31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1

ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનં ક્રમપ્રાપ્તમાચિખ્યાસુરાહ અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| સ્નિગ્ધા સવર્ણા ગ્રથિતા નીરુજા મુદ્ગસન્નિભા| પિટિકા કફવાતાભ્યાં બાલાનામજગલ્લિકા||૧||

સ૦ - બાલાનાં કફવાતાભ્યાં સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તા પિટિકાઽજગલ્લિકાખ્યા સ્યાત્|

Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2

યવપ્રખ્યા યવપ્રખ્યા તાભ્યાં માંસાશ્રિતા ઘના| |૨|

સ૦- તાભ્યાં-વાતકફાભ્યાં, યવપ્રખ્યા-યવસંજ્ઞા| સા યવપ્રખ્યા-યવાકારા, મંસાશ્રિતા ઘના કઠિના ચ|

Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| અવક્ત્રા ચાલજી વૃત્તા સ્તોકપૂયા ઘનોન્નતા||૨|| ગ્રન્થયઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા કચ્છપી કચ્છપોન્નતાઃ| |૩|

સ૦ - ગ્રન્થયઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા, કિમ્ભૂતાઃ ? અમુખાસ્તથાઽલજીવ વૃત્તાઃ-વર્તુલાઃ, સ્તોકપૂયા ઘના ઉન્નતાશ્ચ કચ્છપીત્યુચ્યતે| સા ચ કચ્છપોન્નતા સ્યાત્|

Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| કર્ણસ્યોર્ધ્વં સમન્તાદ્વા પિટિકા કઠિનોગ્રરુક્||૩|| શાલૂકાભા પનસિકા| |૪|

સ૦-કર્ણસ્યોપરિષ્ટાત્ પરિતો વા પિટિકા કઠિના તીવ્રરુજા શાલૂકનિભા પનસિકાસંજ્ઞા|

Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4

શોફસ્ત્વલ્પરુજઃ સ્થિરઃ| હનુસન્ધિસમુદ્ભૂતસ્તાભ્યાં પાષાણગર્દભઃ||૪||

સ૦-શોફોઽલ્પરુજઃ સ્થિરો હનુસન્ધિસમાશ્રિતો વાતકફાભ્યાં પાષાણગર્દભઃ|

Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5

શાલ્મલીકણ્ટકાકારાઃ પિટિકાઃ સરુજો ઘનાઃ| મેદોગર્ભા મુખે યૂનાં તાભ્યાં ચ મુખદૂષિકાઃ||૫||

સ૦-વાતકફાભ્યાં શાલ્મલીકણ્ટકસદૃશાઃ પિટિકા રુજાન્વિતા ઘના મેદોગર્ભાસ્તરુણાનાં મુખે સ્યુઃ| તાશ્ચ મુખદૂષિકાઃ|

Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6

તે પદ્મકણ્ટકા જ્ઞેયા યૈઃ પદ્મમિવ કણ્ટકૈઃ| ચીયતે નીરુજૈઃ શ્વેતૈઃ શરીરં કફવાતજૈઃ||૬||

સ૦-પદ્મકણ્ટકસંજ્ઞાસ્તે વેદ્યાઃ, યૈઃ કણ્ટકૈર્નીરુજૈઃ શ્વેતવર્ણૈર્વાતકફજૈઃ પદ્મમિવ શરીરં ચીયતે|

Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

પિત્તેન પિટિકા વૃત્તા પક્વોદુમ્બરસન્નિભા| મહાદાહજ્વરકરી વિવૃતા વિવૃતાનના||૭||

સ૦-પિત્તેન યા પિટિકા વર્તુલા પક્વોદુમ્બરફલનિભામહાદાહજ્વરકૃચ્ચ, સા વિવૃતાખ્યા વિવૃતમુખા સ્યાત્|

Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

ગાત્રેષ્વન્તશ્ચ વક્ત્રસ્ય દાહજ્વરરુજાન્વિતાઃ| મસૂરમાત્રાસ્તદ્વર્ણાસ્તત્સંજ્ઞાઃ પિટિકા ઘનાઃ||૮||

સ૦-ગાત્રેષુ-અવયવેષુ, વક્ત્રસ્ય ચાન્તરે દાહાદિયુતા મસૂરપ્રમાણાસ્તદ્વર્ણાસ્તત્સંજ્ઞા મસૂરિકા ઘનાઃ પિટિકાઃ|

Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9

તતઃ કષ્ટતરાઃ સ્ફોટા વિસ્ફોટાખ્યા મહારુજાઃ| |૯|

સ૦-તાભ્યો મસૂરિકાભ્યો દારુણતમાઃ સ્ફોટા મહારુજા વિસ્ફોટાસંજ્ઞાઃ|

Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| યા પદ્મકર્ણિકાકારા પિટિકા પિટિકાચિતા||૯|| સા વિદ્ધા વાતપિત્તાભ્યાં| |૧૦|

