṁśaḥ paruṣasparśaḥ syāvastathā parvabhēdajvarakr̥t|

Adhikarana doShali~ggairyathAsvaM tadvibhAgaH (51) · Śloka 51

tadvibhāgaṁ yathāsvaṁ ca dōṣaliṅgairvibhāvayēt| |51|

sa0-tāsāṁ vibhāgaṁ dōṣāṇāṁ lakṣaṇairyathāyōgaṁ lakṣayēt|

Adhikarana asAdhyalUtAyAH lakShaNam (51-54) · Śloka 54

| asādhyāyāṁ tu hr̥nmōhaśvāsahidhmāśirōgrahāḥ||51|| śvētapītāsitāraktāḥ piṭikāḥ śvayathūdbhavaḥ| vēpathurvamathurdāhastr̥ḍāndhyaṁ vakranāsatā||52|| śyāvauṣṭhavaktradantatvaṁ pr̥ṣṭhagrīvāvabhañjanam| pakvajambūsavarṇaṁ ca daṁśātsravati śōṇitam||53|| sarvā'pi sarvajā prāyō vyapadēśastu bhūyasā| |54|

sa0-āsādhyāyāṁ lūtāyāṁ hr̥nmōhādyāḥ syuḥ| śvētādiguṇāḥ piṭikāstathā śvayathvādyāśca| daṁśād raktaṁ pakvajambūnibhaṁ sravati| saṁ-sarvā ca lūtā tridōṣajaiva| bāhulyēna tu vyapadēśaḥ|

Adhikarana lUtAyAstriprakAratvam (54-55) · Śloka 55

| tīkṣṇamadhyāvaratvēna sā tridhā hantyupēkṣitā||54|| saptāhēna daśāhēna pakṣēṇa ca paraṁ kramāt| |55|

sa0-sā ca lūtā tīkṣṇādibhēdēna triprakārā| upēkṣitā ca satī yathāsaṅkhyaṁ daśāhēna pakṣēṇa ca hanti|

Adhikarana sarvasya lUtAdaMshasya lakShaNam (55-58) · Śloka 58

| lūtādaṁśaśca sarvō'pi dadrumaṇḍalasannibhaḥ||55|| sitō'sitō'ruṇaḥ pītaḥ śyāvō vā mr̥durunnataḥ| madhyē kr̥ṣṇō'thavā śyāvaḥ paryantē jālakāvr̥taḥ||56|| visarpavāṁschōphayutastapyatē bahuvēdanaḥ| jvarāśupākaviklēdakōthāvadaraṇānvitaḥ||57|| klēdēna yatspr̥śatyaṅgaṁ tatrāpi kurutē vraṇam| |58|

sa0- sarvaśca lūtādaṁśō dadrumaṇḍalākāraḥ sitādivarṇō mr̥durunnatō madhyē kr̥ṣṇavarṇaḥ śyāvavarṇō vā paritō jālakavr̥tō visarpādimān syāt| tathā tapyatē'nēkarujaḥ| tathā jvarādiyutaḥ| tathā ca daṁśaḥ klēdēna yadyadaṅgaṁ spr̥śēt tatra tatra ca vraṇaṁ vidadhāti|

Adhikarana lUtAyAH shvAsAdibhirviShodvamanam (58-59) · Śloka 59

| śvāsadaṁṣṭrāśakr̥nmūtraśukralālānakhārtavaiḥ||58|| aṣṭābhirudvamatyēṣā viṣaṁ vaktrādviśēṣataḥ| |59|

sa0-śvāsādibhiraṣṭābhirēṣā lūtā viṣamudvamati| vaktrēṇa viśēṣēṇa|

Adhikarana lUtAyAH kITAnAM ca daMsha sthAnam (59-60) · Śloka 60

| lūtā nābhērdaśatyūrdhvamūrdhvaṁ cādhaśca kīṭakāḥ||59|| taddūṣitaṁ ca vastrādi dēhē pr̥ktaṁ vikārakr̥t| |60|

sa0- nābhērūrdhvaṁ lūtā daśati| ūrdhvamadhastācca kīṭā daśanti| daśatīti "daṁśasañjasvañjāṁ śapi" iti nalōpaḥ| tayā-lūtayā dūṣitaṁ, vastrāsanādi śarīrē lagnaṁ vikārakr̥t|

Adhikarana prathame~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (60-61) · Śloka 61

| dinārdhaṁ lakṣyatē naiva daṁśō lūtāviṣōdbhavaḥ||60|| sūcīvyadhavadābhāti tatō'sau prathamē'hani| avyaktavarṇaḥ pracalaḥ kiñcitkaṇḍūrujānvitaḥ||61||

sa0-lūtāviṣajō daṁśō dinārdhaṁ na lakṣyata ēva| tataḥ-anantaraṁ, asau-daṁśaḥ, prathamē dinē sūcīvyadhatulya ābhāti| avyaktavarṇaḥ prakarṣēṇa calō manākkaṇḍūrugyutaśca|

Adhikarana dvitIye~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (62) · Śloka 62

dvitīyē'bhyunnatō'ntēṣu piṭikairiva vā''citaḥ| vyaktavarṇō natō madhyē kaṇḍūmān granthisannibhaḥ||62||

dvītīyē'hanyabhyunnatō'ntēṣu piṭikairiva vā''citō vyaktavarṇō madhyē nataḥ sakaṇḍūrgranthinibhaḥ|

Adhikarana tRutIye~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (63) · Śloka 63

tr̥tīyē sajvarō rōmaharṣakr̥draktamaṇḍalaḥ| śarāvarūpastōdāḍhyō rōmakūpēṣu sāsravaḥ||63||

sa0- tr̥tīyē'hani jvarānvitō rōmāñcakr̥draktamaṇḍalaḥ śarāvākārō'dhikavyathō rōmakūpēṣu srāvavān|

Adhikarana caturthe~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (64) · Śloka 64

mahāṁścaturthē śvayathustāpaśvāsabhramapradaḥ| |64|

sa0-caturthē vāsarē mahāṁśchōphastāpādikr̥t|

Adhikarana pa~jcame~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (64) · Śloka 64

| vikārān kurutē tāṁstān pañcamē viṣakōpajān||64||

sa0-pañcamē dinē tāṁstān-pūrvōktān, viṣakōpajān vikārān vidhattē|

Adhikarana ShaShThe~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (65) · Śloka 65

ṣaṣṭhē vyāpnōti marmāṇi| |65|

sa0-ṣaṣṭhē dinē marmāṇyaśnutē|

Adhikarana saptame~ahani lUtAdaMshasya lakShaNam (65) · Śloka 65

saptamē hanti jīvitam| |65|

sa0-saptamē divasē jīvitaṁ hanti|

Adhikarana iti tIkShNaviShasvarUpam madhyaM hInaM cAto viBajet (65) · Śloka 65

| iti tīkṣṇaṁ viṣaṁ, madhyaṁ hīnaṁ ca vibhajēdataḥ||65||

sa0- iti-ēvaṁrūpaṁ, tīkṣṇaṁ viṣam| madhyaṁ hīnaṁ vā'tō nirūpya lakṣayēt|

Adhikarana ekaviMshatirAtreNa sarvathA viShashamaH (66) · Śloka 66

ēkaviṁśatirātrēṇa viṣaṁ śāmyati sarvathā| |66|

saṁ-sarvathā ēkaviṁśatirātrēṇa viṣaṁ śamaṁ yāti|

Adhikarana lUtAdaMshasyoddharaNaM dAhaSca (66-67) · Śloka 67

| athāśu lūtādaṣṭasya śastrēṇādaṁśamuddharēt||66|| dahēcca jāmbavauṣṭhādyairna tu pittōttaraṁ dahēt| |67|

saṁ-athēti maṅgalē| kr̥tamaṅgalasya lūtādaṣṭasya, ā-samantāt, daṁśaṁ kṣipraṁ śastrēṇōddharēt| jāmbvauṣṭhādibhiśca dahēt, pittādhikaṁ varjayitvā|

Adhikarana karkashAdidaMshasya chedadAha niShedhaH (67-68) · Śloka 68

| karkaśaṁ bhinnarōmāṇaṁ marmasandhyādisaṁśritam||67|| prasr̥taṁ sarvatō daṁśaṁ na chindīta dahēnna ca| |68|

saṁ-karkaśādiguṇaṁ daṁśaṁ daṁśaṁ na chindyāt na ca dahēt|

Adhikarana dagdhadaMshasyAgadairlepaH kShIrivRukShakaShAyaiH sekashca (68-69) · Śloka 69

| lēpayēddagdhamagadairmadhusaindhavasaṁyutaiḥ||68|| suśītaiḥ sēcayēccānu kaṣāyaiḥ kṣīrivr̥kṣajaiḥ| |69|

sa0-dagdhaṁ daṁśamagadairmākṣikasaindhavānvitairlēpayēt| paścāt kṣīrivr̥kṣajaiḥ kaṣāyairatiśiśiraiḥ sēcayēcca|

Adhikarana lUtAdaMshasya sarvato raktApaharaNaM, tataH shItAH sekalepAH (69-70) · Śloka 70

| sarvatō'paharēdraktaṁ śr̥ṅgādyaiḥ sirayā'pi vā||69|| sēkalēpāstataḥ śītā bōdhiślēṣmātakākṣakaiḥ| |70|

sa0- sarvatō raktaṁ visrāvayēcchr̥ṅgādibhiḥ| anantaraṁ sēkālēpāśca śiśirā hitāḥ pippalādibhiḥ|

Adhikarana sarvalUtAkITeShu padmako~agadaH (70-71) · Śloka 71

| phalinīdviniśākṣaudrasarpirbhiḥ padmakāhvayaḥ||70|| aśēṣalūtākīṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ| |71|

sa0-phalinyādikō'yaṁ padmakasaṁjñō'gadaḥ sārvakārmikaḥ| aśēṣakriyāsu(?) lūtākīṭānāṁ hitaḥ|