32. kṣudrarōgapratiṣēdhādhyayaḥ

Adhikarana kShudrarogapratiShedhAdhyAyaH ----- ajagallikAyAmapakvAyAM jalaukobhirvisrAvaH (2-1) · Śloka 1

అథైషాం చికిత్సితం వివక్షురాహ అథాతః క్షుద్రరోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2| విస్రావయేజ్జలౌకాభిరపక్వామజగల్లికాం| |1|

స0 - అజగల్లికామపక్వాం జలజన్మభిర్విస్రావయేత్|

Adhikarana yavaprakhyAyAM svedo dArvAdibhiH pralepashca (1-2) · Śloka 2

| స్వేదయిత్వా యవప్రఖ్యాం విలయాయ ప్రలేపయేత్||1|| దారుకుష్ఠమనోహ్వాలైర్| |2|

స0-యవప్రఖ్యాం స్వేదయిత్వా విలాయనార్థం ప్రలేపయేద్దార్వాదిభిః|

Adhikarana alajIkacchapIpanasikApAShANagardabheShu eSha vidhiH, jagallikeShveteShu pakveShu vraNavat vidhiH (2) · Śloka 2

ఇత్యాపాషాణగర్దభాత్| విధిస్తాంశ్చాచరేత్పక్వాన్ వ్రణవత్సాజగల్లికాన్||2||

స0- పాషాణగర్దభం యావదేష విధిః| తేన గ్రంథి(అలజీ)కచ్ఛపశాలూక(పనసికా)పాషాణగర్దభానాం పూర్వోక్తం కార్యమిత్యవతిష్ఠతే| తాంశ్చ పక్వాన్ అజగల్లికాం చ వ్రణవదుపక్రమేత్|

Adhikarana mukhadUShike rodhrAdipralepaH, nArikelashuktipralepaH, ashAntau vamanaM nasyaM ca, ashAntau lalATe sirAvyadhaH (3-4) · Śloka 4

రోధ్రకుస్తుంబరువచాః ప్రలేపో ముఖదూషికే| వటపల్లవయుక్తా వా నారికేలోత్థశుక్తయః||3|| అశాంతౌ వమనం నస్యం లలాటే చ సిరావ్యధః| |4|

స0- ముఖదూషికే రోధ్రాదయః ప్రలేపః, వటపల్లవయుక్తా నారికేలశుక్తయో వా| ఏవమప్యనుపశమే వమనం నస్యం చ హితం| లలాటే చ సిరామోక్షః|

Adhikarana padmakaNTake vamanaM nimbaghRutapAnaM, nimbAdilepashca (4-5) · Śloka 5

| నింబాంబువాంతో నింబాంబుసాధితం పద్మకంటకే||4|| పిబేత్క్షౌద్రాన్వితం సర్పిర్నింబారగ్వధలేపనం| |5|

స0- పద్మకంటకే నింబాంబునా కృతవమనో నింబక్వాథపక్వం ఘృతం సక్షౌద్రం పిబేత్| నింబకర్ణికారాభ్యాం లేపః|

Adhikarana vivRutAmasUrikAvisphoTaviddhAgardabhIkakShAgandhanAmArAjikAjAlagardabherivellikAsu pittavIsarpavat, agnirohiNyAM pratyAkhyAya pittavIsarpavat (5) · Śloka 5

వివృతాదీంస్తు జాలాంతాంశ్చికిత్సేత్సేరివేల్లికాన్| పిత్తవీసర్పవత్తద్వత్ ప్రత్యాఖ్యాయాగ్నిరోహిణీం||5||

స0-వివృతాదీన్ జాలాంతాన్నిరివేల్లికాం చ పిత్తవిసర్పమివ చికిత్సేత్| అగ్నిరోహిణీం చ ప్రత్యాఖ్యాయ చికిత్సేత్|

Adhikarana jAlagardabhe la~gghanAdi sadAkuryAt (6) · Śloka 6

విలంఘనం రక్తవిమోక్షణం చ విరూక్షణం కాయవిశోధనం చ| ధాత్రీప్రయోగాన్ శిశిరప్రదేహాన్ కుర్యాత్సదా జాలకగర్దభస్య||6||