સ૦-પદ્મકર્ણિકાનિભા યા પિટિકા પિટકૈરાચિતા, સા વાતપિત્તાભ્યાં વિદ્ધાખ્યા સ્યાત્|

Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10

તાભ્યામેવ ચ ગર્દભી| મણ્ડલા વિપુલોત્સન્ના સરાગપિટિકાચિતા||૧૦||

સ૦-તાભ્યામેવ-વાતપિત્તાભ્યાં, ગર્દભીસંજ્ઞા મણ્ડલાકારા વિસ્તીર્ણા તથોત્સન્ના સરાગપિટકૈરાચિતા|

Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

કક્ષેતિ કક્ષાસન્નેષુ પ્રાયો દેશેષુ સાઽનિલાત્| પિત્તાદ્ભવન્તિ પિટિકાઃ સૂક્ષ્મા લાજોપમા ઘનાઃ||૧૧||

સ૦-કક્ષાનિકટેષુ પ્રદેશેષુ સા ગર્દભી કક્ષેત્યુચ્યતે| સા ચ વાતાત્ સ્યાત્| તસ્યામેવ પિત્તેન સૂક્ષ્માઃ પિટિકા લાજાકારા ઘનાઃ કક્ષાસંજ્ઞા એવ સ્યુઃ|

Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

તાદૃશી મહતી ત્વેકા ગન્ધનામેતિ કીર્તિતા| |૧૨|

સ૦-તાદૃશી-લાજસદૃશી, મહતી પિટિકૈકા ગન્ધનામેતિ સ્મૃતા|

Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ઘર્મસ્વેદપરીતેઽઙ્ગે પિટિકાઃ સરુજો ઘનાઃ||૧૨|| રાજિકાવર્ણસંસ્થાનપ્રમાણા રાજિકાહ્વયાઃ| |૧૩|

સ૦- ઘર્મસ્વેદયુક્તે શરીરે પિટિકા રુજાયુતા ઘના રાજિકાવર્ણા રાજિકાકારા રાજિકાપ્રમાણા રાજિકાસંજ્ઞાઃ|

Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| દોષૈઃ પિત્તોલ્બણૈર્મન્દૈર્વિસર્પિતિ વિસર્પવત્||૧૩|| શોફોઽપાકસ્તનુસ્તામ્રો જ્વરકૃજ્જાલગર્દભઃ| |૧૪|

સ૦- પિત્તાધિકૈર્દોષૈર્મન્દૈર્યઃ શોફો વિસર્પ ઇવ વિસર્પતિ, તથાઽપાકસ્તનુસ્તામ્રવર્ણો જ્વરકારી ચ, સ જાલગર્દભઃ સ્યાત્|

Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| મલૈઃ પિત્તોલ્બણૈઃ સ્ફોટા જ્વરિણો માંસદારણાઃ||૧૪|| કક્ષાભાગેષુ જાયન્તે યેઽગ્ન્યાભાઃ સાઽગ્નિરોહિણી| પઞ્ચાહાત્સપ્તરાત્રાદ્વા પક્ષાદ્વા હન્તિજીવિતમ્||૧૫||

સ૦-પિત્તોલ્બણૈર્મલૈર્જ્વરવતો માંસદારણાઃ સ્ફોટાઃ કક્ષાપ્રદેશેષુ યેઽગ્નિસદૃશા જાયન્તે, સાઽગ્નિરોહિણીત્યુચ્યતે| પઞ્ચાહેન સપ્તરાત્રેણ પક્ષેણ વા જીવિતં હન્તિ|

Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

ત્રિલિઙ્ગા પિટિકા વૃત્તા જત્રૂર્ધ્વમિરિવેલ્લિકા| |૧૬|

સ૦-ત્રિદોષલક્ષણા પિટિકા વર્તુલા જત્રુણ ઊર્ધ્વમિરિવેલ્લિકાખ્યા|

Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| વિદારીકન્દકઠિના વિદારી કક્ષવઙ્ક્ષણે||૧૬||

સ૦- વિદારીકન્દવત્ કઠિના કક્ષાયાં વઙ્ક્ષણે ચ વિદારી સ્યાત્| કક્ષા ચ વઙ્ક્ષણં ચ કક્ષાવઙ્ક્ષણં તસ્મિન્| "પાણ્યોઃ"(?) ઇત્યાદિના હ્રસ્વઃ|

Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

મેદોનિલકફૈર્ગ્રન્થિઃ સ્નાયુમાંસસિરાશ્રયૈઃ| ભિન્નો વસાજ્યમધ્વાભં સ્રવેત્તત્રોલ્બણોઽનિલઃ||૧૭|| માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરામુપપાદયેત્| દુર્ગન્ધં રુધિરં ક્લિન્નં નાનાવર્ણં તતો મલાઃ||૧૮|| તાં સ્રાવયન્તિ નિચિતાં વિદ્યાત્તચ્છર્કરાર્બુદમ્| |૧૯|

સ૦-મેદઃપવનકફૈઃ સ્નાયુમાંસસિરાશ્રયૈર્ગ્રન્થિઃ સ્યાત્| સ ચ ભિન્નો વસાઘૃતમધુનિભં સ્રવેત્| તસ્મિન્ પવનોઽધિકો માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરાં કુર્યાત્| તતો દોષાસ્તાં-શર્કરાં, નિચિતાં દુર્ગન્ધં લોહિતં ક્લિન્નં વિવિધવર્ણં સ્રાવયન્તિ| તત્ એવંવિધં, શર્કરાર્બુદં વિદ્યાત્|

Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| પાણિપાદતલે સન્ધૌ જત્રૂર્ધ્વં વોપચીયતે||૧૯|| વલ્મીકવચ્છનૈર્ગ્રન્થિસ્તદ્વદ્બહ્વણુભિર્મુખૈઃ| રુગ્દાહકણ્ડૂક્લેદાઢ્યૈર્વલ્મીકોઽસૌ સમસ્તજઃ||૨૦||

સ૦- પાણિતલે પાદતલે સન્ધૌ જત્રૂર્ધ્વં વા ગ્રન્થિર્વલ્મીક ઇવ શનૈરુપચીયતે| તદ્વત્વલ્મીકવત્, બહૂનિ ચ તાન્યણૂનિ ચ, તૈર્ભૂરિસૂક્ષ્મૈર્વદનૈરુપલક્ષિતો રુગ્દાહકણ્ડૂક્લેદબહુલો વલ્મીકાખ્યોઽસૌ ત્રિદોષજઃ|

Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ| ગ્રન્થિઃ કીલવદુત્સન્નો જાયતે કદરં તુ તત્||૨૧||

સ૦-શર્કરાદિભિરુન્મથિતે પાદે કણ્ટકાદિભિર્વા ક્ષતે કીલસદૃશો ગ્રન્થિરુત્સન્નો જાયતે, તત્કદરં નામ|

Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

વેગસન્ધારણાદ્વાયુરપાનોઽપાનસંશ્રયમ્| અણૂકરોતિ બાહ્યાન્તર્માર્ગસ્ય તતઃ શકૃત્||૨૨|| કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ વ્યાધિરયં રુદ્ધગુદો મતઃ| |૨૩|

સ૦- અપાનાખ્યો વાયુર્વેગસન્ધારણાદપાનાશ્રયં માર્ગં બાહ્યાન્તરણૂકરોતિ| તતોઽસ્ય-આતુરસ્ય, કૃચ્છ્રેણ શકૃન્નિર્યાતિ| અયં રોગો રુદ્ધગુદો મતઃ|

Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| કુર્યાત્પિત્તાનિલં પાકં નખમાંસે સરુગ્જ્વરમ્||૨૩|| ચિપ્યમક્ષતરોગં ચ વિદ્યાદુપનખં ચ તમ્| |૨૪|

સ૦-પિત્તાનિલં કર્તૃ નખમાંસે સરુગ્જ્વરં પાકં કુર્યાત્| તં ચિપ્યં તથાઽક્ષતરોગમુપનખં ચ વિદ્યાત્|

Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| કૃષ્ણોઽભિઘાતાદ્રૂક્ષશ્ચ ખરશ્ચ કુનખો નખઃ||૨૪||

સ૦-અભિઘાતાત્ કૃષ્ણવર્ણો રૂક્ષશ્ચ ખરશ્ચ નખઃ કુનખાખ્યઃ|

Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25

દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાત્ કણ્ડૂક્લેદાન્વિતાન્તરાઃ| અઙ્ગુલ્યોઽલસમિત્યાહુઃ|૨૫|

સ૦- દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાત્ કણ્ડૂક્લેદયુતાન્તરા અઙ્ગુલ્યોઽલસમિતિ વદન્તિ|

Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| તિલાભાંસ્તિલકાલકાન્||૨૫|| કૃષ્ણાનવેદનાંસ્ત્વક્સ્થાન્| |૨૬|

