31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1

ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਾਚਿਖ੍ਯਾਸੁਰਾਹ ਅਥਾਤਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)|੨| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਸਵਰ੍ਣਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾ ਨੀਰੁਜਾ ਮੁਦ੍ਗਸਨ੍ਨਿਭਾ| ਪਿਟਿਕਾ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਬਾਲਾਨਾਮਜਗਲ੍ਲਿਕਾ||੧||

ਸ੦ - ਬਾਲਾਨਾਂ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾ ਪਿਟਿਕਾਜਗਲ੍ਲਿਕਾਖ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2

ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਘਨਾ| |੨|

ਸ੦- ਤਾਭ੍ਯਾਂ-ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ, ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ-ਯਵਸਂਜ੍ਞਾ| ਸਾ ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ-ਯਵਾਕਾਰਾ, ਮਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਘਨਾ ਕਠਿਨਾ ਚ|

Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| ਅਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਚਾਲਜੀ ਵਤ੍ਤਾ ਸ੍ਤੋਕਪੂਯਾ ਘਨੋਨ੍ਨਤਾ||੨|| ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਸਡ੍ਵਾ ਕਚ੍ਛਪੀ ਕਚ੍ਛਪੋਨ੍ਨਤਾਃ| |੩|

ਸ੦ - ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਸਡ੍ਵਾ, ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਅਮੁਖਾਸ੍ਤਥਾਲਜੀਵ ਵਤ੍ਤਾਃ-ਵਰ੍ਤੁਲਾਃ, ਸ੍ਤੋਕਪੂਯਾ ਘਨਾ ਉਨ੍ਨਤਾਸ਼੍ਚ ਕਚ੍ਛਪੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਾ ਚ ਕਚ੍ਛਪੋਨ੍ਨਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| ਕਰ੍ਣਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਵਾ ਪਿਟਿਕਾ ਕਠਿਨੋਗ੍ਰਰੁਕ੍||੩|| ਸ਼ਾਲੂਕਾਭਾ ਪਨਸਿਕਾ| |੪|

ਸ੦-ਕਰ੍ਣਸ੍ਯੋਪਰਿਸ੍ਟਾਤ੍ ਪਰਿਤੋ ਵਾ ਪਿਟਿਕਾ ਕਠਿਨਾ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾ ਸ਼ਾਲੂਕਨਿਭਾ ਪਨਸਿਕਾਸਂਜ੍ਞਾ|

Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ਸ਼ੋਫਸ੍ਤ੍ਵਲ੍ਪਰੁਜਃ ਸ੍ਥਿਰਃ| ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਸਮੁਦ੍ਭੂਤਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ||੪||

ਸ੦-ਸ਼ੋਫੋਲ੍ਪਰੁਜਃ ਸ੍ਥਿਰੋ ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ|

Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5

ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਾਕਾਰਾਃ ਪਿਟਿਕਾਃ ਸਰੁਜੋ ਘਨਾਃ| ਮੇਦੋਗਰ੍ਭਾ ਮੁਖੇ ਯੂਨਾਂ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਮੁਖਦੂਸਿਕਾਃ||੫||

ਸ੦-ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਸਦਸ਼ਾਃ ਪਿਟਿਕਾ ਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾ ਘਨਾ ਮੇਦੋਗਰ੍ਭਾਸ੍ਤਰੁਣਾਨਾਂ ਮੁਖੇ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਾਸ਼੍ਚ ਮੁਖਦੂਸਿਕਾਃ|

Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6

ਤੇ ਪਦ੍ਮਕਣ੍ਟਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯੈਃ ਪਦ੍ਮਮਿਵ ਕਣ੍ਟਕੈਃ| ਚੀਯਤੇ ਨੀਰੁਜੈਃ ਸ਼੍ਵੇਤੈਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਫਵਾਤਜੈਃ||੬||

ਸ੦-ਪਦ੍ਮਕਣ੍ਟਕਸਂਜ੍ਞਾਸ੍ਤੇ ਵੇਦ੍ਯਾਃ, ਯੈਃ ਕਣ੍ਟਕੈਰ੍ਨੀਰੁਜੈਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣੈਰ੍ਵਾਤਕਫਜੈਃ ਪਦ੍ਮਮਿਵ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੀਯਤੇ|

Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪਿਟਿਕਾ ਵਤ੍ਤਾ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਨ੍ਨਿਭਾ| ਮਹਾਦਾਹਜ੍ਵਰਕਰੀ ਵਿਵਤਾ ਵਿਵਤਾਨਨਾ||੭||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਯਾ ਪਿਟਿਕਾ ਵਰ੍ਤੁਲਾ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਫਲਨਿਭਾਮਹਾਦਾਹਜ੍ਵਰਕਚ੍ਚ, ਸਾ ਵਿਵਤਾਖ੍ਯਾ ਵਿਵਤਮੁਖਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

ਗਾਤ੍ਰੇਸ੍ਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਾਹਜ੍ਵਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਮਸੂਰਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਃ ਪਿਟਿਕਾ ਘਨਾਃ||੮||

ਸ੦-ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ-ਅਵਯਵੇਸੁ, ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਤਰੇ ਦਾਹਾਦਿਯੁਤਾ ਮਸੂਰਪ੍ਰਮਾਣਾਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾ ਮਸੂਰਿਕਾ ਘਨਾਃ ਪਿਟਿਕਾਃ|

Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9

ਤਤਃ ਕਸ੍ਟਤਰਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਖ੍ਯਾ ਮਹਾਰੁਜਾਃ| |੯|

ਸ੦-ਤਾਭ੍ਯੋ ਮਸੂਰਿਕਾਭ੍ਯੋ ਦਾਰੁਣਤਮਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾ ਮਹਾਰੁਜਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਸਂਜ੍ਞਾਃ|

Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ਯਾ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਕਾਰਾ ਪਿਟਿਕਾ ਪਿਟਿਕਾਚਿਤਾ||੯|| ਸਾ ਵਿਦ੍ਧਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ| |੧੦|

ਸ੦-ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਨਿਭਾ ਯਾ ਪਿਟਿਕਾ ਪਿਟਕੈਰਾਚਿਤਾ, ਸਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਾਖ੍ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10

ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਚ ਗਰ੍ਦਭੀ| ਮਣ੍ਡਲਾ ਵਿਪੁਲੋਤ੍ਸਨ੍ਨਾ ਸਰਾਗਪਿਟਿਕਾਚਿਤਾ||੧੦||

ਸ੦-ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਗਰ੍ਦਭੀਸਂਜ੍ਞਾ ਮਣ੍ਡਲਾਕਾਰਾ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਤਥੋਤ੍ਸਨ੍ਨਾ ਸਰਾਗਪਿਟਕੈਰਾਚਿਤਾ|

Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

ਕਕ੍ਸੇਤਿ ਕਕ੍ਸਾਸਨ੍ਨੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦੇਸ਼ੇਸੁ ਸਾਨਿਲਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਪਿਟਿਕਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਲਾਜੋਪਮਾ ਘਨਾਃ||੧੧||

ਸ੦-ਕਕ੍ਸਾਨਿਕਟੇਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਸਾ ਗਰ੍ਦਭੀ ਕਕ੍ਸੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਾ ਚ ਵਾਤਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯਾਮੇਵ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪਿਟਿਕਾ ਲਾਜਾਕਾਰਾ ਘਨਾਃ ਕਕ੍ਸਾਸਂਜ੍ਞਾ ਏਵ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

ਤਾਦਸ਼ੀ ਮਹਤੀ ਤ੍ਵੇਕਾ ਗਨ੍ਧਨਾਮੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ| |੧੨|

ਸ੦-ਤਾਦਸ਼ੀ-ਲਾਜਸਦਸ਼ੀ, ਮਹਤੀ ਪਿਟਿਕੈਕਾ ਗਨ੍ਧਨਾਮੇਤਿ ਸ੍ਮਤਾ|

Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ਘਰ੍ਮਸ੍ਵੇਦਪਰੀਤੇਙ੍ਗੇ ਪਿਟਿਕਾਃ ਸਰੁਜੋ ਘਨਾਃ||੧੨|| ਰਾਜਿਕਾਵਰ੍ਣਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਮਾਣਾ ਰਾਜਿਕਾਹ੍ਵਯਾਃ| |੧੩|

ਸ੦- ਘਰ੍ਮਸ੍ਵੇਦਯੁਕ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਿਟਿਕਾ ਰੁਜਾਯੁਤਾ ਘਨਾ ਰਾਜਿਕਾਵਰ੍ਣਾ ਰਾਜਿਕਾਕਾਰਾ ਰਾਜਿਕਾਪ੍ਰਮਾਣਾ ਰਾਜਿਕਾਸਂਜ੍ਞਾਃ|

Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| ਦੋਸੈਃ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਰ੍ਮਨ੍ਦੈਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਿਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਵਤ੍||੧੩|| ਸ਼ੋਫੋਪਾਕਸ੍ਤਨੁਸ੍ਤਾਮ੍ਰੋ ਜ੍ਵਰਕਜ੍ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ| |੧੪|

ਸ੦- ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਮਨ੍ਦੈਰ੍ਯਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵਿਸਰ੍ਪ ਇਵ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ, ਤਥਾਪਾਕਸ੍ਤਨੁਸ੍ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣੋ ਜ੍ਵਰਕਾਰੀ ਚ, ਸ ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| ਮਲੈਃ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਃ ਸ੍ਫੋਟਾ ਜ੍ਵਰਿਣੋ ਮਾਂਸਦਾਰਣਾਃ||੧੪|| ਕਕ੍ਸਾਭਾਗੇਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯੇਗ੍ਨ੍ਯਾਭਾਃ ਸਾਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀ| ਪਞ੍ਚਾਹਾਤ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਾ ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਾ ਹਨ੍ਤਿਜੀਵਿਤਮ੍||੧੫||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਰ੍ਮਲੈਰ੍ਜ੍ਵਰਵਤੋ ਮਾਂਸਦਾਰਣਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਕਕ੍ਸਾਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਯੇਗ੍ਨਿਸਦਸ਼ਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਸਾਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਪਞ੍ਚਾਹੇਨ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ ਪਕ੍ਸੇਣ ਵਾ ਜੀਵਿਤਂ ਹਨ੍ਤਿ|

Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਾ ਪਿਟਿਕਾ ਵਤ੍ਤਾ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਰਿਵੇਲ੍ਲਿਕਾ| |੧੬|

ਸ੦-ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਕ੍ਸਣਾ ਪਿਟਿਕਾ ਵਰ੍ਤੁਲਾ ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਰਿਵੇਲ੍ਲਿਕਾਖ੍ਯਾ|

Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਕਠਿਨਾ ਵਿਦਾਰੀ ਕਕ੍ਸਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ||੧੬||

ਸ੦- ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਤ੍ ਕਠਿਨਾ ਕਕ੍ਸਾਯਾਂ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ ਚ ਵਿਦਾਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਕ੍ਸਾ ਚ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਂ ਚ ਕਕ੍ਸਾਵਙ੍ਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍| "ਪਾਣ੍ਯੋਃ"(?) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਃ|

Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

ਮੇਦੋਨਿਲਕਫੈਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਸਿਰਾਸ਼੍ਰਯੈਃ| ਭਿਨ੍ਨੋ ਵਸਾਜ੍ਯਮਧ੍ਵਾਭਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ਤਤ੍ਰੋਲ੍ਬਣੋਨਿਲਃ||੧੭|| ਮਾਂਸਂ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮੁਪਪਾਦਯੇਤ੍| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਰੁਧਿਰਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ ਤਤੋ ਮਲਾਃ||੧੮|| ਤਾਂ ਸ੍ਰਾਵਯਨ੍ਤਿ ਨਿਚਿਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਮ੍| |੧੯|

ਸ੦-ਮੇਦਃਪਵਨਕਫੈਃ ਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਸਿਰਾਸ਼੍ਰਯੈਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਚ ਭਿਨ੍ਨੋ ਵਸਾਘਤਮਧੁਨਿਭਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਵਨੋਧਿਕੋ ਮਾਂਸਂ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਤੋ ਦੋਸਾਸ੍ਤਾਂ-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ, ਨਿਚਿਤਾਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਲੋਹਿਤਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਵਿਵਿਧਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਰਾਵਯਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ ਏਵਂਵਿਧਂ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| ਪਾਣਿਪਾਦਤਲੇ ਸਨ੍ਧੌ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵੋਪਚੀਯਤੇ||੧੯|| ਵਲ੍ਮੀਕਵਚ੍ਛਨੈਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਬਹ੍ਵਣੁਭਿਰ੍ਮੁਖੈਃ| ਰੁਗ੍ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਾਢ੍ਯੈਰ੍ਵਲ੍ਮੀਕੋਸੌ ਸਮਸ੍ਤਜਃ||੨੦||

