31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1

ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനം ക്രമപ്രാപ്തമാചിഖ്യാസുരാഹ അഥാതഃ ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨| സ്നിഗ്ധാ സവര്ണാ ഗ്രഥിതാ നീരുജാ മുദ്ഗസന്നിഭാ| പിടികാ കഫവാതാഭ്യാം ബാലാനാമജഗല്ലികാ||൧||

സ൦ - ബാലാനാം കഫവാതാഭ്യാം സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്താ പിടികാऽജഗല്ലികാഖ്യാ സ്യാത്|

Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2

യവപ്രഖ്യാ യവപ്രഖ്യാ താഭ്യാം മാംസാശ്രിതാ ഘനാ| |൨|

സ൦- താഭ്യാം-വാതകഫാഭ്യാം, യവപ്രഖ്യാ-യവസംജ്ഞാ| സാ യവപ്രഖ്യാ-യവാകാരാ, മംസാശ്രിതാ ഘനാ കഠിനാ ച|

Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| അവക്ത്രാ ചാലജീ വൃത്താ സ്തോകപൂയാ ഘനോന്നതാ||൨|| ഗ്രന്ഥയഃ പഞ്ച വാ ഷഡ്വാ കച്ഛപീ കച്ഛപോന്നതാഃ| |൩|

സ൦ - ഗ്രന്ഥയഃ പഞ്ച വാ ഷഡ്വാ, കിമ്ഭൂതാഃ ? അമുഖാസ്തഥാऽലജീവ വൃത്താഃ-വര്തുലാഃ, സ്തോകപൂയാ ഘനാ ഉന്നതാശ്ച കച്ഛപീത്യുച്യതേ| സാ ച കച്ഛപോന്നതാ സ്യാത്|

Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| കര്ണസ്യോര്ധ്വം സമന്താദ്വാ പിടികാ കഠിനോഗ്രരുക്||൩|| ശാലൂകാഭാ പനസികാ| |൪|

സ൦-കര്ണസ്യോപരിഷ്ടാത് പരിതോ വാ പിടികാ കഠിനാ തീവ്രരുജാ ശാലൂകനിഭാ പനസികാസംജ്ഞാ|

Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ശോഫസ്ത്വല്പരുജഃ സ്ഥിരഃ| ഹനുസന്ധിസമുദ്ഭൂതസ്താഭ്യാം പാഷാണഗര്ദഭഃ||൪||

സ൦-ശോഫോऽല്പരുജഃ സ്ഥിരോ ഹനുസന്ധിസമാശ്രിതോ വാതകഫാഭ്യാം പാഷാണഗര്ദഭഃ|

Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5

ശാല്മലീകണ്ടകാകാരാഃ പിടികാഃ സരുജോ ഘനാഃ| മേദോഗര്ഭാ മുഖേ യൂനാം താഭ്യാം ച മുഖദൂഷികാഃ||൫||

സ൦-വാതകഫാഭ്യാം ശാല്മലീകണ്ടകസദൃശാഃ പിടികാ രുജാന്വിതാ ഘനാ മേദോഗര്ഭാസ്തരുണാനാം മുഖേ സ്യുഃ| താശ്ച മുഖദൂഷികാഃ|

Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6

തേ പദ്മകണ്ടകാ ജ്ഞേയാ യൈഃ പദ്മമിവ കണ്ടകൈഃ| ചീയതേ നീരുജൈഃ ശ്വേതൈഃ ശരീരം കഫവാതജൈഃ||൬||

സ൦-പദ്മകണ്ടകസംജ്ഞാസ്തേ വേദ്യാഃ, യൈഃ കണ്ടകൈര്നീരുജൈഃ ശ്വേതവര്ണൈര്വാതകഫജൈഃ പദ്മമിവ ശരീരം ചീയതേ|

Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

പിത്തേന പിടികാ വൃത്താ പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭാ| മഹാദാഹജ്വരകരീ വിവൃതാ വിവൃതാനനാ||൭||

സ൦-പിത്തേന യാ പിടികാ വര്തുലാ പക്വോദുമ്ബരഫലനിഭാമഹാദാഹജ്വരകൃച്ച, സാ വിവൃതാഖ്യാ വിവൃതമുഖാ സ്യാത്|

Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

ഗാത്രേഷ്വന്തശ്ച വക്ത്രസ്യ ദാഹജ്വരരുജാന്വിതാഃ| മസൂരമാത്രാസ്തദ്വര്ണാസ്തത്സംജ്ഞാഃ പിടികാ ഘനാഃ||൮||

സ൦-ഗാത്രേഷു-അവയവേഷു, വക്ത്രസ്യ ചാന്തരേ ദാഹാദിയുതാ മസൂരപ്രമാണാസ്തദ്വര്ണാസ്തത്സംജ്ഞാ മസൂരികാ ഘനാഃ പിടികാഃ|

Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9

തതഃ കഷ്ടതരാഃ സ്ഫോടാ വിസ്ഫോടാഖ്യാ മഹാരുജാഃ| |൯|

സ൦-താഭ്യോ മസൂരികാഭ്യോ ദാരുണതമാഃ സ്ഫോടാ മഹാരുജാ വിസ്ഫോടാസംജ്ഞാഃ|

Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| യാ പദ്മകര്ണികാകാരാ പിടികാ പിടികാചിതാ||൯|| സാ വിദ്ധാ വാതപിത്താഭ്യാം| |൧൦|

സ൦-പദ്മകര്ണികാനിഭാ യാ പിടികാ പിടകൈരാചിതാ, സാ വാതപിത്താഭ്യാം വിദ്ധാഖ്യാ സ്യാത്|

Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10

താഭ്യാമേവ ച ഗര്ദഭീ| മണ്ഡലാ വിപുലോത്സന്നാ സരാഗപിടികാചിതാ||൧൦||

സ൦-താഭ്യാമേവ-വാതപിത്താഭ്യാം, ഗര്ദഭീസംജ്ഞാ മണ്ഡലാകാരാ വിസ്തീര്ണാ തഥോത്സന്നാ സരാഗപിടകൈരാചിതാ|

Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

കക്ഷേതി കക്ഷാസന്നേഷു പ്രായോ ദേശേഷു സാऽനിലാത്| പിത്താദ്ഭവന്തി പിടികാഃ സൂക്ഷ്മാ ലാജോപമാ ഘനാഃ||൧൧||

സ൦-കക്ഷാനികടേഷു പ്രദേശേഷു സാ ഗര്ദഭീ കക്ഷേത്യുച്യതേ| സാ ച വാതാത് സ്യാത്| തസ്യാമേവ പിത്തേന സൂക്ഷ്മാഃ പിടികാ ലാജാകാരാ ഘനാഃ കക്ഷാസംജ്ഞാ ഏവ സ്യുഃ|

Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

താദൃശീ മഹതീ ത്വേകാ ഗന്ധനാമേതി കീര്തിതാ| |൧൨|

സ൦-താദൃശീ-ലാജസദൃശീ, മഹതീ പിടികൈകാ ഗന്ധനാമേതി സ്മൃതാ|

Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ഘര്മസ്വേദപരീതേऽങ്ഗേ പിടികാഃ സരുജോ ഘനാഃ||൧൨|| രാജികാവര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാണാ രാജികാഹ്വയാഃ| |൧൩|

സ൦- ഘര്മസ്വേദയുക്തേ ശരീരേ പിടികാ രുജായുതാ ഘനാ രാജികാവര്ണാ രാജികാകാരാ രാജികാപ്രമാണാ രാജികാസംജ്ഞാഃ|

Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| ദോഷൈഃ പിത്തോല്ബണൈര്മന്ദൈര്വിസര്പിതി വിസര്പവത്||൧൩|| ശോഫോऽപാകസ്തനുസ്താമ്രോ ജ്വരകൃജ്ജാലഗര്ദഭഃ| |൧൪|

സ൦- പിത്താധികൈര്ദോഷൈര്മന്ദൈര്യഃ ശോഫോ വിസര്പ ഇവ വിസര്പതി, തഥാऽപാകസ്തനുസ്താമ്രവര്ണോ ജ്വരകാരീ ച, സ ജാലഗര്ദഭഃ സ്യാത്|

Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| മലൈഃ പിത്തോല്ബണൈഃ സ്ഫോടാ ജ്വരിണോ മാംസദാരണാഃ||൧൪|| കക്ഷാഭാഗേഷു ജായന്തേ യേऽഗ്ന്യാഭാഃ സാऽഗ്നിരോഹിണീ| പഞ്ചാഹാത്സപ്തരാത്രാദ്വാ പക്ഷാദ്വാ ഹന്തിജീവിതമ്||൧൫||

സ൦-പിത്തോല്ബണൈര്മലൈര്ജ്വരവതോ മാംസദാരണാഃ സ്ഫോടാഃ കക്ഷാപ്രദേശേഷു യേऽഗ്നിസദൃശാ ജായന്തേ, സാऽഗ്നിരോഹിണീത്യുച്യതേ| പഞ്ചാഹേന സപ്തരാത്രേണ പക്ഷേണ വാ ജീവിതം ഹന്തി|

Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

ത്രിലിങ്ഗാ പിടികാ വൃത്താ ജത്രൂര്ധ്വമിരിവേല്ലികാ| |൧൬|

സ൦-ത്രിദോഷലക്ഷണാ പിടികാ വര്തുലാ ജത്രുണ ഊര്ധ്വമിരിവേല്ലികാഖ്യാ|

Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| വിദാരീകന്ദകഠിനാ വിദാരീ കക്ഷവങ്ക്ഷണേ||൧൬||

സ൦- വിദാരീകന്ദവത് കഠിനാ കക്ഷായാം വങ്ക്ഷണേ ച വിദാരീ സ്യാത്| കക്ഷാ ച വങ്ക്ഷണം ച കക്ഷാവങ്ക്ഷണം തസ്മിന്| "പാണ്യോഃ"(?) ഇത്യാദിനാ ഹ്രസ്വഃ|

Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

മേദോനിലകഫൈര്ഗ്രന്ഥിഃ സ്നായുമാംസസിരാശ്രയൈഃ| ഭിന്നോ വസാജ്യമധ്വാഭം സ്രവേത്തത്രോല്ബണോऽനിലഃ||൧൭|| മാംസം വിശോഷ്യ ഗ്രഥിതാം ശര്കരാമുപപാദയേത്| ദുര്ഗന്ധം രുധിരം ക്ലിന്നം നാനാവര്ണം തതോ മലാഃ||൧൮|| താം സ്രാവയന്തി നിചിതാം വിദ്യാത്തച്ഛര്കരാര്ബുദമ്| |൧൯|

സ൦-മേദഃപവനകഫൈഃ സ്നായുമാംസസിരാശ്രയൈര്ഗ്രന്ഥിഃ സ്യാത്| സ ച ഭിന്നോ വസാഘൃതമധുനിഭം സ്രവേത്| തസ്മിന് പവനോऽധികോ മാംസം വിശോഷ്യ ഗ്രഥിതാം ശര്കരാം കുര്യാത്| തതോ ദോഷാസ്താം-ശര്കരാം, നിചിതാം ദുര്ഗന്ധം ലോഹിതം ക്ലിന്നം വിവിധവര്ണം സ്രാവയന്തി| തത് ഏവംവിധം, ശര്കരാര്ബുദം വിദ്യാത്|

Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| പാണിപാദതലേ സന്ധൌ ജത്രൂര്ധ്വം വോപചീയതേ||൧൯|| വല്മീകവച്ഛനൈര്ഗ്രന്ഥിസ്തദ്വദ്ബഹ്വണുഭിര്മുഖൈഃ| രുഗ്ദാഹകണ്ഡൂക്ലേദാഢ്യൈര്വല്മീകോऽസൌ സമസ്തജഃ||൨൦||

സ൦- പാണിതലേ പാദതലേ സന്ധൌ ജത്രൂര്ധ്വം വാ ഗ്രന്ഥിര്വല്മീക ഇവ ശനൈരുപചീയതേ| തദ്വത്വല്മീകവത്, ബഹൂനി ച താന്യണൂനി ച, തൈര്ഭൂരിസൂക്ഷ്മൈര്വദനൈരുപലക്ഷിതോ രുഗ്ദാഹകണ്ഡൂക്ലേദബഹുലോ വല്മീകാഖ്യോऽസൌ ത്രിദോഷജഃ|

Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21

ശര്കരോന്മഥിതേ പാദേ ക്ഷതേ വാ കണ്ടകാദിഭിഃ| ഗ്രന്ഥിഃ കീലവദുത്സന്നോ ജായതേ കദരം തു തത്||൨൧||

സ൦-ശര്കരാദിഭിരുന്മഥിതേ പാദേ കണ്ടകാദിഭിര്വാ ക്ഷതേ കീലസദൃശോ ഗ്രന്ഥിരുത്സന്നോ ജായതേ, തത്കദരം നാമ|

Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

വേഗസന്ധാരണാദ്വായുരപാനോऽപാനസംശ്രയമ്| അണൂകരോതി ബാഹ്യാന്തര്മാര്ഗസ്യ തതഃ ശകൃത്||൨൨|| കൃച്ഛ്രാന്നിര്ഗച്ഛതി വ്യാധിരയം രുദ്ധഗുദോ മതഃ| |൨൩|

സ൦- അപാനാഖ്യോ വായുര്വേഗസന്ധാരണാദപാനാശ്രയം മാര്ഗം ബാഹ്യാന്തരണൂകരോതി| തതോऽസ്യ-ആതുരസ്യ, കൃച്ഛ്രേണ ശകൃന്നിര്യാതി| അയം രോഗോ രുദ്ധഗുദോ മതഃ|

Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| കുര്യാത്പിത്താനിലം പാകം നഖമാംസേ സരുഗ്ജ്വരമ്||൨൩|| ചിപ്യമക്ഷതരോഗം ച വിദ്യാദുപനഖം ച തമ്| |൨൪|

സ൦-പിത്താനിലം കര്തൃ നഖമാംസേ സരുഗ്ജ്വരം പാകം കുര്യാത്| തം ചിപ്യം തഥാऽക്ഷതരോഗമുപനഖം ച വിദ്യാത്|

Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| കൃഷ്ണോऽഭിഘാതാദ്രൂക്ഷശ്ച ഖരശ്ച കുനഖോ നഖഃ||൨൪||

സ൦-അഭിഘാതാത് കൃഷ്ണവര്ണോ രൂക്ഷശ്ച ഖരശ്ച നഖഃ കുനഖാഖ്യഃ|

Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25

ദുഷ്ടകര്ദമസംസ്പര്ശാത് കണ്ഡൂക്ലേദാന്വിതാന്തരാഃ| അങ്ഗുല്യോऽലസമിത്യാഹുഃ|൨൫|

സ൦- ദുഷ്ടകര്ദമസംസ്പര്ശാത് കണ്ഡൂക്ലേദയുതാന്തരാ അങ്ഗുല്യോऽലസമിതി വദന്തി|

Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| തിലാഭാംസ്തിലകാലകാന്||൨൫|| കൃഷ്ണാനവേദനാംസ്ത്വക്സ്ഥാന്| |൨൬|

സ൦-തിലസദൃശാന് കൃഷ്ണവര്ണാനരുജാംസ്ത്വക്സ്ഥാംസ്തിലകാലകാനാഹുഃ|

Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26

മഷാംസ്താനേവ ചോന്നതാന്| |൨൬|

സ൦-താനേവ തിലകാലകാനുന്നതാന് മഷാനാഹുഃ|

Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26

| മഷേഭ്യസ്തൂന്നതതരാംശ്ചര്മകീലാന് സിതാസിതാന്||൨൬||

സ൦-മഷേഭ്യഃ സകാശാദുന്നതതരാന് വര്ണതഃ സിതാസിതാന് ചര്മകീലാംസ്താനാഹുഃ|

Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27

തഥാവിധോ ജതുമണിഃ സഹജോ ലോഹിതസ്തു സഃ| |൨൭|

സ൦- തത്പ്രമാണോ ജതുമണിഃ സഹജോ ലോഹിതവര്ണശ്ചാസൌ സ്യാത്|

Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| കൃഷ്ണം സിതം വാ സഹജം മണ്ഡലം ലാഞ്ഛനം സമമ്||൨൭||