స0- జాలకగర్దభస్య లంఘనాది యథావస్థం సదా కుర్యాత్|

Adhikarana vidArikAyAM rakte hRute shleShmagranthivat (7) · Śloka 7

విదారికాం హృతే రక్తే శ్లేష్మగ్రంథివదాచరేత్| |7|

స0-విదారికాం రక్తే స్రుతే కఫగ్రంథిమివ చికిత్సేత్|

Adhikarana sharkarArbude medorbudakriyA (7) · Śloka 7

| మేదోర్బుదక్రియాం కుర్యాత్సుతరాం శర్కరార్బుదే||7||

స0- శర్కరాబుదే సుష్ఠు మేదోర్బుదక్రియాం కుర్యాత్|

Adhikarana valmIke pravRuddhatvAdiyukte varjanIyatvam (8) · Śloka 8

ప్రవృద్ధం సుబహుచ్ఛిద్రం సశోఫం మర్మణి స్థితం| వల్మీకం హస్తపాదే చ వర్జయేద్|8|

స0- వల్మీకం ప్రవృద్ధాదిగుణం హస్తపాదే జాతం చ వర్జయేత్|

Adhikarana valmIke itarasmin raktastrAvaH shyAmAdibhirlepashca (8-9) · Śloka 9

| ఇతరత్పునః||8|| శుద్ధస్యాస్రే హృతే లింపేత్ సపట్వారేవతామృతైః| శ్యామాకులత్థికామూలదంతీపలలసక్తుభిః||9||

స0- ఇతరత్ పునర్వల్మీకం శుద్ధస్య రక్తే హృతే శ్యామాదిభిః సలవణకర్ణికారగుడూచీభిర్లింపేత్|

Adhikarana valmIke pakve duShTamAMsashodhanAdi (10) · Śloka 10

పక్వే తు దుష్టమాంసాని గతీః సర్వాశ్చ శోధయేత్| శస్త్రేణ సమ్యగను చ క్షారేణ జ్వలనేన వా||10||

స0- పక్వే తు [వల్మీకే] దుష్టమాంసాని సర్వాశ్చ గతీః శోధయేత్| కేన ? శస్త్రేణ| కథం ? సమ్యక్| పశ్చాత్ క్షారేణాగ్నినా చ (వా)|

Adhikarana kadare utkRutya dahanam (11) · Śloka 11

శస్త్రేణోత్కృత్య నిఃశేషం స్నేహేన కదరం దహేత్| |11|

స0-కదరం శస్త్రేణ నిఃశేషముత్కృత్య స్నేహేన దహేత్|

Adhikarana ruddhagude niruddhamaNivat cikitsitam (11) · Śloka 11

| నిరుద్ధమణివత్కార్యం రుద్ధపాయోశ్చికిత్సితం||11||

స0-రుద్ధగుదే చికిత్సితం నిరుద్ధమణిసదృశం కార్యం|

Adhikarana cippe shuddhipUrvakaM shastrakarma (12) · Śloka 12

చిప్యం శుద్ధ్యా జితోష్మాణం సాధయేచ్ఛస్త్రకర్మణా| |12|

స0-చిప్యం శుద్ధ్యా-విరేకాదికయా, జితోష్మాణం సంతం శస్త్రకర్మణా సాధయేత్|

Adhikarana kunakhe~apyevameva (12) · Śloka 12

| దుష్టం కునఖమప్యేవం|12|

స0-కునఖం దుష్టమప్యేవమేవ సాధయేత్|

Adhikarana alase caraNayoH kAsIsAdilepaH (12-13) · Śloka 13

| చరణావలసే పునః||12|| ధాన్యామ్లసిక్తౌ కాసీసపటోలీరోచనాతిలైః| సనింబపత్రైరాలింపేద్|13|

స0- అలసే తు చరణౌ కంజికసిక్తౌ కాసీసాదిభిః సనింబపత్రైరాలింపేత్|

Adhikarana tilakAlakeShu maSheShu ca sUryaMkAntAdinA dahanam (13-14) · Śloka 14

| దహేత్తు తిలకాలకాన్||13|| మషాంశ్చ సూర్యకాంతేన క్షారేణ యది వాఽగ్నినా| |14|

స0-తిలకాలకాన్ మషాంశ్చ సూర్యకాంతదిభిర్దహేత్|

Adhikarana carmakIlajatUmaNyorutkRutya tadvaddahet (14) · Śloka 14

| తద్వదుత్కృత్య శస్త్రేణ చర్మకీలజతూమణీ||14||

స0-చర్మకీలజతూమణీ శస్త్రేణోద్ధృ(త్కృ)త్య తథైవ సూర్యకాంతాదిభిర్దహేత్|

Adhikarana lA~jchana vya~gganIlikAsu yathAsannaM sirAvyadho kShIrivRukShatvagAdilepashca (15) · Śloka 15

లాంఛనాదిత్రయే కుర్యాద్యథాసన్నం సిరావ్యధం| లేపయేత్క్షీరపిష్టైశ్చ క్షీరివృక్షత్వగంకురైః||15||

స0-లాంఛనాదిషు త్రిషు-లాంఛనవ్యంగనీలికాసు, యథాసన్నం సిరాం విధ్యేత్| క్షీరివృక్షాణాం త్వగ్భిరంకురైశ్చ క్షీరపిష్టైర్లేపయేత్|