સ૦-તિલસદૃશાન્ કૃષ્ણવર્ણાનરુજાંસ્ત્વક્સ્થાંસ્તિલકાલકાનાહુઃ|

Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26

મષાંસ્તાનેવ ચોન્નતાન્| |૨૬|

સ૦-તાનેવ તિલકાલકાનુન્નતાન્ મષાનાહુઃ|

Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26

| મષેભ્યસ્તૂન્નતતરાંશ્ચર્મકીલાન્ સિતાસિતાન્||૨૬||

સ૦-મષેભ્યઃ સકાશાદુન્નતતરાન્ વર્ણતઃ સિતાસિતાન્ ચર્મકીલાંસ્તાનાહુઃ|

Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27

તથાવિધો જતુમણિઃ સહજો લોહિતસ્તુ સઃ| |૨૭|

સ૦- તત્પ્રમાણો જતુમણિઃ સહજો લોહિતવર્ણશ્ચાસૌ સ્યાત્|

Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| કૃષ્ણં સિતં વા સહજં મણ્ડલં લાઞ્છનં સમમ્||૨૭||

સ૦-શુક્લં કૃષ્ણં વા સહજં મણ્ડલાકારં શરીરસમં લાઞ્છનમાહુઃ|

Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

શોકક્રોધાદિકુપિતાદ્વાતપિત્તાન્મુખે તનુ| શ્યામલં મણ્ડલં વ્યઙ્ગં, વક્ત્રાદન્યત્ર નીલિકા||૨૮|| પરુષં પરુષસ્પર્શં વ્યઙ્ગં શ્યાવં ચ મારુતાત્| પિત્તાત્તામ્રાન્તમાનીલં, શ્વેતાન્તં કણ્ડુમત્કફાત્||૨૯|| રક્તાદ્રક્તાન્તમાતામ્ર સૌષં ચિમિચિમાયતે| |૩૦|

સ૦- વાતપિત્તાચ્છોકાદિક્રુદ્ધાત્ તનુ શ્યામવર્ણં મણ્ડલાકારં મુખે વ્યઙ્ગં વદન્તિ| મુકાદન્યત્ર નીલિકા| પરુષચ્છવિસ્તથા પરુષસ્પર્શં શ્યામવર્ણં ચ વ્યઙ્ગં વાતાત્ સ્યાત્| પિત્તેન તામ્રાન્તં કિઞ્ચિન્નીલમ્| કફેન શ્વેતાન્તં સકણ્ડુ ચ સ્યાત્| રક્તાદ્રક્તાન્તં કિઞ્ચિત્તામ્રમોષયુતં ચિમિચિમાયતે ચ|

Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31

| વાયુનોદીરિતઃ શ્લેષ્મા ત્વચં પ્રાપ્ય વિશુષ્યતિ||૩૦|| તતસ્ત્વગ્જાયતે પાણ્ડુઃ ક્રમેણ ચ વિચેતના| અલ્પકણ્ડૂરવિક્લેદા સા પ્રસુપ્તિઃ પ્રસુપ્તિતઃ||૩૧||

સ૦-પવનેન કફઃ પ્રેરિતસ્ત્વચં પ્રાપ્ય વિશુષ્યતિ| અનન્તરં ત્વક્ પાણ્ડુઃ ક્રમેણ ચ વિચેતના અલ્પકણ્ડૂર્વિક્લેદરહિતા ચ જાયતે| સા પ્રસુપ્તિતઃ પ્રસુપ્તિઃ સ્યાત્|

Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

અસમ્યગ્વમનોદીર્ણપિત્તશ્લેષ્માન્નનિગ્રહૈઃ| મણ્ડલાન્યતિકણ્ડૂનિ રાગવન્તિ બહૂનિ ચ||૩૨|| ઉત્કોઠઃ| |૩૩|

સ૦-અસમ્યગ્વમનેન પ્રેરિતપિત્તશ્લેષ્માન્નનિગ્રહૈર્મણ્ડલાન્યતિશયકણ્ડૂનિ લોહિતાનિ બહૂનિ ચ ઉત્કોઠઃ સ્યાત્|

Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33

સોઽનુબદ્ધસ્તુ કોઠ ઇત્યભિધીયતે| |૩૩|

સ૦-સ એવાનુબદ્ધઃ કોઠ ઇત્યુચ્યતે|

Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31

| પ્રોક્તાઃ ષટ્ત્રિંશદિત્યેતે ક્ષુદ્રરોગા વિભાગશઃ||૩૩|| |યાનવિજ્ઞાય મુહ્યેત ચિકિત્સાયાં ચિકિત્સકઃ| ] ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયં નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૧||

સ૦- ઇતિ-અનેન પ્રકારેણ, ષટ્ત્રિંશત્ ક્ષુદ્રરોગા વિભાગેનોક્તા ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ક્ષુદ્રરોગ વિજ્ઞાનીયં નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩૧||