32. kṣudrarōgapratiṣēdhādhyayaḥ

Adhikarana kShudrarogapratiShedhAdhyAyaH ----- ajagallikAyAmapakvAyAM jalaukobhirvisrAvaH (2-1) · Śloka 1

athaiṣāṁ cikitsitaṁ vivakṣurāha athātaḥ kṣudrarōgapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2| visrāvayējjalaukābhirapakvāmajagallikām| |1|

sa0 - ajagallikāmapakvāṁ jalajanmabhirvisrāvayēt|

Adhikarana yavaprakhyAyAM svedo dArvAdibhiH pralepashca (1-2) · Śloka 2

| svēdayitvā yavaprakhyāṁ vilayāya pralēpayēt||1|| dārukuṣṭhamanōhvālair| |2|

sa0-yavaprakhyāṁ svēdayitvā vilāyanārthaṁ pralēpayēddārvādibhiḥ|

Adhikarana alajIkacchapIpanasikApAShANagardabheShu eSha vidhiH, jagallikeShveteShu pakveShu vraNavat vidhiH (2) · Śloka 2

ityāpāṣāṇagardabhāt| vidhistāṁścācarētpakvān vraṇavatsājagallikān||2||

sa0- pāṣāṇagardabhaṁ yāvadēṣa vidhiḥ| tēna granthi(alajī)kacchapaśālūka(panasikā)pāṣāṇagardabhānāṁ pūrvōktaṁ kāryamityavatiṣṭhatē| tāṁśca pakvān ajagallikāṁ ca vraṇavadupakramēt|

Adhikarana mukhadUShike rodhrAdipralepaH, nArikelashuktipralepaH, ashAntau vamanaM nasyaM ca, ashAntau lalATe sirAvyadhaH (3-4) · Śloka 4

rōdhrakustumbaruvacāḥ pralēpō mukhadūṣikē| vaṭapallavayuktā vā nārikēlōtthaśuktayaḥ||3|| aśāntau vamanaṁ nasyaṁ lalāṭē ca sirāvyadhaḥ| |4|

sa0- mukhadūṣikē rōdhrādayaḥ pralēpaḥ, vaṭapallavayuktā nārikēlaśuktayō vā| ēvamapyanupaśamē vamanaṁ nasyaṁ ca hitam| lalāṭē ca sirāmōkṣaḥ|

Adhikarana padmakaNTake vamanaM nimbaghRutapAnaM, nimbAdilepashca (4-5) · Śloka 5

| nimbāmbuvāntō nimbāmbusādhitaṁ padmakaṇṭakē||4|| pibētkṣaudrānvitaṁ sarpirnimbāragvadhalēpanam| |5|

sa0- padmakaṇṭakē nimbāmbunā kr̥tavamanō nimbakvāthapakvaṁ ghr̥taṁ sakṣaudraṁ pibēt| nimbakarṇikārābhyāṁ lēpaḥ|

Adhikarana vivRutAmasUrikAvisphoTaviddhAgardabhIkakShAgandhanAmArAjikAjAlagardabherivellikAsu pittavIsarpavat, agnirohiNyAM pratyAkhyAya pittavIsarpavat (5) · Śloka 5

vivr̥tādīṁstu jālāntāṁścikitsētsērivēllikān| pittavīsarpavattadvat pratyākhyāyāgnirōhiṇīm||5||

sa0-vivr̥tādīn jālāntānnirivēllikāṁ ca pittavisarpamiva cikitsēt| agnirōhiṇīṁ ca pratyākhyāya cikitsēt|

Adhikarana jAlagardabhe la~gghanAdi sadAkuryAt (6) · Śloka 6

vilaṅghanaṁ raktavimōkṣaṇaṁ ca virūkṣaṇaṁ kāyaviśōdhanaṁ ca| dhātrīprayōgān śiśirapradēhān kuryātsadā jālakagardabhasya||6||

sa0- jālakagardabhasya laṅghanādi yathāvasthaṁ sadā kuryāt|

Adhikarana vidArikAyAM rakte hRute shleShmagranthivat (7) · Śloka 7

vidārikāṁ hr̥tē raktē ślēṣmagranthivadācarēt| |7|

sa0-vidārikāṁ raktē srutē kaphagranthimiva cikitsēt|

Adhikarana sharkarArbude medorbudakriyA (7) · Śloka 7

| mēdōrbudakriyāṁ kuryātsutarāṁ śarkarārbudē||7||

sa0- śarkarābudē suṣṭhu mēdōrbudakriyāṁ kuryāt|

Adhikarana valmIke pravRuddhatvAdiyukte varjanIyatvam (8) · Śloka 8

pravr̥ddhaṁ subahucchidraṁ saśōphaṁ marmaṇi sthitam| valmīkaṁ hastapādē ca varjayēd|8|

