Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1
kṣudrarōgavijñānaṁ kramaprāptamācikhyāsurāha athātaḥ kṣudrarōgavijñānīyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrayādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)|2|
snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā|
piṭikā kaphavātābhyāṁ bālānāmajagallikā||1||
View original
क्षुद्ररोगविज्ञानं क्रमप्राप्तमाचिख्यासुराह अथातः क्षुद्ररोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)|२|
स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा|
पिटिका कफवाताभ्यां बालानामजगल्लिका||१||
Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2
yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṁ māṁsāśritā ghanā|
|2|
View original
यवप्रख्या यवप्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना|
|२|
Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3
|
avaktrā cālajī vr̥ttā stōkapūyā ghanōnnatā||2||
granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchapōnnatāḥ|
|3|
View original
|
अवक्त्रा चालजी वृत्ता स्तोकपूया घनोन्नता||२||
ग्रन्थयः पञ्च वा षड्वा कच्छपी कच्छपोन्नताः|
|३|
Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4
|
karṇasyōrdhvaṁ samantādvā piṭikā kaṭhinōgraruk||3||
śālūkābhā panasikā|
|4|
View original
|
कर्णस्योर्ध्वं समन्ताद्वा पिटिका कठिनोग्ररुक्||३||
शालूकाभा पनसिका|
|४|
Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4
śōphastvalparujaḥ sthiraḥ|
hanusandhisamudbhūtastābhyāṁ pāṣāṇagardabhaḥ||4||
View original
शोफस्त्वल्परुजः स्थिरः|
हनुसन्धिसमुद्भूतस्ताभ्यां पाषाणगर्दभः||४||
Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5
śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sarujō ghanāḥ|
mēdōgarbhā mukhē yūnāṁ tābhyāṁ ca mukhadūṣikāḥ||5||
View original
शाल्मलीकण्टकाकाराः पिटिकाः सरुजो घनाः|
मेदोगर्भा मुखे यूनां ताभ्यां च मुखदूषिकाः||५||
Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6
tē padmakaṇṭakā jñēyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ|
cīyatē nīrujaiḥ śvētaiḥ śarīraṁ kaphavātajaiḥ||6||
View original
ते पद्मकण्टका ज्ञेया यैः पद्ममिव कण्टकैः|
चीयते नीरुजैः श्वेतैः शरीरं कफवातजैः||६||
Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7
pittēna piṭikā vr̥ttā pakvōdumbarasannibhā|
mahādāhajvarakarī vivr̥tā vivr̥tānanā||7||
View original
पित्तेन पिटिका वृत्ता पक्वोदुम्बरसन्निभा|
महादाहज्वरकरी विवृता विवृतानना||७||
Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8
gātrēṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ|
masūramātrāstadvarṇāstatsaṁjñāḥ piṭikā ghanāḥ||8||
View original
गात्रेष्वन्तश्च वक्त्रस्य दाहज्वररुजान्विताः|
मसूरमात्रास्तद्वर्णास्तत्संज्ञाः पिटिका घनाः||८||
Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9
tataḥ kaṣṭatarāḥ sphōṭā visphōṭākhyā mahārujāḥ|
|9|
View original
ततः कष्टतराः स्फोटा विस्फोटाख्या महारुजाः|
|९|
Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10
|
yā padmakarṇikākārā piṭikā piṭikācitā||9||
sā viddhā vātapittābhyāṁ|
|10|
View original
|
या पद्मकर्णिकाकारा पिटिका पिटिकाचिता||९||
सा विद्धा वातपित्ताभ्यां|
|१०|
Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10
tābhyāmēva ca gardabhī|
maṇḍalā vipulōtsannā sarāgapiṭikācitā||10||
View original
ताभ्यामेव च गर्दभी|
मण्डला विपुलोत्सन्ना सरागपिटिकाचिता||१०||
Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11
kakṣēti kakṣāsannēṣu prāyō dēśēṣu sā'nilāt|
pittādbhavanti piṭikāḥ sūkṣmā lājōpamā ghanāḥ||11||
View original
कक्षेति कक्षासन्नेषु प्रायो देशेषु साऽनिलात्|
पित्ताद्भवन्ति पिटिकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः||११||
Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12
tādr̥śī mahatī tvēkā gandhanāmēti kīrtitā|
|12|
View original
तादृशी महती त्वेका गन्धनामेति कीर्तिता|
|१२|
Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13
|
gharmasvēdaparītē'ṅgē piṭikāḥ sarujō ghanāḥ||12||
rājikāvarṇasaṁsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ|
|13|
View original
|
घर्मस्वेदपरीतेऽङ्गे पिटिकाः सरुजो घनाः||१२||
राजिकावर्णसंस्थानप्रमाणा राजिकाह्वयाः|
|१३|
Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
|
dōṣaiḥ pittōlbaṇairmandairvisarpiti visarpavat||13||
śōphō'pākastanustāmrō jvarakr̥jjālagardabhaḥ|
|14|
View original
|
दोषैः पित्तोल्बणैर्मन्दैर्विसर्पिति विसर्पवत्||१३||
शोफोऽपाकस्तनुस्ताम्रो ज्वरकृज्जालगर्दभः|
|१४|
Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15
|
malaiḥ pittōlbaṇaiḥ sphōṭā jvariṇō māṁsadāraṇāḥ||14||
kakṣābhāgēṣu jāyantē yē'gnyābhāḥ sā'gnirōhiṇī|
pañcāhātsaptarātrādvā pakṣādvā hantijīvitam||15||
View original
|
मलैः पित्तोल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांसदारणाः||१४||
कक्षाभागेषु जायन्ते येऽग्न्याभाः साऽग्निरोहिणी|
पञ्चाहात्सप्तरात्राद्वा पक्षाद्वा हन्तिजीवितम्||१५||
Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16
triliṅgā piṭikā vr̥ttā jatrūrdhvamirivēllikā|
|16|
View original
त्रिलिङ्गा पिटिका वृत्ता जत्रूर्ध्वमिरिवेल्लिका|
|१६|
Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16
|
vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇē||16||
View original
|
विदारीकन्दकठिना विदारी कक्षवङ्क्षणे||१६||
Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19
mēdōnilakaphairgranthiḥ snāyumāṁsasirāśrayaiḥ|
bhinnō vasājyamadhvābhaṁ sravēttatrōlbaṇō'nilaḥ||17||
māṁsaṁ viśōṣya grathitāṁ śarkarāmupapādayēt|
durgandhaṁ rudhiraṁ klinnaṁ nānāvarṇaṁ tatō malāḥ||18||
tāṁ srāvayanti nicitāṁ vidyāttaccharkarārbudam|
|19|
View original
मेदोनिलकफैर्ग्रन्थिः स्नायुमांससिराश्रयैः|
भिन्नो वसाज्यमध्वाभं स्रवेत्तत्रोल्बणोऽनिलः||१७||
मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करामुपपादयेत्|
दुर्गन्धं रुधिरं क्लिन्नं नानावर्णं ततो मलाः||१८||
तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात्तच्छर्करार्बुदम्|
|१९|
Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20
|
pāṇipādatalē sandhau jatrūrdhvaṁ vōpacīyatē||19||
valmīkavacchanairgranthistadvadbahvaṇubhirmukhaiḥ|
rugdāhakaṇḍūklēdāḍhyairvalmīkō'sau samastajaḥ||20||
View original
|
पाणिपादतले सन्धौ जत्रूर्ध्वं वोपचीयते||१९||
वल्मीकवच्छनैर्ग्रन्थिस्तद्वद्बह्वणुभिर्मुखैः|
रुग्दाहकण्डूक्लेदाढ्यैर्वल्मीकोऽसौ समस्तजः||२०||
Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21
śarkarōnmathitē pādē kṣatē vā kaṇṭakādibhiḥ|
granthiḥ kīlavadutsannō jāyatē kadaraṁ tu tat||21||
View original
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः|
ग्रन्थिः कीलवदुत्सन्नो जायते कदरं तु तत्||२१||
Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23
vēgasandhāraṇādvāyurapānō'pānasaṁśrayam|
aṇūkarōti bāhyāntarmārgasya tataḥ śakr̥t||22||
kr̥cchrānnirgacchati vyādhirayaṁ ruddhagudō mataḥ|
|23|
View original
वेगसन्धारणाद्वायुरपानोऽपानसंश्रयम्|
अणूकरोति बाह्यान्तर्मार्गस्य ततः शकृत्||२२||
कृच्छ्रान्निर्गच्छति व्याधिरयं रुद्धगुदो मतः|
|२३|
Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24
|
kuryātpittānilaṁ pākaṁ nakhamāṁsē sarugjvaram||23||
cipyamakṣatarōgaṁ ca vidyādupanakhaṁ ca tam|
|24|
View original
|
कुर्यात्पित्तानिलं पाकं नखमांसे सरुग्ज्वरम्||२३||
चिप्यमक्षतरोगं च विद्यादुपनखं च तम्|
|२४|
Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24
|
kr̥ṣṇō'bhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakhō nakhaḥ||24||
View original
|
कृष्णोऽभिघाताद्रूक्षश्च खरश्च कुनखो नखः||२४||
Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25
duṣṭakardamasaṁsparśāt kaṇḍūklēdānvitāntarāḥ|
aṅgulyō'lasamityāhuḥ|25|
View original
दुष्टकर्दमसंस्पर्शात् कण्डूक्लेदान्वितान्तराः|
अङ्गुल्योऽलसमित्याहुः|२५|
Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26
|
tilābhāṁstilakālakān||25||
kr̥ṣṇānavēdanāṁstvaksthān|
|26|
View original
|
तिलाभांस्तिलकालकान्||२५||
कृष्णानवेदनांस्त्वक्स्थान्|
|२६|
Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26
maṣāṁstānēva cōnnatān|
|26|
View original
मषांस्तानेव चोन्नतान्|
|२६|
Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26
|
maṣēbhyastūnnatatarāṁścarmakīlān sitāsitān||26||
View original
|
मषेभ्यस्तून्नततरांश्चर्मकीलान् सितासितान्||२६||
Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27
tathāvidhō jatumaṇiḥ sahajō lōhitastu saḥ|
|27|
View original
तथाविधो जतुमणिः सहजो लोहितस्तु सः|
|२७|
Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27
|
kr̥ṣṇaṁ sitaṁ vā sahajaṁ maṇḍalaṁ lāñchanaṁ samam||27||
View original
|
कृष्णं सितं वा सहजं मण्डलं लाञ्छनं समम्||२७||
Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30
śōkakrōdhādikupitādvātapittānmukhē tanu|
śyāmalaṁ maṇḍalaṁ vyaṅgaṁ, vaktrādanyatra nīlikā||28||
paruṣaṁ paruṣasparśaṁ vyaṅgaṁ śyāvaṁ ca mārutāt|
pittāttāmrāntamānīlaṁ, śvētāntaṁ kaṇḍumatkaphāt||29||
raktādraktāntamātāmra sauṣaṁ cimicimāyatē|
|30|
View original
शोकक्रोधादिकुपिताद्वातपित्तान्मुखे तनु|
श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं, वक्त्रादन्यत्र नीलिका||२८||
परुषं परुषस्पर्शं व्यङ्गं श्यावं च मारुतात्|
पित्तात्ताम्रान्तमानीलं, श्वेतान्तं कण्डुमत्कफात्||२९||
रक्ताद्रक्तान्तमाताम्र सौषं चिमिचिमायते|
|३०|
Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31
|
vāyunōdīritaḥ ślēṣmā tvacaṁ prāpya viśuṣyati||30||
tatastvagjāyatē pāṇḍuḥ kramēṇa ca vicētanā|
alpakaṇḍūraviklēdā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ||31||
View original
|
वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति||३०||
ततस्त्वग्जायते पाण्डुः क्रमेण च विचेतना|
अल्पकण्डूरविक्लेदा सा प्रसुप्तिः प्रसुप्तितः||३१||
Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33
asamyagvamanōdīrṇapittaślēṣmānnanigrahaiḥ|
maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca||32||
utkōṭhaḥ|
|33|
View original
असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः|
मण्डलान्यतिकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च||३२||
उत्कोठः|
|३३|
Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33
sō'nubaddhastu kōṭha ityabhidhīyatē|
|33|
View original
सोऽनुबद्धस्तु कोठ इत्यभिधीयते|
|३३|
Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31
|
prōktāḥ ṣaṭtriṁśadityētē kṣudrarōgā vibhāgaśaḥ||33||
|yānavijñāya muhyēta cikitsāyāṁ cikitsakaḥ|
] iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē kṣudrarōgavijñānīyaṁ nāmaikatriṁśō'dhyāyaḥ||31||
View original
|
प्रोक्ताः षट्त्रिंशदित्येते क्षुद्ररोगा विभागशः||३३||
|यानविज्ञाय मुह्येत चिकित्सायां चिकित्सकः|
] इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने क्षुद्ररोगविज्ञानीयं नामैकत्रिंशोऽध्यायः||३१||