31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1

kṣudrarōgavijñānaṁ kramaprāptamācikhyāsurāha athātaḥ kṣudrarōgavijñānīyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2| snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā| piṭikā kaphavātābhyāṁ bālānāmajagallikā||1||

sa0 - bālānāṁ kaphavātābhyāṁ snigdhādiguṇayuktā piṭikā'jagallikākhyā syāt|

Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2

yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṁ māṁsāśritā ghanā| |2|

sa0- tābhyāṁ-vātakaphābhyāṁ, yavaprakhyā-yavasaṁjñā| sā yavaprakhyā-yavākārā, maṁsāśritā ghanā kaṭhinā ca|

Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| avaktrā cālajī vr̥ttā stōkapūyā ghanōnnatā||2|| granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchapōnnatāḥ| |3|

sa0 - granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā, kimbhūtāḥ ? amukhāstathā'lajīva vr̥ttāḥ-vartulāḥ, stōkapūyā ghanā unnatāśca kacchapītyucyatē| sā ca kacchapōnnatā syāt|

Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| karṇasyōrdhvaṁ samantādvā piṭikā kaṭhinōgraruk||3|| śālūkābhā panasikā| |4|

sa0-karṇasyōpariṣṭāt paritō vā piṭikā kaṭhinā tīvrarujā śālūkanibhā panasikāsaṁjñā|

Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4

śōphastvalparujaḥ sthiraḥ| hanusandhisamudbhūtastābhyāṁ pāṣāṇagardabhaḥ||4||

sa0-śōphō'lparujaḥ sthirō hanusandhisamāśritō vātakaphābhyāṁ pāṣāṇagardabhaḥ|

Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5

śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sarujō ghanāḥ| mēdōgarbhā mukhē yūnāṁ tābhyāṁ ca mukhadūṣikāḥ||5||

sa0-vātakaphābhyāṁ śālmalīkaṇṭakasadr̥śāḥ piṭikā rujānvitā ghanā mēdōgarbhāstaruṇānāṁ mukhē syuḥ| tāśca mukhadūṣikāḥ|

Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6

tē padmakaṇṭakā jñēyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ| cīyatē nīrujaiḥ śvētaiḥ śarīraṁ kaphavātajaiḥ||6||

sa0-padmakaṇṭakasaṁjñāstē vēdyāḥ, yaiḥ kaṇṭakairnīrujaiḥ śvētavarṇairvātakaphajaiḥ padmamiva śarīraṁ cīyatē|

Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

pittēna piṭikā vr̥ttā pakvōdumbarasannibhā| mahādāhajvarakarī vivr̥tā vivr̥tānanā||7||

sa0-pittēna yā piṭikā vartulā pakvōdumbaraphalanibhāmahādāhajvarakr̥cca, sā vivr̥tākhyā vivr̥tamukhā syāt|

Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

gātrēṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ| masūramātrāstadvarṇāstatsaṁjñāḥ piṭikā ghanāḥ||8||

sa0-gātrēṣu-avayavēṣu, vaktrasya cāntarē dāhādiyutā masūrapramāṇāstadvarṇāstatsaṁjñā masūrikā ghanāḥ piṭikāḥ|

Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9

tataḥ kaṣṭatarāḥ sphōṭā visphōṭākhyā mahārujāḥ| |9|

sa0-tābhyō masūrikābhyō dāruṇatamāḥ sphōṭā mahārujā visphōṭāsaṁjñāḥ|

Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| yā padmakarṇikākārā piṭikā piṭikācitā||9|| sā viddhā vātapittābhyāṁ| |10|

sa0-padmakarṇikānibhā yā piṭikā piṭakairācitā, sā vātapittābhyāṁ viddhākhyā syāt|

Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10

tābhyāmēva ca gardabhī| maṇḍalā vipulōtsannā sarāgapiṭikācitā||10||

sa0-tābhyāmēva-vātapittābhyāṁ, gardabhīsaṁjñā maṇḍalākārā vistīrṇā tathōtsannā sarāgapiṭakairācitā|

Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

kakṣēti kakṣāsannēṣu prāyō dēśēṣu sā'nilāt| pittādbhavanti piṭikāḥ sūkṣmā lājōpamā ghanāḥ||11||

sa0-kakṣānikaṭēṣu pradēśēṣu sā gardabhī kakṣētyucyatē| sā ca vātāt syāt| tasyāmēva pittēna sūkṣmāḥ piṭikā lājākārā ghanāḥ kakṣāsaṁjñā ēva syuḥ|

Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

tādr̥śī mahatī tvēkā gandhanāmēti kīrtitā| |12|

sa0-tādr̥śī-lājasadr̥śī, mahatī piṭikaikā gandhanāmēti smr̥tā|

Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| gharmasvēdaparītē'ṅgē piṭikāḥ sarujō ghanāḥ||12|| rājikāvarṇasaṁsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ| |13|

sa0- gharmasvēdayuktē śarīrē piṭikā rujāyutā ghanā rājikāvarṇā rājikākārā rājikāpramāṇā rājikāsaṁjñāḥ|

Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| dōṣaiḥ pittōlbaṇairmandairvisarpiti visarpavat||13|| śōphō'pākastanustāmrō jvarakr̥jjālagardabhaḥ| |14|

sa0- pittādhikairdōṣairmandairyaḥ śōphō visarpa iva visarpati, tathā'pākastanustāmravarṇō jvarakārī ca, sa jālagardabhaḥ syāt|

Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| malaiḥ pittōlbaṇaiḥ sphōṭā jvariṇō māṁsadāraṇāḥ||14|| kakṣābhāgēṣu jāyantē yē'gnyābhāḥ sā'gnirōhiṇī| pañcāhātsaptarātrādvā pakṣādvā hantijīvitam||15||

sa0-pittōlbaṇairmalairjvaravatō māṁsadāraṇāḥ sphōṭāḥ kakṣāpradēśēṣu yē'gnisadr̥śā jāyantē, sā'gnirōhiṇītyucyatē| pañcāhēna saptarātrēṇa pakṣēṇa vā jīvitaṁ hanti|

Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

triliṅgā piṭikā vr̥ttā jatrūrdhvamirivēllikā| |16|

sa0-tridōṣalakṣaṇā piṭikā vartulā jatruṇa ūrdhvamirivēllikākhyā|

Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇē||16||

sa0- vidārīkandavat kaṭhinā kakṣāyāṁ vaṅkṣaṇē ca vidārī syāt| kakṣā ca vaṅkṣaṇaṁ ca kakṣāvaṅkṣaṇaṁ tasmin| "pāṇyōḥ"(?) ityādinā hrasvaḥ|

Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

mēdōnilakaphairgranthiḥ snāyumāṁsasirāśrayaiḥ| bhinnō vasājyamadhvābhaṁ sravēttatrōlbaṇō'nilaḥ||17|| māṁsaṁ viśōṣya grathitāṁ śarkarāmupapādayēt| durgandhaṁ rudhiraṁ klinnaṁ nānāvarṇaṁ tatō malāḥ||18|| tāṁ srāvayanti nicitāṁ vidyāttaccharkarārbudam| |19|

sa0-mēdaḥpavanakaphaiḥ snāyumāṁsasirāśrayairgranthiḥ syāt| sa ca bhinnō vasāghr̥tamadhunibhaṁ sravēt| tasmin pavanō'dhikō māṁsaṁ viśōṣya grathitāṁ śarkarāṁ kuryāt| tatō dōṣāstāṁ-śarkarāṁ, nicitāṁ durgandhaṁ lōhitaṁ klinnaṁ vividhavarṇaṁ srāvayanti| tat ēvaṁvidhaṁ, śarkarārbudaṁ vidyāt|

Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| pāṇipādatalē sandhau jatrūrdhvaṁ vōpacīyatē||19|| valmīkavacchanairgranthistadvadbahvaṇubhirmukhaiḥ| rugdāhakaṇḍūklēdāḍhyairvalmīkō'sau samastajaḥ||20||

sa0- pāṇitalē pādatalē sandhau jatrūrdhvaṁ vā granthirvalmīka iva śanairupacīyatē| tadvatvalmīkavat, bahūni ca tānyaṇūni ca, tairbhūrisūkṣmairvadanairupalakṣitō rugdāhakaṇḍūklēdabahulō valmīkākhyō'sau tridōṣajaḥ|

Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21

śarkarōnmathitē pādē kṣatē vā kaṇṭakādibhiḥ| granthiḥ kīlavadutsannō jāyatē kadaraṁ tu tat||21||

sa0-śarkarādibhirunmathitē pādē kaṇṭakādibhirvā kṣatē kīlasadr̥śō granthirutsannō jāyatē, tatkadaraṁ nāma|

Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

vēgasandhāraṇādvāyurapānō'pānasaṁśrayam| aṇūkarōti bāhyāntarmārgasya tataḥ śakr̥t||22|| kr̥cchrānnirgacchati vyādhirayaṁ ruddhagudō mataḥ| |23|

sa0- apānākhyō vāyurvēgasandhāraṇādapānāśrayaṁ mārgaṁ bāhyāntaraṇūkarōti| tatō'sya-āturasya, kr̥cchrēṇa śakr̥nniryāti| ayaṁ rōgō ruddhagudō mataḥ|

Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| kuryātpittānilaṁ pākaṁ nakhamāṁsē sarugjvaram||23|| cipyamakṣatarōgaṁ ca vidyādupanakhaṁ ca tam| |24|

sa0-pittānilaṁ kartr̥ nakhamāṁsē sarugjvaraṁ pākaṁ kuryāt| taṁ cipyaṁ tathā'kṣatarōgamupanakhaṁ ca vidyāt|

Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| kr̥ṣṇō'bhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakhō nakhaḥ||24||

sa0-abhighātāt kr̥ṣṇavarṇō rūkṣaśca kharaśca nakhaḥ kunakhākhyaḥ|

Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25

duṣṭakardamasaṁsparśāt kaṇḍūklēdānvitāntarāḥ| aṅgulyō'lasamityāhuḥ|25|

sa0- duṣṭakardamasaṁsparśāt kaṇḍūklēdayutāntarā aṅgulyō'lasamiti vadanti|

Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| tilābhāṁstilakālakān||25|| kr̥ṣṇānavēdanāṁstvaksthān| |26|

sa0-tilasadr̥śān kr̥ṣṇavarṇānarujāṁstvaksthāṁstilakālakānāhuḥ|

Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26

maṣāṁstānēva cōnnatān| |26|

sa0-tānēva tilakālakānunnatān maṣānāhuḥ|

Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26

| maṣēbhyastūnnatatarāṁścarmakīlān sitāsitān||26||

sa0-maṣēbhyaḥ sakāśādunnatatarān varṇataḥ sitāsitān carmakīlāṁstānāhuḥ|

Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27

tathāvidhō jatumaṇiḥ sahajō lōhitastu saḥ| |27|

sa0- tatpramāṇō jatumaṇiḥ sahajō lōhitavarṇaścāsau syāt|

Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| kr̥ṣṇaṁ sitaṁ vā sahajaṁ maṇḍalaṁ lāñchanaṁ samam||27||

sa0-śuklaṁ kr̥ṣṇaṁ vā sahajaṁ maṇḍalākāraṁ śarīrasamaṁ lāñchanamāhuḥ|

Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

śōkakrōdhādikupitādvātapittānmukhē tanu| śyāmalaṁ maṇḍalaṁ vyaṅgaṁ, vaktrādanyatra nīlikā||28|| paruṣaṁ paruṣasparśaṁ vyaṅgaṁ śyāvaṁ ca mārutāt| pittāttāmrāntamānīlaṁ, śvētāntaṁ kaṇḍumatkaphāt||29|| raktādraktāntamātāmra sauṣaṁ cimicimāyatē| |30|

sa0- vātapittācchōkādikruddhāt tanu śyāmavarṇaṁ maṇḍalākāraṁ mukhē vyaṅgaṁ vadanti| mukādanyatra nīlikā| paruṣacchavistathā paruṣasparśaṁ śyāmavarṇaṁ ca vyaṅgaṁ vātāt syāt| pittēna tāmrāntaṁ kiñcinnīlam| kaphēna śvētāntaṁ sakaṇḍu ca syāt| raktādraktāntaṁ kiñcittāmramōṣayutaṁ cimicimāyatē ca|

Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31

| vāyunōdīritaḥ ślēṣmā tvacaṁ prāpya viśuṣyati||30|| tatastvagjāyatē pāṇḍuḥ kramēṇa ca vicētanā| alpakaṇḍūraviklēdā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ||31||

sa0-pavanēna kaphaḥ prēritastvacaṁ prāpya viśuṣyati| anantaraṁ tvak pāṇḍuḥ kramēṇa ca vicētanā alpakaṇḍūrviklēdarahitā ca jāyatē| sā prasuptitaḥ prasuptiḥ syāt|

Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

asamyagvamanōdīrṇapittaślēṣmānnanigrahaiḥ| maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca||32|| utkōṭhaḥ| |33|

sa0-asamyagvamanēna prēritapittaślēṣmānnanigrahairmaṇḍalānyatiśayakaṇḍūni lōhitāni bahūni ca utkōṭhaḥ syāt|

Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33

sō'nubaddhastu kōṭha ityabhidhīyatē| |33|

sa0-sa ēvānubaddhaḥ kōṭha ityucyatē|

Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31

| prōktāḥ ṣaṭtriṁśadityētē kṣudrarōgā vibhāgaśaḥ||33|| |yānavijñāya muhyēta cikitsāyāṁ cikitsakaḥ| ] iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē kṣudrarōgavijñānīyaṁ nāmaikatriṁśō'dhyāyaḥ||31||

sa0- iti-anēna prakārēṇa, ṣaṭtriṁśat kṣudrarōgā vibhāgēnōktā iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē kṣudrarōga vijñānīyaṁ nāmaikatriṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 31||