Adhikarana vya~ggeShu arjunatvagAdilepAH (16) · Śloka 16

వ్యంగేషు చార్జునత్వగ్వా మంజిష్ఠా వా సమాక్షికా| లేపః సనవనీతా వా శ్వేతాశ్వఖురజా మషీ||16||

స0-వ్యంగాదిషు చాయం లేపోఽర్జునవల్కం క్షీరపిష్టం వా| మంజిష్ఠా మాక్షికసహితా వా| శ్వేతాశ్వఖురజా మషీ సనవనీతా వా|

Adhikarana vya~ggeShu raktacandanAdilepAH (17) · Śloka 17

రక్తచందనమంజిష్ఠాకుష్ఠరోధ్రప్రియంగవః వటాంకురా మసూరాశ్చ వ్యంగఘ్నా ముఖకాంతిదాః||17||

స0-రక్తచందనాదయో వ్యంగహరా ముఖకాంతికరాః 'లేపాః' ఇతి ప్రకృతత్వాద్ గమ్యతే|

Adhikarana vya~ggeShu dvijIrakAdilepaH, masUrAdilepaH, kolamajjAdilepaH, kuShThAdilepaH, maushalIjaTAlepaH, gavyAsthilepaH (18-21) · Śloka 21

ద్వే జీరకే కృష్ణతిలాః సర్షపాః పయసా సహ| పిష్టాః కుర్వంతి వక్త్రేందుమపాస్తవ్యంగలాంఛనం||18|| క్షీరపిష్టా ఘృతక్షౌద్రయుక్తా వా భృష్టనిస్తుషాః| మసూరాః క్షీరపిష్టా వా తీక్ష్ణాః శాల్మలికంటకాః||19|| సగుడః కోలమజ్జా వా శశాసృక్షౌద్రకల్కితః| సప్తాహం మాతులుంగస్థం కుష్ఠం వా మధునాఽన్వితం||20|| పిష్టా వా ఛాగపయసా సక్షౌద్రా మౌశలీ జటా| గోరస్థి ముశలీమూలయుక్తం వా సాజ్యమాక్షికం||21||

స0- జీరకద్వయాదయో లేపే ప్రయుక్తాః పయసా పిష్టా వక్త్రచంద్రం నిరస్తవ్యంగలాంఛనం విదధతి| వక్త్రమేవేందుః, వ్యంగమేవ లాంఛనమితి రూపకాలంకారః| మసూరా భృష్టా నిస్తుషాశ్చ క్షీరపిష్టాః సర్పిర్మాక్షికాన్వితా లేపః| శాల్మలీకంటకాస్తీక్ష్ణాః క్షీరపిష్టా వా లేపః| కోలస్య-అమ్లబదరస్య, మజ్జా శశాసృక్క్షౌద్రపిష్టో గుడాన్వితో లేపః| సప్తాహం బీజపూరస్యాంతరస్థితం కుష్ఠం మాక్షికయుతం వా లేపః| మౌశలీ జటా-శాల్మలీమూలం, ఛగలీక్షీరపిష్టం సక్షౌద్రం వా లేపః| గవ్యమస్థి తాలపత్రీమూలాన్వితం సఘృతమాక్షికం వా లేపః

Adhikarana vya~ggeShu savarNakRut jambvAmrapallavAdiko lepaH (22) · Śloka 22

జంబ్వామ్రపల్లవా మస్తు హరిద్రే ద్వే నవో గుడః| లేపః సవర్ణకృత్ పిష్టం స్వరసేన చ తిందుకం||22||

స0-జంబ్వామ్రపల్లవాదికో లేపః సవర్ణకరః| తిందుకం చ స్వరసేన పిష్టం లేపః సవర్ణకరః|

Adhikarana vya~ggeShu utpalAdikamudvartanam (23) · Śloka 23

ఉత్పలముత్పలకుష్ఠం ప్రియంగుకాలీయకం బదరమజ్జా| ఇదముద్వర్తనమాస్యం కరోతి శతపత్రసంకాశం||23||

స0-ఉత్పలాదికమేతదుద్వర్తనం పద్మసదృశం ముఖం విధత్తే| ఆర్యా|

Adhikarana vya~ggeShu ebhirevauShadhaiH siddhaH sneho mukhAbhya~ggAya (24) · Śloka 24

ఏభిరేవౌషధైః పిష్టైర్ముఖాభ్యంగాయ సాధయేత్| యథాదోషర్తుకాన్ స్నేహాన్ మధుకక్వాథసంయుతైః||24||

స0- ఏభిరేవ-పూర్వోదితైః, పిష్టైర్మధుకక్వాథాన్వితైర్ముఖాభ్యంగార్థం యథాదోషం యథర్తు స్నేహాన్ పాచయేత్|

