31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1

ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനം ക്രമപ്രാപ്തമാചിഖ്യാസുരാഹ അഥാതഃ ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨| സ്നിഗ്ധാ സവര്ണാ ഗ്രഥിതാ നീരുജാ മുദ്ഗസന്നിഭാ| പിടികാ കഫവാതാഭ്യാം ബാലാനാമജഗല്ലികാ||൧||

Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2

യവപ്രഖ്യാ യവപ്രഖ്യാ താഭ്യാം മാംസാശ്രിതാ ഘനാ| |൨|

Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| അവക്ത്രാ ചാലജീ വൃത്താ സ്തോകപൂയാ ഘനോന്നതാ||൨|| ഗ്രന്ഥയഃ പഞ്ച വാ ഷഡ്വാ കച്ഛപീ കച്ഛപോന്നതാഃ| |൩|

Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| കര്ണസ്യോര്ധ്വം സമന്താദ്വാ പിടികാ കഠിനോഗ്രരുക്||൩|| ശാലൂകാഭാ പനസികാ| |൪|

Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ശോഫസ്ത്വല്പരുജഃ സ്ഥിരഃ| ഹനുസന്ധിസമുദ്ഭൂതസ്താഭ്യാം പാഷാണഗര്ദഭഃ||൪||

Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5

ശാല്മലീകണ്ടകാകാരാഃ പിടികാഃ സരുജോ ഘനാഃ| മേദോഗര്ഭാ മുഖേ യൂനാം താഭ്യാം ച മുഖദൂഷികാഃ||൫||

Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6

തേ പദ്മകണ്ടകാ ജ്ഞേയാ യൈഃ പദ്മമിവ കണ്ടകൈഃ| ചീയതേ നീരുജൈഃ ശ്വേതൈഃ ശരീരം കഫവാതജൈഃ||൬||

Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

പിത്തേന പിടികാ വൃത്താ പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭാ| മഹാദാഹജ്വരകരീ വിവൃതാ വിവൃതാനനാ||൭||

Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

ഗാത്രേഷ്വന്തശ്ച വക്ത്രസ്യ ദാഹജ്വരരുജാന്വിതാഃ| മസൂരമാത്രാസ്തദ്വര്ണാസ്തത്സംജ്ഞാഃ പിടികാ ഘനാഃ||൮||

Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9

തതഃ കഷ്ടതരാഃ സ്ഫോടാ വിസ്ഫോടാഖ്യാ മഹാരുജാഃ| |൯|

Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| യാ പദ്മകര്ണികാകാരാ പിടികാ പിടികാചിതാ||൯|| സാ വിദ്ധാ വാതപിത്താഭ്യാം| |൧൦|

Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10

താഭ്യാമേവ ച ഗര്ദഭീ| മണ്ഡലാ വിപുലോത്സന്നാ സരാഗപിടികാചിതാ||൧൦||

Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

കക്ഷേതി കക്ഷാസന്നേഷു പ്രായോ ദേശേഷു സാऽനിലാത്| പിത്താദ്ഭവന്തി പിടികാഃ സൂക്ഷ്മാ ലാജോപമാ ഘനാഃ||൧൧||

Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

താദൃശീ മഹതീ ത്വേകാ ഗന്ധനാമേതി കീര്തിതാ| |൧൨|

Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ഘര്മസ്വേദപരീതേऽങ്ഗേ പിടികാഃ സരുജോ ഘനാഃ||൧൨|| രാജികാവര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാണാ രാജികാഹ്വയാഃ| |൧൩|

Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| ദോഷൈഃ പിത്തോല്ബണൈര്മന്ദൈര്വിസര്പിതി വിസര്പവത്||൧൩|| ശോഫോऽപാകസ്തനുസ്താമ്രോ ജ്വരകൃജ്ജാലഗര്ദഭഃ| |൧൪|

Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| മലൈഃ പിത്തോല്ബണൈഃ സ്ഫോടാ ജ്വരിണോ മാംസദാരണാഃ||൧൪|| കക്ഷാഭാഗേഷു ജായന്തേ യേऽഗ്ന്യാഭാഃ സാऽഗ്നിരോഹിണീ| പഞ്ചാഹാത്സപ്തരാത്രാദ്വാ പക്ഷാദ്വാ ഹന്തിജീവിതമ്||൧൫||

Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

ത്രിലിങ്ഗാ പിടികാ വൃത്താ ജത്രൂര്ധ്വമിരിവേല്ലികാ| |൧൬|

Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| വിദാരീകന്ദകഠിനാ വിദാരീ കക്ഷവങ്ക്ഷണേ||൧൬||

Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

മേദോനിലകഫൈര്ഗ്രന്ഥിഃ സ്നായുമാംസസിരാശ്രയൈഃ| ഭിന്നോ വസാജ്യമധ്വാഭം സ്രവേത്തത്രോല്ബണോऽനിലഃ||൧൭|| മാംസം വിശോഷ്യ ഗ്രഥിതാം ശര്കരാമുപപാദയേത്| ദുര്ഗന്ധം രുധിരം ക്ലിന്നം നാനാവര്ണം തതോ മലാഃ||൧൮|| താം സ്രാവയന്തി നിചിതാം വിദ്യാത്തച്ഛര്കരാര്ബുദമ്| |൧൯|

Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| പാണിപാദതലേ സന്ധൌ ജത്രൂര്ധ്വം വോപചീയതേ||൧൯|| വല്മീകവച്ഛനൈര്ഗ്രന്ഥിസ്തദ്വദ്ബഹ്വണുഭിര്മുഖൈഃ| രുഗ്ദാഹകണ്ഡൂക്ലേദാഢ്യൈര്വല്മീകോऽസൌ സമസ്തജഃ||൨൦||

Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21

ശര്കരോന്മഥിതേ പാദേ ക്ഷതേ വാ കണ്ടകാദിഭിഃ| ഗ്രന്ഥിഃ കീലവദുത്സന്നോ ജായതേ കദരം തു തത്||൨൧||

Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

വേഗസന്ധാരണാദ്വായുരപാനോऽപാനസംശ്രയമ്| അണൂകരോതി ബാഹ്യാന്തര്മാര്ഗസ്യ തതഃ ശകൃത്||൨൨|| കൃച്ഛ്രാന്നിര്ഗച്ഛതി വ്യാധിരയം രുദ്ധഗുദോ മതഃ| |൨൩|

Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| കുര്യാത്പിത്താനിലം പാകം നഖമാംസേ സരുഗ്ജ്വരമ്||൨൩|| ചിപ്യമക്ഷതരോഗം ച വിദ്യാദുപനഖം ച തമ്| |൨൪|

Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| കൃഷ്ണോऽഭിഘാതാദ്രൂക്ഷശ്ച ഖരശ്ച കുനഖോ നഖഃ||൨൪||

Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25

ദുഷ്ടകര്ദമസംസ്പര്ശാത് കണ്ഡൂക്ലേദാന്വിതാന്തരാഃ| അങ്ഗുല്യോऽലസമിത്യാഹുഃ|൨൫|

Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| തിലാഭാംസ്തിലകാലകാന്||൨൫|| കൃഷ്ണാനവേദനാംസ്ത്വക്സ്ഥാന്| |൨൬|

Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26

മഷാംസ്താനേവ ചോന്നതാന്| |൨൬|

Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26

| മഷേഭ്യസ്തൂന്നതതരാംശ്ചര്മകീലാന് സിതാസിതാന്||൨൬||

Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27

തഥാവിധോ ജതുമണിഃ സഹജോ ലോഹിതസ്തു സഃ| |൨൭|

Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| കൃഷ്ണം സിതം വാ സഹജം മണ്ഡലം ലാഞ്ഛനം സമമ്||൨൭||

Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

ശോകക്രോധാദികുപിതാദ്വാതപിത്താന്മുഖേ തനു| ശ്യാമലം മണ്ഡലം വ്യങ്ഗം, വക്ത്രാദന്യത്ര നീലികാ||൨൮|| പരുഷം പരുഷസ്പര്ശം വ്യങ്ഗം ശ്യാവം ച മാരുതാത്| പിത്താത്താമ്രാന്തമാനീലം, ശ്വേതാന്തം കണ്ഡുമത്കഫാത്||൨൯|| രക്താദ്രക്താന്തമാതാമ്ര സൌഷം ചിമിചിമായതേ| |൩൦|

Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31

| വായുനോദീരിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ത്വചം പ്രാപ്യ വിശുഷ്യതി||൩൦|| തതസ്ത്വഗ്ജായതേ പാണ്ഡുഃ ക്രമേണ ച വിചേതനാ| അല്പകണ്ഡൂരവിക്ലേദാ സാ പ്രസുപ്തിഃ പ്രസുപ്തിതഃ||൩൧||

Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

അസമ്യഗ്വമനോദീര്ണപിത്തശ്ലേഷ്മാന്നനിഗ്രഹൈഃ| മണ്ഡലാന്യതികണ്ഡൂനി രാഗവന്തി ബഹൂനി ച||൩൨|| ഉത്കോഠഃ| |൩൩|

Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33

സോऽനുബദ്ധസ്തു കോഠ ഇത്യഭിധീയതേ| |൩൩|

Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31

| പ്രോക്താഃ ഷട്ത്രിംശദിത്യേതേ ക്ഷുദ്രരോഗാ വിഭാഗശഃ||൩൩|| |യാനവിജ്ഞായ മുഹ്യേത ചികിത്സായാം ചികിത്സകഃ| ] ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനീയം നാമൈകത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൧||