31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1

ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનં ક્રમપ્રાપ્તમાચિખ્યાસુરાહ અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| સ્નિગ્ધા સવર્ણા ગ્રથિતા નીરુજા મુદ્ગસન્નિભા| પિટિકા કફવાતાભ્યાં બાલાનામજગલ્લિકા||૧||

Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2

યવપ્રખ્યા યવપ્રખ્યા તાભ્યાં માંસાશ્રિતા ઘના| |૨|

Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| અવક્ત્રા ચાલજી વૃત્તા સ્તોકપૂયા ઘનોન્નતા||૨|| ગ્રન્થયઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા કચ્છપી કચ્છપોન્નતાઃ| |૩|

Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| કર્ણસ્યોર્ધ્વં સમન્તાદ્વા પિટિકા કઠિનોગ્રરુક્||૩|| શાલૂકાભા પનસિકા| |૪|

Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4

શોફસ્ત્વલ્પરુજઃ સ્થિરઃ| હનુસન્ધિસમુદ્ભૂતસ્તાભ્યાં પાષાણગર્દભઃ||૪||

Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5

શાલ્મલીકણ્ટકાકારાઃ પિટિકાઃ સરુજો ઘનાઃ| મેદોગર્ભા મુખે યૂનાં તાભ્યાં ચ મુખદૂષિકાઃ||૫||

Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6

તે પદ્મકણ્ટકા જ્ઞેયા યૈઃ પદ્મમિવ કણ્ટકૈઃ| ચીયતે નીરુજૈઃ શ્વેતૈઃ શરીરં કફવાતજૈઃ||૬||

Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

પિત્તેન પિટિકા વૃત્તા પક્વોદુમ્બરસન્નિભા| મહાદાહજ્વરકરી વિવૃતા વિવૃતાનના||૭||

Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

ગાત્રેષ્વન્તશ્ચ વક્ત્રસ્ય દાહજ્વરરુજાન્વિતાઃ| મસૂરમાત્રાસ્તદ્વર્ણાસ્તત્સંજ્ઞાઃ પિટિકા ઘનાઃ||૮||

Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9

તતઃ કષ્ટતરાઃ સ્ફોટા વિસ્ફોટાખ્યા મહારુજાઃ| |૯|

Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| યા પદ્મકર્ણિકાકારા પિટિકા પિટિકાચિતા||૯|| સા વિદ્ધા વાતપિત્તાભ્યાં| |૧૦|

Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10

તાભ્યામેવ ચ ગર્દભી| મણ્ડલા વિપુલોત્સન્ના સરાગપિટિકાચિતા||૧૦||

Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

કક્ષેતિ કક્ષાસન્નેષુ પ્રાયો દેશેષુ સાઽનિલાત્| પિત્તાદ્ભવન્તિ પિટિકાઃ સૂક્ષ્મા લાજોપમા ઘનાઃ||૧૧||

Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

તાદૃશી મહતી ત્વેકા ગન્ધનામેતિ કીર્તિતા| |૧૨|

Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ઘર્મસ્વેદપરીતેઽઙ્ગે પિટિકાઃ સરુજો ઘનાઃ||૧૨|| રાજિકાવર્ણસંસ્થાનપ્રમાણા રાજિકાહ્વયાઃ| |૧૩|

Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| દોષૈઃ પિત્તોલ્બણૈર્મન્દૈર્વિસર્પિતિ વિસર્પવત્||૧૩|| શોફોઽપાકસ્તનુસ્તામ્રો જ્વરકૃજ્જાલગર્દભઃ| |૧૪|

Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| મલૈઃ પિત્તોલ્બણૈઃ સ્ફોટા જ્વરિણો માંસદારણાઃ||૧૪|| કક્ષાભાગેષુ જાયન્તે યેઽગ્ન્યાભાઃ સાઽગ્નિરોહિણી| પઞ્ચાહાત્સપ્તરાત્રાદ્વા પક્ષાદ્વા હન્તિજીવિતમ્||૧૫||

Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

ત્રિલિઙ્ગા પિટિકા વૃત્તા જત્રૂર્ધ્વમિરિવેલ્લિકા| |૧૬|

Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| વિદારીકન્દકઠિના વિદારી કક્ષવઙ્ક્ષણે||૧૬||

Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

મેદોનિલકફૈર્ગ્રન્થિઃ સ્નાયુમાંસસિરાશ્રયૈઃ| ભિન્નો વસાજ્યમધ્વાભં સ્રવેત્તત્રોલ્બણોઽનિલઃ||૧૭|| માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરામુપપાદયેત્| દુર્ગન્ધં રુધિરં ક્લિન્નં નાનાવર્ણં તતો મલાઃ||૧૮|| તાં સ્રાવયન્તિ નિચિતાં વિદ્યાત્તચ્છર્કરાર્બુદમ્| |૧૯|

Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| પાણિપાદતલે સન્ધૌ જત્રૂર્ધ્વં વોપચીયતે||૧૯|| વલ્મીકવચ્છનૈર્ગ્રન્થિસ્તદ્વદ્બહ્વણુભિર્મુખૈઃ| રુગ્દાહકણ્ડૂક્લેદાઢ્યૈર્વલ્મીકોઽસૌ સમસ્તજઃ||૨૦||

Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ| ગ્રન્થિઃ કીલવદુત્સન્નો જાયતે કદરં તુ તત્||૨૧||

Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

વેગસન્ધારણાદ્વાયુરપાનોઽપાનસંશ્રયમ્| અણૂકરોતિ બાહ્યાન્તર્માર્ગસ્ય તતઃ શકૃત્||૨૨|| કૃચ્છ્રાન્નિર્ગચ્છતિ વ્યાધિરયં રુદ્ધગુદો મતઃ| |૨૩|

Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| કુર્યાત્પિત્તાનિલં પાકં નખમાંસે સરુગ્જ્વરમ્||૨૩|| ચિપ્યમક્ષતરોગં ચ વિદ્યાદુપનખં ચ તમ્| |૨૪|

Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| કૃષ્ણોઽભિઘાતાદ્રૂક્ષશ્ચ ખરશ્ચ કુનખો નખઃ||૨૪||

Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25

દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાત્ કણ્ડૂક્લેદાન્વિતાન્તરાઃ| અઙ્ગુલ્યોઽલસમિત્યાહુઃ|૨૫|

Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| તિલાભાંસ્તિલકાલકાન્||૨૫|| કૃષ્ણાનવેદનાંસ્ત્વક્સ્થાન્| |૨૬|

Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26

મષાંસ્તાનેવ ચોન્નતાન્| |૨૬|

Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26

| મષેભ્યસ્તૂન્નતતરાંશ્ચર્મકીલાન્ સિતાસિતાન્||૨૬||

Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27

તથાવિધો જતુમણિઃ સહજો લોહિતસ્તુ સઃ| |૨૭|

Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| કૃષ્ણં સિતં વા સહજં મણ્ડલં લાઞ્છનં સમમ્||૨૭||

Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

શોકક્રોધાદિકુપિતાદ્વાતપિત્તાન્મુખે તનુ| શ્યામલં મણ્ડલં વ્યઙ્ગં, વક્ત્રાદન્યત્ર નીલિકા||૨૮|| પરુષં પરુષસ્પર્શં વ્યઙ્ગં શ્યાવં ચ મારુતાત્| પિત્તાત્તામ્રાન્તમાનીલં, શ્વેતાન્તં કણ્ડુમત્કફાત્||૨૯|| રક્તાદ્રક્તાન્તમાતામ્ર સૌષં ચિમિચિમાયતે| |૩૦|

Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31

| વાયુનોદીરિતઃ શ્લેષ્મા ત્વચં પ્રાપ્ય વિશુષ્યતિ||૩૦|| તતસ્ત્વગ્જાયતે પાણ્ડુઃ ક્રમેણ ચ વિચેતના| અલ્પકણ્ડૂરવિક્લેદા સા પ્રસુપ્તિઃ પ્રસુપ્તિતઃ||૩૧||

Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

અસમ્યગ્વમનોદીર્ણપિત્તશ્લેષ્માન્નનિગ્રહૈઃ| મણ્ડલાન્યતિકણ્ડૂનિ રાગવન્તિ બહૂનિ ચ||૩૨|| ઉત્કોઠઃ| |૩૩|

Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33

સોઽનુબદ્ધસ્તુ કોઠ ઇત્યભિધીયતે| |૩૩|

Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31

| પ્રોક્તાઃ ષટ્ત્રિંશદિત્યેતે ક્ષુદ્રરોગા વિભાગશઃ||૩૩|| |યાનવિજ્ઞાય મુહ્યેત ચિકિત્સાયાં ચિકિત્સકઃ| ] ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયં નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૧||