ਸ੦- ਪਾਣਿਤਲੇ ਪਾਦਤਲੇ ਸਨ੍ਧੌ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਵਲ੍ਮੀਕ ਇਵ ਸ਼ਨੈਰੁਪਚੀਯਤੇ| ਤਦ੍ਵਤ੍ਵਲ੍ਮੀਕਵਤ੍, ਬਹੂਨਿ ਚ ਤਾਨ੍ਯਣੂਨਿ ਚ, ਤੈਰ੍ਭੂਰਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਰ੍ਵਦਨੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਰੁਗ੍ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਬਹੁਲੋ ਵਲ੍ਮੀਕਾਖ੍ਯੋਸੌ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ|

Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21

ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਨ੍ਮਥਿਤੇ ਪਾਦੇ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾ ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਭਿਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਕੀਲਵਦੁਤ੍ਸਨ੍ਨੋ ਜਾਯਤੇ ਕਦਰਂ ਤੁ ਤਤ੍||੨੧||

ਸ੦-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਭਿਰੁਨ੍ਮਥਿਤੇ ਪਾਦੇ ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ ਕ੍ਸਤੇ ਕੀਲਸਦਸ਼ੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੁਤ੍ਸਨ੍ਨੋ ਜਾਯਤੇ, ਤਤ੍ਕਦਰਂ ਨਾਮ|

Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦ੍ਵਾਯੁਰਪਾਨੋਪਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਅਣੂਕਰੋਤਿ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਤਤਃ ਸ਼ਕਤ੍||੨੨|| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰਯਂ ਰੁਦ੍ਧਗੁਦੋ ਮਤਃ| |੨੩|

ਸ੦- ਅਪਾਨਾਖ੍ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਪਾਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ਮਾਰ੍ਗਂ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰਣੂਕਰੋਤਿ| ਤਤੋਸ੍ਯ-ਆਤੁਰਸ੍ਯ, ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸ਼ਕਨ੍ਨਿਰ੍ਯਾਤਿ| ਅਯਂ ਰੋਗੋ ਰੁਦ੍ਧਗੁਦੋ ਮਤਃ|

Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਂ ਪਾਕਂ ਨਖਮਾਂਸੇ ਸਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਮ੍||੨੩|| ਚਿਪ੍ਯਮਕ੍ਸਤਰੋਗਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਨਖਂ ਚ ਤਮ੍| |੨੪|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਂ ਕਰ੍ਤ ਨਖਮਾਂਸੇ ਸਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਂ ਪਾਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਂ ਚਿਪ੍ਯਂ ਤਥਾਕ੍ਸਤਰੋਗਮੁਪਨਖਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| ਕਸ੍ਣੋਭਿਘਾਤਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਖਰਸ਼੍ਚ ਕੁਨਖੋ ਨਖਃ||੨੪||

ਸ੦-ਅਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣੋ ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਖਰਸ਼੍ਚ ਨਖਃ ਕੁਨਖਾਖ੍ਯਃ|

Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25

ਦੁਸ੍ਟਕਰ੍ਦਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਾਨ੍ਵਿਤਾਨ੍ਤਰਾਃ| ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋਲਸਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ|੨੫|

ਸ੦- ਦੁਸ੍ਟਕਰ੍ਦਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਯੁਤਾਨ੍ਤਰਾ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋਲਸਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ|

Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| ਤਿਲਾਭਾਂਸ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਨ੍||੨੫|| ਕਸ੍ਣਾਨਵੇਦਨਾਂਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਨ੍| |੨੬|

ਸ੦-ਤਿਲਸਦਸ਼ਾਨ੍ ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਾਨਰੁਜਾਂਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਂਸ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਨਾਹੁਃ|

Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26

ਮਸਾਂਸ੍ਤਾਨੇਵ ਚੋਨ੍ਨਤਾਨ੍| |੨੬|

ਸ੦-ਤਾਨੇਵ ਤਿਲਕਾਲਕਾਨੁਨ੍ਨਤਾਨ੍ ਮਸਾਨਾਹੁਃ|

Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26

| ਮਸੇਭ੍ਯਸ੍ਤੂਨ੍ਨਤਤਰਾਂਸ਼੍ਚਰ੍ਮਕੀਲਾਨ੍ ਸਿਤਾਸਿਤਾਨ੍||੨੬||

ਸ੦-ਮਸੇਭ੍ਯਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦੁਨ੍ਨਤਤਰਾਨ੍ ਵਰ੍ਣਤਃ ਸਿਤਾਸਿਤਾਨ੍ ਚਰ੍ਮਕੀਲਾਂਸ੍ਤਾਨਾਹੁਃ|

Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27

ਤਥਾਵਿਧੋ ਜਤੁਮਣਿਃ ਸਹਜੋ ਲੋਹਿਤਸ੍ਤੁ ਸਃ| |੨੭|

ਸ੦- ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੋ ਜਤੁਮਣਿਃ ਸਹਜੋ ਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚਾਸੌ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| ਕਸ੍ਣਂ ਸਿਤਂ ਵਾ ਸਹਜਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਲਾਞ੍ਛਨਂ ਸਮਮ੍||੨੭||

ਸ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕਸ੍ਣਂ ਵਾ ਸਹਜਂ ਮਣ੍ਡਲਾਕਾਰਂ ਸ਼ਰੀਰਸਮਂ ਲਾਞ੍ਛਨਮਾਹੁਃ|

Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕੁਪਿਤਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮੁਖੇ ਤਨੁ| ਸ਼੍ਯਾਮਲਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ, ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨੀਲਿਕਾ||੨੮|| ਪਰੁਸਂ ਪਰੁਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਚ ਮਾਰੁਤਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨੀਲਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਾਨ੍ਤਂ ਕਣ੍ਡੁਮਤ੍ਕਫਾਤ੍||੨੯|| ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਮਾਤਾਮ੍ਰ ਸੌਸਂ ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ| |੩੦|

ਸ੦- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਛੋਕਾਦਿਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਤ੍ ਤਨੁ ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਂ ਮਣ੍ਡਲਾਕਾਰਂ ਮੁਖੇ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਮੁਕਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨੀਲਿਕਾ| ਪਰੁਸਚ੍ਛਵਿਸ੍ਤਥਾ ਪਰੁਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਂ ਚ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਤਾਮ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨੀਲਮ੍| ਕਫੇਨ ਸ਼੍ਵੇਤਾਨ੍ਤਂ ਸਕਣ੍ਡੁ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਾਮ੍ਰਮੋਸਯੁਤਂ ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ ਚ|

Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31

| ਵਾਯੁਨੋਦੀਰਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ||੩੦|| ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਜਾਯਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਵਿਚੇਤਨਾ| ਅਲ੍ਪਕਣ੍ਡੂਰਵਿਕ੍ਲੇਦਾ ਸਾ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਤਃ||੩੧||

ਸ੦-ਪਵਨੇਨ ਕਫਃ ਪ੍ਰੇਰਿਤਸ੍ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਵਿਚੇਤਨਾ ਅਲ੍ਪਕਣ੍ਡੂਰ੍ਵਿਕ੍ਲੇਦਰਹਿਤਾ ਚ ਜਾਯਤੇ| ਸਾ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਤਃ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨੋਦੀਰ੍ਣਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਨਨਿਗ੍ਰਹੈਃ| ਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਯਤਿਕਣ੍ਡੂਨਿ ਰਾਗਵਨ੍ਤਿ ਬਹੂਨਿ ਚ||੩੨|| ਉਤ੍ਕੋਠਃ| |੩੩|

ਸ੦-ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰੇਰਿਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਨਨਿਗ੍ਰਹੈਰ੍ਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਯਤਿਸ਼ਯਕਣ੍ਡੂਨਿ ਲੋਹਿਤਾਨਿ ਬਹੂਨਿ ਚ ਉਤ੍ਕੋਠਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33

ਸੋਨੁਬਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਕੋਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ| |੩੩|

ਸ੦-ਸ ਏਵਾਨੁਬਦ੍ਧਃ ਕੋਠ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31

| ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯੇਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ||੩੩|| |ਯਾਨਵਿਜ੍ਞਾਯ ਮੁਹ੍ਯੇਤ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ| ] ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਨਾਮੈਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੧||

ਸ੦- ਇਤਿ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾ ਵਿਭਾਗੇਨੋਕ੍ਤਾ ਇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯ ਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗ ਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਨਾਮੈਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੩੧||