സ൦-ശുക്ലം കൃഷ്ണം വാ സഹജം മണ്ഡലാകാരം ശരീരസമം ലാഞ്ഛനമാഹുഃ|

Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

ശോകക്രോധാദികുപിതാദ്വാതപിത്താന്മുഖേ തനു| ശ്യാമലം മണ്ഡലം വ്യങ്ഗം, വക്ത്രാദന്യത്ര നീലികാ||൨൮|| പരുഷം പരുഷസ്പര്ശം വ്യങ്ഗം ശ്യാവം ച മാരുതാത്| പിത്താത്താമ്രാന്തമാനീലം, ശ്വേതാന്തം കണ്ഡുമത്കഫാത്||൨൯|| രക്താദ്രക്താന്തമാതാമ്ര സൌഷം ചിമിചിമായതേ| |൩൦|

സ൦- വാതപിത്താച്ഛോകാദിക്രുദ്ധാത് തനു ശ്യാമവര്ണം മണ്ഡലാകാരം മുഖേ വ്യങ്ഗം വദന്തി| മുകാദന്യത്ര നീലികാ| പരുഷച്ഛവിസ്തഥാ പരുഷസ്പര്ശം ശ്യാമവര്ണം ച വ്യങ്ഗം വാതാത് സ്യാത്| പിത്തേന താമ്രാന്തം കിഞ്ചിന്നീലമ്| കഫേന ശ്വേതാന്തം സകണ്ഡു ച സ്യാത്| രക്താദ്രക്താന്തം കിഞ്ചിത്താമ്രമോഷയുതം ചിമിചിമായതേ ച|

Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31

| വായുനോദീരിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ത്വചം പ്രാപ്യ വിശുഷ്യതി||൩൦|| തതസ്ത്വഗ്ജായതേ പാണ്ഡുഃ ക്രമേണ ച വിചേതനാ| അല്പകണ്ഡൂരവിക്ലേദാ സാ പ്രസുപ്തിഃ പ്രസുപ്തിതഃ||൩൧||

സ൦-പവനേന കഫഃ പ്രേരിതസ്ത്വചം പ്രാപ്യ വിശുഷ്യതി| അനന്തരം ത്വക് പാണ്ഡുഃ ക്രമേണ ച വിചേതനാ അല്പകണ്ഡൂര്വിക്ലേദരഹിതാ ച ജായതേ| സാ പ്രസുപ്തിതഃ പ്രസുപ്തിഃ സ്യാത്|

Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

അസമ്യഗ്വമനോദീര്ണപിത്തശ്ലേഷ്മാന്നനിഗ്രഹൈഃ| മണ്ഡലാന്യതികണ്ഡൂനി രാഗവന്തി ബഹൂനി ച||൩൨|| ഉത്കോഠഃ| |൩൩|

സ൦-അസമ്യഗ്വമനേന പ്രേരിതപിത്തശ്ലേഷ്മാന്നനിഗ്രഹൈര്മണ്ഡലാന്യതിശയകണ്ഡൂനി ലോഹിതാനി ബഹൂനി ച ഉത്കോഠഃ സ്യാത്|

Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33

സോऽനുബദ്ധസ്തു കോഠ ഇത്യഭിധീയതേ| |൩൩|

സ൦-സ ഏവാനുബദ്ധഃ കോഠ ഇത്യുച്യതേ|

Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31

| പ്രോക്താഃ ഷട്ത്രിംശദിത്യേതേ ക്ഷുദ്രരോഗാ വിഭാഗശഃ||൩൩|| |യാനവിജ്ഞായ മുഹ്യേത ചികിത്സായാം ചികിത്സകഃ| ] ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനീയം നാമൈകത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൧||

സ൦- ഇതി-അനേന പ്രകാരേണ, ഷട്ത്രിംശത് ക്ഷുദ്രരോഗാ വിഭാഗേനോക്താ ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ക്ഷുദ്രരോഗ വിജ്ഞാനീയം നാമൈകത്രിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩൧||