32. kṣudrarōgapratiṣēdhādhyayaḥ

Adhikarana kShudrarogapratiShedhAdhyAyaH ----- ajagallikAyAmapakvAyAM jalaukobhirvisrAvaH (2-1) · Śloka 1

અથૈષાં ચિકિત્સિતં વિવક્ષુરાહ અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| વિસ્રાવયેજ્જલૌકાભિરપક્વામજગલ્લિકામ્| |૧|

સ૦ - અજગલ્લિકામપક્વાં જલજન્મભિર્વિસ્રાવયેત્|

Adhikarana yavaprakhyAyAM svedo dArvAdibhiH pralepashca (1-2) · Śloka 2

| સ્વેદયિત્વા યવપ્રખ્યાં વિલયાય પ્રલેપયેત્||૧|| દારુકુષ્ઠમનોહ્વાલૈર્| |૨|

સ૦-યવપ્રખ્યાં સ્વેદયિત્વા વિલાયનાર્થં પ્રલેપયેદ્દાર્વાદિભિઃ|

Adhikarana alajIkacchapIpanasikApAShANagardabheShu eSha vidhiH, jagallikeShveteShu pakveShu vraNavat vidhiH (2) · Śloka 2

ઇત્યાપાષાણગર્દભાત્| વિધિસ્તાંશ્ચાચરેત્પક્વાન્ વ્રણવત્સાજગલ્લિકાન્||૨||

સ૦- પાષાણગર્દભં યાવદેષ વિધિઃ| તેન ગ્રન્થિ(અલજી)કચ્છપશાલૂક(પનસિકા)પાષાણગર્દભાનાં પૂર્વોક્તં કાર્યમિત્યવતિષ્ઠતે| તાંશ્ચ પક્વાન્ અજગલ્લિકાં ચ વ્રણવદુપક્રમેત્|

Adhikarana mukhadUShike rodhrAdipralepaH, nArikelashuktipralepaH, ashAntau vamanaM nasyaM ca, ashAntau lalATe sirAvyadhaH (3-4) · Śloka 4

રોધ્રકુસ્તુમ્બરુવચાઃ પ્રલેપો મુખદૂષિકે| વટપલ્લવયુક્તા વા નારિકેલોત્થશુક્તયઃ||૩|| અશાન્તૌ વમનં નસ્યં લલાટે ચ સિરાવ્યધઃ| |૪|

સ૦- મુખદૂષિકે રોધ્રાદયઃ પ્રલેપઃ, વટપલ્લવયુક્તા નારિકેલશુક્તયો વા| એવમપ્યનુપશમે વમનં નસ્યં ચ હિતમ્| લલાટે ચ સિરામોક્ષઃ|

Adhikarana padmakaNTake vamanaM nimbaghRutapAnaM, nimbAdilepashca (4-5) · Śloka 5

| નિમ્બામ્બુવાન્તો નિમ્બામ્બુસાધિતં પદ્મકણ્ટકે||૪|| પિબેત્ક્ષૌદ્રાન્વિતં સર્પિર્નિમ્બારગ્વધલેપનમ્| |૫|

સ૦- પદ્મકણ્ટકે નિમ્બામ્બુના કૃતવમનો નિમ્બક્વાથપક્વં ઘૃતં સક્ષૌદ્રં પિબેત્| નિમ્બકર્ણિકારાભ્યાં લેપઃ|

Adhikarana vivRutAmasUrikAvisphoTaviddhAgardabhIkakShAgandhanAmArAjikAjAlagardabherivellikAsu pittavIsarpavat, agnirohiNyAM pratyAkhyAya pittavIsarpavat (5) · Śloka 5

વિવૃતાદીંસ્તુ જાલાન્તાંશ્ચિકિત્સેત્સેરિવેલ્લિકાન્| પિત્તવીસર્પવત્તદ્વત્ પ્રત્યાખ્યાયાગ્નિરોહિણીમ્||૫||

સ૦-વિવૃતાદીન્ જાલાન્તાન્નિરિવેલ્લિકાં ચ પિત્તવિસર્પમિવ ચિકિત્સેત્| અગ્નિરોહિણીં ચ પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સેત્|

Adhikarana jAlagardabhe la~gghanAdi sadAkuryAt (6) · Śloka 6

વિલઙ્ઘનં રક્તવિમોક્ષણં ચ વિરૂક્ષણં કાયવિશોધનં ચ| ધાત્રીપ્રયોગાન્ શિશિરપ્રદેહાન્ કુર્યાત્સદા જાલકગર્દભસ્ય||૬||

સ૦- જાલકગર્દભસ્ય લઙ્ઘનાદિ યથાવસ્થં સદા કુર્યાત્|

Adhikarana vidArikAyAM rakte hRute shleShmagranthivat (7) · Śloka 7

વિદારિકાં હૃતે રક્તે શ્લેષ્મગ્રન્થિવદાચરેત્| |૭|

સ૦-વિદારિકાં રક્તે સ્રુતે કફગ્રન્થિમિવ ચિકિત્સેત્|

Adhikarana sharkarArbude medorbudakriyA (7) · Śloka 7

| મેદોર્બુદક્રિયાં કુર્યાત્સુતરાં શર્કરાર્બુદે||૭||

સ૦- શર્કરાબુદે સુષ્ઠુ મેદોર્બુદક્રિયાં કુર્યાત્|

Adhikarana valmIke pravRuddhatvAdiyukte varjanIyatvam (8) · Śloka 8

પ્રવૃદ્ધં સુબહુચ્છિદ્રં સશોફં મર્મણિ સ્થિતમ્| વલ્મીકં હસ્તપાદે ચ વર્જયેદ્|૮|

સ૦- વલ્મીકં પ્રવૃદ્ધાદિગુણં હસ્તપાદે જાતં ચ વર્જયેત્|

Adhikarana valmIke itarasmin raktastrAvaH shyAmAdibhirlepashca (8-9) · Śloka 9

| ઇતરત્પુનઃ||૮|| શુદ્ધસ્યાસ્રે હૃતે લિમ્પેત્ સપટ્વારેવતામૃતૈઃ| શ્યામાકુલત્થિકામૂલદન્તીપલલસક્તુભિઃ||૯||

સ૦- ઇતરત્ પુનર્વલ્મીકં શુદ્ધસ્ય રક્તે હૃતે શ્યામાદિભિઃ સલવણકર્ણિકારગુડૂચીભિર્લિમ્પેત્|

Adhikarana valmIke pakve duShTamAMsashodhanAdi (10) · Śloka 10

પક્વે તુ દુષ્ટમાંસાનિ ગતીઃ સર્વાશ્ચ શોધયેત્| શસ્ત્રેણ સમ્યગનુ ચ ક્ષારેણ જ્વલનેન વા||૧૦||

સ૦- પક્વે તુ [વલ્મીકે] દુષ્ટમાંસાનિ સર્વાશ્ચ ગતીઃ શોધયેત્| કેન ? શસ્ત્રેણ| કથમ્ ? સમ્યક્| પશ્ચાત્ ક્ષારેણાગ્નિના ચ (વા)|

Adhikarana kadare utkRutya dahanam (11) · Śloka 11

શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય નિઃશેષં સ્નેહેન કદરં દહેત્| |૧૧|

સ૦-કદરં શસ્ત્રેણ નિઃશેષમુત્કૃત્ય સ્નેહેન દહેત્|

Adhikarana ruddhagude niruddhamaNivat cikitsitam (11) · Śloka 11

| નિરુદ્ધમણિવત્કાર્યં રુદ્ધપાયોશ્ચિકિત્સિતમ્||૧૧||

સ૦-રુદ્ધગુદે ચિકિત્સિતં નિરુદ્ધમણિસદૃશં કાર્યમ્|

Adhikarana cippe shuddhipUrvakaM shastrakarma (12) · Śloka 12

ચિપ્યં શુદ્ધ્યા જિતોષ્માણં સાધયેચ્છસ્ત્રકર્મણા| |૧૨|

સ૦-ચિપ્યં શુદ્ધ્યા-વિરેકાદિકયા, જિતોષ્માણં સન્તં શસ્ત્રકર્મણા સાધયેત્|

Adhikarana kunakhe~apyevameva (12) · Śloka 12

| દુષ્ટં કુનખમપ્યેવં|૧૨|

સ૦-કુનખં દુષ્ટમપ્યેવમેવ સાધયેત્|

Adhikarana alase caraNayoH kAsIsAdilepaH (12-13) · Śloka 13

| ચરણાવલસે પુનઃ||૧૨|| ધાન્યામ્લસિક્તૌ કાસીસપટોલીરોચનાતિલૈઃ| સનિમ્બપત્રૈરાલિમ્પેદ્|૧૩|

સ૦- અલસે તુ ચરણૌ કઞ્જિકસિક્તૌ કાસીસાદિભિઃ સનિમ્બપત્રૈરાલિમ્પેત્|

Adhikarana tilakAlakeShu maSheShu ca sUryaMkAntAdinA dahanam (13-14) · Śloka 14

| દહેત્તુ તિલકાલકાન્||૧૩|| મષાંશ્ચ સૂર્યકાન્તેન ક્ષારેણ યદિ વાઽગ્નિના| |૧૪|

સ૦-તિલકાલકાન્ મષાંશ્ચ સૂર્યકાન્તદિભિર્દહેત્|

Adhikarana carmakIlajatUmaNyorutkRutya tadvaddahet (14) · Śloka 14

| તદ્વદુત્કૃત્ય શસ્ત્રેણ ચર્મકીલજતૂમણી||૧૪||

સ૦-ચર્મકીલજતૂમણી શસ્ત્રેણોદ્ધૃ(ત્કૃ)ત્ય તથૈવ સૂર્યકાન્તાદિભિર્દહેત્|

Adhikarana lA~jchana vya~gganIlikAsu yathAsannaM sirAvyadho kShIrivRukShatvagAdilepashca (15) · Śloka 15

લાઞ્છનાદિત્રયે કુર્યાદ્યથાસન્નં સિરાવ્યધમ્| લેપયેત્ક્ષીરપિષ્ટૈશ્ચ ક્ષીરિવૃક્ષત્વગઙ્કુરૈઃ||૧૫||

સ૦-લાઞ્છનાદિષુ ત્રિષુ-લાઞ્છનવ્યઙ્ગનીલિકાસુ, યથાસન્નં સિરાં વિધ્યેત્| ક્ષીરિવૃક્ષાણાં ત્વગ્ભિરઙ્કુરૈશ્ચ ક્ષીરપિષ્ટૈર્લેપયેત્|

Adhikarana vya~ggeShu arjunatvagAdilepAH (16) · Śloka 16

વ્યઙ્ગેષુ ચાર્જુનત્વગ્વા મઞ્જિષ્ઠા વા સમાક્ષિકા| લેપઃ સનવનીતા વા શ્વેતાશ્વખુરજા મષી||૧૬||

સ૦-વ્યઙ્ગાદિષુ ચાયં લેપોઽર્જુનવલ્કં ક્ષીરપિષ્ટં વા| મઞ્જિષ્ઠા માક્ષિકસહિતા વા| શ્વેતાશ્વખુરજા મષી સનવનીતા વા|

Adhikarana vya~ggeShu raktacandanAdilepAH (17) · Śloka 17

રક્તચન્દનમઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠરોધ્રપ્રિયઙ્ગવઃ વટાઙ્કુરા મસૂરાશ્ચ વ્યઙ્ગઘ્ના મુખકાન્તિદાઃ||૧૭||

સ૦-રક્તચન્દનાદયો વ્યઙ્ગહરા મુખકાન્તિકરાઃ 'લેપાઃ' ઇતિ પ્રકૃતત્વાદ્ ગમ્યતે|

Adhikarana vya~ggeShu dvijIrakAdilepaH, masUrAdilepaH, kolamajjAdilepaH, kuShThAdilepaH, maushalIjaTAlepaH, gavyAsthilepaH (18-21) · Śloka 21

દ્વે જીરકે કૃષ્ણતિલાઃ સર્ષપાઃ પયસા સહ| પિષ્ટાઃ કુર્વન્તિ વક્ત્રેન્દુમપાસ્તવ્યઙ્ગલાઞ્છનમ્||૧૮|| ક્ષીરપિષ્ટા ઘૃતક્ષૌદ્રયુક્તા વા ભૃષ્ટનિસ્તુષાઃ| મસૂરાઃ ક્ષીરપિષ્ટા વા તીક્ષ્ણાઃ શાલ્મલિકણ્ટકાઃ||૧૯|| સગુડઃ કોલમજ્જા વા શશાસૃક્ષૌદ્રકલ્કિતઃ| સપ્તાહં માતુલુઙ્ગસ્થં કુષ્ઠં વા મધુનાઽન્વિતમ્||૨૦|| પિષ્ટા વા છાગપયસા સક્ષૌદ્રા મૌશલી જટા| ગોરસ્થિ મુશલીમૂલયુક્તં વા સાજ્યમાક્ષિકમ્||૨૧||

સ૦- જીરકદ્વયાદયો લેપે પ્રયુક્તાઃ પયસા પિષ્ટા વક્ત્રચન્દ્રં નિરસ્તવ્યઙ્ગલાઞ્છનં વિદધતિ| વક્ત્રમેવેન્દુઃ, વ્યઙ્ગમેવ લાઞ્છનમિતિ રૂપકાલઙ્કારઃ| મસૂરા ભૃષ્ટા નિસ્તુષાશ્ચ ક્ષીરપિષ્ટાઃ સર્પિર્માક્ષિકાન્વિતા લેપઃ| શાલ્મલીકણ્ટકાસ્તીક્ષ્ણાઃ ક્ષીરપિષ્ટા વા લેપઃ| કોલસ્ય-અમ્લબદરસ્ય, મજ્જા શશાસૃક્ક્ષૌદ્રપિષ્ટો ગુડાન્વિતો લેપઃ| સપ્તાહં બીજપૂરસ્યાન્તરસ્થિતં કુષ્ઠં માક્ષિકયુતં વા લેપઃ| મોઉશલી જટા-શાલ્મલીમૂલં, છગલીક્ષીરપિષ્ટં સક્ષૌદ્રં વા લેપઃ| ગવ્યમસ્થિ તાલપત્રીમૂલાન્વિતં સઘૃતમાક્ષિકં વા લેપઃ

Adhikarana vya~ggeShu savarNakRut jambvAmrapallavAdiko lepaH (22) · Śloka 22

જમ્બ્વામ્રપલ્લવા મસ્તુ હરિદ્રે દ્વે નવો ગુડઃ| લેપઃ સવર્ણકૃત્ પિષ્ટં સ્વરસેન ચ તિન્દુકમ્||૨૨||

સ૦-જમ્બ્વામ્રપલ્લવાદિકો લેપઃ સવર્ણકરઃ| તિન્દુકં ચ સ્વરસેન પિષ્ટં લેપઃ સવર્ણકરઃ|

Adhikarana vya~ggeShu utpalAdikamudvartanam (23) · Śloka 23

ઉત્પલમુત્પલકુષ્ઠં પ્રિયઙ્ગુકાલીયકં બદરમજ્જા| ઇદમુદ્વર્તનમાસ્યં કરોતિ શતપત્રસંકાશમ્||૨૩||

સ૦-ઉત્પલાદિકમેતદુદ્વર્તનં પદ્મસદૃશં મુખં વિધત્તે| આર્યા|

Adhikarana vya~ggeShu ebhirevauShadhaiH siddhaH sneho mukhAbhya~ggAya (24) · Śloka 24

એભિરેવૌષધૈઃ પિષ્ટૈર્મુખાભ્યઙ્ગાય સાધયેત્| યથાદોષર્તુકાન્ સ્નેહાન્ મધુકક્વાથસંયુતૈઃ||૨૪||

સ૦- એભિરેવ-પૂર્વોદિતૈઃ, પિષ્ટૈર્મધુકક્વાથાન્વિતૈર્મુખાભ્યઙ્ગાર્થં યથાદોષં યથર્તુ સ્નેહાન્ પાચયેત્|

Adhikarana vya~ggeShu yavAdyabhya~ggaH (25-26) · Śloka 26

યવાન્ સર્જરસં રોધ્રમુશીરં મદનં મધુ| ઘૃતં ગુડં ચ ગોમૂત્રે પચેદાદર્વિલેપનાત્||૨૫|| તદભ્યઙ્ગાન્નિહન્ત્યાશુ નીલિકાવ્યઙ્ગદૂષિકાન્| મુખં કરોતિ પદ્માભં પાદૌ પદ્મદલોપમૌ||૨૬||

સ૦- યવાદીન્ દર્વીલેપં યાવદ્ ગોમૂત્રે પાચયેત્| એતદભ્યઙ્ગાદ્ દ્રાગેવ નીલિકાદીન્ હન્તિ| વક્ત્રં શતપત્રસદૃશં કરોતિ| ચરણૌ પઙ્કજપત્રતુલ્યૌ વિદધાતિ|

Adhikarana vya~ggeShu ku~gkumAditailanasyaM nIlikAdighnam (27-30) · Śloka 30

કુઙ્કુમોશીરકાલીયલાક્ષાયષ્ટ્યાહ્વચન્દનમ્| ન્યગ્રોધપાદાંસ્તરુણાન્ પદ્મકં પદ્મકેસરમ્||૨૭|| સનીલોત્પલમઞ્જિષ્ઠં પાલિકં સસિલાઢકે| પક્ત્વા પાદાવશેષેણ તેન પિષ્ટૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ||૨૮|| લાક્ષાપત્તઙ્ગમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટીમધુકકુઙ્કુમૈઃ| અજાક્ષીરં દ્વિગુણિતં તૈલસ્ય કુડવં પચેત્||૨૯|| નીલિકાપલિતવ્યઙ્ગવલીતિલકદૂષિકાન્| હન્તિ તન્નસ્યમભ્યસ્તં મુખોપચયવર્ણકૃત્||૩૦||

સ૦-કુઙ્કુમાદિકં સનીલોત્પલમઞ્જિષ્ઠં પલપ્રમાણં જલાઢકે પક્ત્વા તેન પાદાવશેષેણ લાક્ષાદિભિશ્ચ પિષ્ટૈઃ કાર્ષિકૈસ્તૈલસ્ય કુડવં છાગીક્ષીરં દ્વિકુડવં પચેત્| તત્-તૈલં, નસ્યં શીલિતં નીલિકાદીન્ હન્તિ| મુખોપચયકરં વર્ણકરં ચ|

Adhikarana vya~ggeShu ma~jjiShThAdikam (31-32) · Śloka 32

મઞ્જિષ્ઠા શબરોદ્ભવસ્તુવરિકા લાક્ષા હરિદ્રાદ્વયં નેપાલી હરિતાલકુઙ્કુમગદા ગોરોચના ગૈરિકમ્| પત્રં પાણ્ડુ વટસ્ય ચન્દનયુગં કાલીયકં પારદં પતઙ્ગં કનકત્વચં કમલજં બીજં તથા કેસરમ્||૩૧|| સિક્થં તુત્થં પદ્મકાદ્યો વસાઽઽજ્યં મજ્જા ક્ષીરં ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુ ચાગ્નૌ| સિદ્ધં સિદ્ધં વ્યઙ્ગનીલ્યાદિનાશે વક્ત્રે છાયામૈન્દવીં ચાશુ ધત્તે||૩૨||

સ૦- કનકસ્ય ત્વક્-કનકત્વક્, તાં કનકત્વચમ્| મઞ્જિષ્ઠાદીનિ વસા ઘૃતં મજ્જા ગોક્ષીરં ક્ષીરિવૃક્ષક્વાથ એતદગ્નૌ પક્વં વ્યઙ્ગાદિનાશે સિદ્ધં-અવ્યાહતશક્તિ| મુખસ્ય કાન્તિં ચાન્દ્રમસીં શીઘ્રં કરોતિ| શાર્દૂલવિક્રીડિતશાલિન્યૌ વૃત્તે|

Adhikarana vya~ggeShu mArkavasvarasAdinAvanam (33) · Śloka 33

માર્કવસ્વરસક્ષીરતોયાનીષ્ટાનિ નાવને| |૩૩|

સ૦- નાવને-નસ્યે, માર્કવસ્વરસાદીનિ|

Adhikarana prasuptau vAtakuShThoktaM vahnidAhashca (33) · Śloka 33

| પ્રસુપ્તૌ વાતકુષ્ઠોક્તં કુર્યાદ્દાહં ચ વહ્નિના||૩૩||

સ૦- પ્રસુપ્તૌ વાતકુષ્ઠવિહિતં કુર્યાત્| વહ્નિના ચ દહેત્|

Adhikarana utkoThe kaphapittoktam (34) · Śloka 34

ઉત્કોઠે કફપિત્તોક્તં| ||૩૪||

સ૦- ઉત્કોઠે કફપિત્તવિહિતં કાર્યમ્|

Adhikarana koThe sarvaM kuShThoktam (32) · Śloka 32

કોઠે સર્વં ચ કૌષ્ઠિકમ્| ૩૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધો નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૨||

સ૦- કોઠે ચ સર્વં કુષ્ઠોક્તમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધો નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૩૨||