Adhikarana vya~ggeShu yavAdyabhya~ggaH (25-26) · Śloka 26

యవాన్ సర్జరసం రోధ్రముశీరం మదనం మధు| ఘృతం గుడం చ గోమూత్రే పచేదాదర్విలేపనాత్||25|| తదభ్యంగాన్నిహంత్యాశు నీలికావ్యంగదూషికాన్| ముఖం కరోతి పద్మాభం పాదౌ పద్మదలోపమౌ||26||

స0- యవాదీన్ దర్వీలేపం యావద్ గోమూత్రే పాచయేత్| ఏతదభ్యంగాద్ ద్రాగేవ నీలికాదీన్ హంతి| వక్త్రం శతపత్రసదృశం కరోతి| చరణౌ పంకజపత్రతుల్యౌ విదధాతి|

Adhikarana vya~ggeShu ku~gkumAditailanasyaM nIlikAdighnam (27-30) · Śloka 30

కుంకుమోశీరకాలీయలాక్షాయష్ట్యాహ్వచందనం| న్యగ్రోధపాదాంస్తరుణాన్ పద్మకం పద్మకేసరం||27|| సనీలోత్పలమంజిష్ఠం పాలికం ససిలాఢకే| పక్త్వా పాదావశేషేణ తేన పిష్టైశ్చ కార్షికైః||28|| లాక్షాపత్తంగమంజిష్ఠాయష్టీమధుకకుంకుమైః| అజాక్షీరం ద్విగుణితం తైలస్య కుడవం పచేత్||29|| నీలికాపలితవ్యంగవలీతిలకదూషికాన్| హంతి తన్నస్యమభ్యస్తం ముఖోపచయవర్ణకృత్||30||

స0-కుంకుమాదికం సనీలోత్పలమంజిష్ఠం పలప్రమాణం జలాఢకే పక్త్వా తేన పాదావశేషేణ లాక్షాదిభిశ్చ పిష్టైః కార్షికైస్తైలస్య కుడవం ఛాగీక్షీరం ద్వికుడవం పచేత్| తత్-తైలం, నస్యం శీలితం నీలికాదీన్ హంతి| ముఖోపచయకరం వర్ణకరం చ|

Adhikarana vya~ggeShu ma~jjiShThAdikam (31-32) · Śloka 32

మంజిష్ఠా శబరోద్భవస్తువరికా లాక్షా హరిద్రాద్వయం నేపాలీ హరితాలకుంకుమగదా గోరోచనా గైరికం| పత్రం పాండు వటస్య చందనయుగం కాలీయకం పారదం పతంగం కనకత్వచం కమలజం బీజం తథా కేసరం||31|| సిక్థం తుత్థం పద్మకాద్యో వసాఽఽజ్యం మజ్జా క్షీరం క్షీరివృక్షాంబు చాగ్నౌ| సిద్ధం సిద్ధం వ్యంగనీల్యాదినాశే వక్త్రే ఛాయామైందవీం చాశు ధత్తే||32||

స0- కనకస్య త్వక్-కనకత్వక్, తాం కనకత్వచం| మంజిష్ఠాదీని వసా ఘృతం మజ్జా గోక్షీరం క్షీరివృక్షక్వాథ ఏతదగ్నౌ పక్వం వ్యంగాదినాశే సిద్ధం-అవ్యాహతశక్తి| ముఖస్య కాంతిం చాంద్రమసీం శీఘ్రం కరోతి| శార్దూలవిక్రీడితశాలిన్యౌ వృత్తే|

Adhikarana vya~ggeShu mArkavasvarasAdinAvanam (33) · Śloka 33

మార్కవస్వరసక్షీరతోయానీష్టాని నావనే| |33|

స0- నావనే-నస్యే, మార్కవస్వరసాదీని|

Adhikarana prasuptau vAtakuShThoktaM vahnidAhashca (33) · Śloka 33

| ప్రసుప్తౌ వాతకుష్ఠోక్తం కుర్యాద్దాహం చ వహ్నినా||33||

స0- ప్రసుప్తౌ వాతకుష్ఠవిహితం కుర్యాత్| వహ్నినా చ దహేత్|

Adhikarana utkoThe kaphapittoktam (34) · Śloka 34

ఉత్కోఠే కఫపిత్తోక్తం| ||34||

స0- ఉత్కోఠే కఫపిత్తవిహితం కార్యం|

Adhikarana koThe sarvaM kuShThoktam (32) · Śloka 32

కోఠే సర్వం చ కౌష్ఠికం| 33 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే క్షుద్రరోగప్రతిషేధో నామ ద్వాత్రింశోఽధ్యాయః||32||

స0- కోఠే చ సర్వం కుష్ఠోక్తమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే క్షుద్రరోగప్రతిషేధో నామ ద్వాత్రింశోఽధ్యాయః సమాప్తః||32||