sa0- valmīkaṁ pravr̥ddhādiguṇaṁ hastapādē jātaṁ ca varjayēt|

Adhikarana valmIke itarasmin raktastrAvaH shyAmAdibhirlepashca (8-9) · Śloka 9

| itaratpunaḥ||8|| śuddhasyāsrē hr̥tē limpēt sapaṭvārēvatāmr̥taiḥ| śyāmākulatthikāmūladantīpalalasaktubhiḥ||9||

sa0- itarat punarvalmīkaṁ śuddhasya raktē hr̥tē śyāmādibhiḥ salavaṇakarṇikāraguḍūcībhirlimpēt|

Adhikarana valmIke pakve duShTamAMsashodhanAdi (10) · Śloka 10

pakvē tu duṣṭamāṁsāni gatīḥ sarvāśca śōdhayēt| śastrēṇa samyaganu ca kṣārēṇa jvalanēna vā||10||

sa0- pakvē tu [valmīkē] duṣṭamāṁsāni sarvāśca gatīḥ śōdhayēt| kēna ? śastrēṇa| katham ? samyak| paścāt kṣārēṇāgninā ca (vā)|

Adhikarana kadare utkRutya dahanam (11) · Śloka 11

śastrēṇōtkr̥tya niḥśēṣaṁ snēhēna kadaraṁ dahēt| |11|

sa0-kadaraṁ śastrēṇa niḥśēṣamutkr̥tya snēhēna dahēt|

Adhikarana ruddhagude niruddhamaNivat cikitsitam (11) · Śloka 11

| niruddhamaṇivatkāryaṁ ruddhapāyōścikitsitam||11||

sa0-ruddhagudē cikitsitaṁ niruddhamaṇisadr̥śaṁ kāryam|

Adhikarana cippe shuddhipUrvakaM shastrakarma (12) · Śloka 12

cipyaṁ śuddhyā jitōṣmāṇaṁ sādhayēcchastrakarmaṇā| |12|

sa0-cipyaṁ śuddhyā-virēkādikayā, jitōṣmāṇaṁ santaṁ śastrakarmaṇā sādhayēt|

Adhikarana kunakhe~apyevameva (12) · Śloka 12

| duṣṭaṁ kunakhamapyēvaṁ|12|

sa0-kunakhaṁ duṣṭamapyēvamēva sādhayēt|

Adhikarana alase caraNayoH kAsIsAdilepaH (12-13) · Śloka 13

| caraṇāvalasē punaḥ||12|| dhānyāmlasiktau kāsīsapaṭōlīrōcanātilaiḥ| sanimbapatrairālimpēd|13|

sa0- alasē tu caraṇau kañjikasiktau kāsīsādibhiḥ sanimbapatrairālimpēt|

Adhikarana tilakAlakeShu maSheShu ca sUryaMkAntAdinA dahanam (13-14) · Śloka 14

| dahēttu tilakālakān||13|| maṣāṁśca sūryakāntēna kṣārēṇa yadi vā'gninā| |14|

sa0-tilakālakān maṣāṁśca sūryakāntadibhirdahēt|

Adhikarana carmakIlajatUmaNyorutkRutya tadvaddahet (14) · Śloka 14

| tadvadutkr̥tya śastrēṇa carmakīlajatūmaṇī||14||

sa0-carmakīlajatūmaṇī śastrēṇōddhr̥(tkr̥)tya tathaiva sūryakāntādibhirdahēt|

Adhikarana lA~jchana vya~gganIlikAsu yathAsannaM sirAvyadho kShIrivRukShatvagAdilepashca (15) · Śloka 15

lāñchanāditrayē kuryādyathāsannaṁ sirāvyadham| lēpayētkṣīrapiṣṭaiśca kṣīrivr̥kṣatvagaṅkuraiḥ||15||

sa0-lāñchanādiṣu triṣu-lāñchanavyaṅganīlikāsu, yathāsannaṁ sirāṁ vidhyēt| kṣīrivr̥kṣāṇāṁ tvagbhiraṅkuraiśca kṣīrapiṣṭairlēpayēt|

Adhikarana vya~ggeShu arjunatvagAdilepAH (16) · Śloka 16

vyaṅgēṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā| lēpaḥ sanavanītā vā śvētāśvakhurajā maṣī||16||

sa0-vyaṅgādiṣu cāyaṁ lēpō'rjunavalkaṁ kṣīrapiṣṭaṁ vā| mañjiṣṭhā mākṣikasahitā vā| śvētāśvakhurajā maṣī sanavanītā vā|

Adhikarana vya~ggeShu raktacandanAdilepAH (17) · Śloka 17

raktacandanamañjiṣṭhākuṣṭharōdhrapriyaṅgavaḥ vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ||17||

sa0-raktacandanādayō vyaṅgaharā mukhakāntikarāḥ 'lēpāḥ' iti prakr̥tatvād gamyatē|

Adhikarana vya~ggeShu dvijIrakAdilepaH, masUrAdilepaH, kolamajjAdilepaH, kuShThAdilepaH, maushalIjaTAlepaH, gavyAsthilepaH (18-21) · Śloka 21

dvē jīrakē kr̥ṣṇatilāḥ sarṣapāḥ payasā saha| piṣṭāḥ kurvanti vaktrēndumapāstavyaṅgalāñchanam||18|| kṣīrapiṣṭā ghr̥takṣaudrayuktā vā bhr̥ṣṭanistuṣāḥ| masūrāḥ kṣīrapiṣṭā vā tīkṣṇāḥ śālmalikaṇṭakāḥ||19|| saguḍaḥ kōlamajjā vā śaśāsr̥kṣaudrakalkitaḥ| saptāhaṁ mātuluṅgasthaṁ kuṣṭhaṁ vā madhunā'nvitam||20|| piṣṭā vā chāgapayasā sakṣaudrā mauśalī jaṭā| gōrasthi muśalīmūlayuktaṁ vā sājyamākṣikam||21||

sa0- jīrakadvayādayō lēpē prayuktāḥ payasā piṣṭā vaktracandraṁ nirastavyaṅgalāñchanaṁ vidadhati| vaktramēvēnduḥ, vyaṅgamēva lāñchanamiti rūpakālaṅkāraḥ| masūrā bhr̥ṣṭā nistuṣāśca kṣīrapiṣṭāḥ sarpirmākṣikānvitā lēpaḥ| śālmalīkaṇṭakāstīkṣṇāḥ kṣīrapiṣṭā vā lēpaḥ| kōlasya-amlabadarasya, majjā śaśāsr̥kkṣaudrapiṣṭō guḍānvitō lēpaḥ| saptāhaṁ bījapūrasyāntarasthitaṁ kuṣṭhaṁ mākṣikayutaṁ vā lēpaḥ| mōuśalī jaṭā-śālmalīmūlaṁ, chagalīkṣīrapiṣṭaṁ sakṣaudraṁ vā lēpaḥ| gavyamasthi tālapatrīmūlānvitaṁ saghr̥tamākṣikaṁ vā lēpaḥ

Adhikarana vya~ggeShu savarNakRut jambvAmrapallavAdiko lepaH (22) · Śloka 22

jambvāmrapallavā mastu haridrē dvē navō guḍaḥ| lēpaḥ savarṇakr̥t piṣṭaṁ svarasēna ca tindukam||22||

sa0-jambvāmrapallavādikō lēpaḥ savarṇakaraḥ| tindukaṁ ca svarasēna piṣṭaṁ lēpaḥ savarṇakaraḥ|

Adhikarana vya~ggeShu utpalAdikamudvartanam (23) · Śloka 23

utpalamutpalakuṣṭhaṁ priyaṅgukālīyakaṁ badaramajjā| idamudvartanamāsyaṁ karōti śatapatrasaṁkāśam||23||

sa0-utpalādikamētadudvartanaṁ padmasadr̥śaṁ mukhaṁ vidhattē| āryā|

Adhikarana vya~ggeShu ebhirevauShadhaiH siddhaH sneho mukhAbhya~ggAya (24) · Śloka 24

ēbhirēvauṣadhaiḥ piṣṭairmukhābhyaṅgāya sādhayēt| yathādōṣartukān snēhān madhukakvāthasaṁyutaiḥ||24||

sa0- ēbhirēva-pūrvōditaiḥ, piṣṭairmadhukakvāthānvitairmukhābhyaṅgārthaṁ yathādōṣaṁ yathartu snēhān pācayēt|

Adhikarana vya~ggeShu yavAdyabhya~ggaH (25-26) · Śloka 26

yavān sarjarasaṁ rōdhramuśīraṁ madanaṁ madhu| ghr̥taṁ guḍaṁ ca gōmūtrē pacēdādarvilēpanāt||25|| tadabhyaṅgānnihantyāśu nīlikāvyaṅgadūṣikān| mukhaṁ karōti padmābhaṁ pādau padmadalōpamau||26||

sa0- yavādīn darvīlēpaṁ yāvad gōmūtrē pācayēt| ētadabhyaṅgād drāgēva nīlikādīn hanti| vaktraṁ śatapatrasadr̥śaṁ karōti| caraṇau paṅkajapatratulyau vidadhāti|

Adhikarana vya~ggeShu ku~gkumAditailanasyaM nIlikAdighnam (27-30) · Śloka 30

kuṅkumōśīrakālīyalākṣāyaṣṭyāhvacandanam| nyagrōdhapādāṁstaruṇān padmakaṁ padmakēsaram||27|| sanīlōtpalamañjiṣṭhaṁ pālikaṁ sasilāḍhakē| paktvā pādāvaśēṣēṇa tēna piṣṭaiśca kārṣikaiḥ||28|| lākṣāpattaṅgamañjiṣṭhāyaṣṭīmadhukakuṅkumaiḥ| ajākṣīraṁ dviguṇitaṁ tailasya kuḍavaṁ pacēt||29|| nīlikāpalitavyaṅgavalītilakadūṣikān| hanti tannasyamabhyastaṁ mukhōpacayavarṇakr̥t||30||

sa0-kuṅkumādikaṁ sanīlōtpalamañjiṣṭhaṁ palapramāṇaṁ jalāḍhakē paktvā tēna pādāvaśēṣēṇa lākṣādibhiśca piṣṭaiḥ kārṣikaistailasya kuḍavaṁ chāgīkṣīraṁ dvikuḍavaṁ pacēt| tat-tailaṁ, nasyaṁ śīlitaṁ nīlikādīn hanti| mukhōpacayakaraṁ varṇakaraṁ ca|

Adhikarana vya~ggeShu ma~jjiShThAdikam (31-32) · Śloka 32

mañjiṣṭhā śabarōdbhavastuvarikā lākṣā haridrādvayaṁ nēpālī haritālakuṅkumagadā gōrōcanā gairikam| patraṁ pāṇḍu vaṭasya candanayugaṁ kālīyakaṁ pāradaṁ pataṅgaṁ kanakatvacaṁ kamalajaṁ bījaṁ tathā kēsaram||31|| sikthaṁ tutthaṁ padmakādyō vasā''jyaṁ majjā kṣīraṁ kṣīrivr̥kṣāmbu cāgnau| siddhaṁ siddhaṁ vyaṅganīlyādināśē vaktrē chāyāmaindavīṁ cāśu dhattē||32||

sa0- kanakasya tvak-kanakatvak, tāṁ kanakatvacam| mañjiṣṭhādīni vasā ghr̥taṁ majjā gōkṣīraṁ kṣīrivr̥kṣakvātha ētadagnau pakvaṁ vyaṅgādināśē siddhaṁ-avyāhataśakti| mukhasya kāntiṁ cāndramasīṁ śīghraṁ karōti| śārdūlavikrīḍitaśālinyau vr̥ttē|

Adhikarana vya~ggeShu mArkavasvarasAdinAvanam (33) · Śloka 33

mārkavasvarasakṣīratōyānīṣṭāni nāvanē| |33|

sa0- nāvanē-nasyē, mārkavasvarasādīni|

Adhikarana prasuptau vAtakuShThoktaM vahnidAhashca (33) · Śloka 33

| prasuptau vātakuṣṭhōktaṁ kuryāddāhaṁ ca vahninā||33||

sa0- prasuptau vātakuṣṭhavihitaṁ kuryāt| vahninā ca dahēt|

Adhikarana utkoThe kaphapittoktam (34) · Śloka 34

utkōṭhē kaphapittōktaṁ| ||34||

sa0- utkōṭhē kaphapittavihitaṁ kāryam|

Adhikarana koThe sarvaM kuShThoktam (32) · Śloka 32

kōṭhē sarvaṁ ca kauṣṭhikam| 33 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē kṣudrarōgapratiṣēdhō nāma dvātriṁśō'dhyāyaḥ||32||

sa0- kōṭhē ca sarvaṁ kuṣṭhōktamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē kṣudrarōgapratiṣēdhō nāma dvātriṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ||32||