31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1

క్షుద్రరోగవిజ్ఞానం క్రమప్రాప్తమాచిఖ్యాసురాహ అథాతః క్షుద్రరోగవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2| స్నిగ్ధా సవర్ణా గ్రథితా నీరుజా ముద్గసన్నిభా| పిటికా కఫవాతాభ్యాం బాలానామజగల్లికా||1||

స0 - బాలానాం కఫవాతాభ్యాం స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తా పిటికాఽజగల్లికాఖ్యా స్యాత్|

Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2

యవప్రఖ్యా యవప్రఖ్యా తాభ్యాం మాంసాశ్రితా ఘనా| |2|

స0- తాభ్యాం-వాతకఫాభ్యాం, యవప్రఖ్యా-యవసంజ్ఞా| సా యవప్రఖ్యా-యవాకారా, మంసాశ్రితా ఘనా కఠినా చ|

Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| అవక్త్రా చాలజీ వృత్తా స్తోకపూయా ఘనోన్నతా||2|| గ్రంథయః పంచ వా షడ్వా కచ్ఛపీ కచ్ఛపోన్నతాః| |3|

స0 - గ్రంథయః పంచ వా షడ్వా, కింభూతాః ? అముఖాస్తథాఽలజీవ వృత్తాః-వర్తులాః, స్తోకపూయా ఘనా ఉన్నతాశ్చ కచ్ఛపీత్యుచ్యతే| సా చ కచ్ఛపోన్నతా స్యాత్|

Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| కర్ణస్యోర్ధ్వం సమంతాద్వా పిటికా కఠినోగ్రరుక్||3|| శాలూకాభా పనసికా| |4|

స0-కర్ణస్యోపరిష్టాత్ పరితో వా పిటికా కఠినా తీవ్రరుజా శాలూకనిభా పనసికాసంజ్ఞా|

Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4

శోఫస్త్వల్పరుజః స్థిరః| హనుసంధిసముద్భూతస్తాభ్యాం పాషాణగర్దభః||4||

స0-శోఫోఽల్పరుజః స్థిరో హనుసంధిసమాశ్రితో వాతకఫాభ్యాం పాషాణగర్దభః|

Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5

శాల్మలీకంటకాకారాః పిటికాః సరుజో ఘనాః| మేదోగర్భా ముఖే యూనాం తాభ్యాం చ ముఖదూషికాః||5||

స0-వాతకఫాభ్యాం శాల్మలీకంటకసదృశాః పిటికా రుజాన్వితా ఘనా మేదోగర్భాస్తరుణానాం ముఖే స్యుః| తాశ్చ ముఖదూషికాః|

Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6

తే పద్మకంటకా జ్ఞేయా యైః పద్మమివ కంటకైః| చీయతే నీరుజైః శ్వేతైః శరీరం కఫవాతజైః||6||

స0-పద్మకంటకసంజ్ఞాస్తే వేద్యాః, యైః కంటకైర్నీరుజైః శ్వేతవర్ణైర్వాతకఫజైః పద్మమివ శరీరం చీయతే|

Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

పిత్తేన పిటికా వృత్తా పక్వోదుంబరసన్నిభా| మహాదాహజ్వరకరీ వివృతా వివృతాననా||7||

స0-పిత్తేన యా పిటికా వర్తులా పక్వోదుంబరఫలనిభామహాదాహజ్వరకృచ్చ, సా వివృతాఖ్యా వివృతముఖా స్యాత్|

Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

గాత్రేష్వంతశ్చ వక్త్రస్య దాహజ్వరరుజాన్వితాః| మసూరమాత్రాస్తద్వర్ణాస్తత్సంజ్ఞాః పిటికా ఘనాః||8||

స0-గాత్రేషు-అవయవేషు, వక్త్రస్య చాంతరే దాహాదియుతా మసూరప్రమాణాస్తద్వర్ణాస్తత్సంజ్ఞా మసూరికా ఘనాః పిటికాః|

Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9

తతః కష్టతరాః స్ఫోటా విస్ఫోటాఖ్యా మహారుజాః| |9|

స0-తాభ్యో మసూరికాభ్యో దారుణతమాః స్ఫోటా మహారుజా విస్ఫోటాసంజ్ఞాః|

Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| యా పద్మకర్ణికాకారా పిటికా పిటికాచితా||9|| సా విద్ధా వాతపిత్తాభ్యాం| |10|

స0-పద్మకర్ణికానిభా యా పిటికా పిటకైరాచితా, సా వాతపిత్తాభ్యాం విద్ధాఖ్యా స్యాత్|

Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10

తాభ్యామేవ చ గర్దభీ| మండలా విపులోత్సన్నా సరాగపిటికాచితా||10||

స0-తాభ్యామేవ-వాతపిత్తాభ్యాం, గర్దభీసంజ్ఞా మండలాకారా విస్తీర్ణా తథోత్సన్నా సరాగపిటకైరాచితా|

Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

కక్షేతి కక్షాసన్నేషు ప్రాయో దేశేషు సాఽనిలాత్| పిత్తాద్భవంతి పిటికాః సూక్ష్మా లాజోపమా ఘనాః||11||

స0-కక్షానికటేషు ప్రదేశేషు సా గర్దభీ కక్షేత్యుచ్యతే| సా చ వాతాత్ స్యాత్| తస్యామేవ పిత్తేన సూక్ష్మాః పిటికా లాజాకారా ఘనాః కక్షాసంజ్ఞా ఏవ స్యుః|

Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

తాదృశీ మహతీ త్వేకా గంధనామేతి కీర్తితా| |12|

స0-తాదృశీ-లాజసదృశీ, మహతీ పిటికైకా గంధనామేతి స్మృతా|

Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ఘర్మస్వేదపరీతేఽంగే పిటికాః సరుజో ఘనాః||12|| రాజికావర్ణసంస్థానప్రమాణా రాజికాహ్వయాః| |13|

స0- ఘర్మస్వేదయుక్తే శరీరే పిటికా రుజాయుతా ఘనా రాజికావర్ణా రాజికాకారా రాజికాప్రమాణా రాజికాసంజ్ఞాః|

Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| దోషైః పిత్తోల్బణైర్మందైర్విసర్పితి విసర్పవత్||13|| శోఫోఽపాకస్తనుస్తామ్రో జ్వరకృజ్జాలగర్దభః| |14|

స0- పిత్తాధికైర్దోషైర్మందైర్యః శోఫో విసర్ప ఇవ విసర్పతి, తథాఽపాకస్తనుస్తామ్రవర్ణో జ్వరకారీ చ, స జాలగర్దభః స్యాత్|

Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| మలైః పిత్తోల్బణైః స్ఫోటా జ్వరిణో మాంసదారణాః||14|| కక్షాభాగేషు జాయంతే యేఽగ్న్యాభాః సాఽగ్నిరోహిణీ| పంచాహాత్సప్తరాత్రాద్వా పక్షాద్వా హంతిజీవితం||15||

స0-పిత్తోల్బణైర్మలైర్జ్వరవతో మాంసదారణాః స్ఫోటాః కక్షాప్రదేశేషు యేఽగ్నిసదృశా జాయంతే, సాఽగ్నిరోహిణీత్యుచ్యతే| పంచాహేన సప్తరాత్రేణ పక్షేణ వా జీవితం హంతి|

Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

త్రిలింగా పిటికా వృత్తా జత్రూర్ధ్వమిరివేల్లికా| |16|

స0-త్రిదోషలక్షణా పిటికా వర్తులా జత్రుణ ఊర్ధ్వమిరివేల్లికాఖ్యా|

Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| విదారీకందకఠినా విదారీ కక్షవంక్షణే||16||

స0- విదారీకందవత్ కఠినా కక్షాయాం వంక్షణే చ విదారీ స్యాత్| కక్షా చ వంక్షణం చ కక్షావంక్షణం తస్మిన్| "పాణ్యోః"(?) ఇత్యాదినా హ్రస్వః|

Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

మేదోనిలకఫైర్గ్రంథిః స్నాయుమాంససిరాశ్రయైః| భిన్నో వసాజ్యమధ్వాభం స్రవేత్తత్రోల్బణోఽనిలః||17|| మాంసం విశోష్య గ్రథితాం శర్కరాముపపాదయేత్| దుర్గంధం రుధిరం క్లిన్నం నానావర్ణం తతో మలాః||18|| తాం స్రావయంతి నిచితాం విద్యాత్తచ్ఛర్కరార్బుదం| |19|

స0-మేదఃపవనకఫైః స్నాయుమాంససిరాశ్రయైర్గ్రంథిః స్యాత్| స చ భిన్నో వసాఘృతమధునిభం స్రవేత్| తస్మిన్ పవనోఽధికో మాంసం విశోష్య గ్రథితాం శర్కరాం కుర్యాత్| తతో దోషాస్తాం-శర్కరాం, నిచితాం దుర్గంధం లోహితం క్లిన్నం వివిధవర్ణం స్రావయంతి| తత్ ఏవంవిధం, శర్కరార్బుదం విద్యాత్|

Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| పాణిపాదతలే సంధౌ జత్రూర్ధ్వం వోపచీయతే||19|| వల్మీకవచ్ఛనైర్గ్రంథిస్తద్వద్బహ్వణుభిర్ముఖైః| రుగ్దాహకండూక్లేదాఢ్యైర్వల్మీకోఽసౌ సమస్తజః||20||

స0- పాణితలే పాదతలే సంధౌ జత్రూర్ధ్వం వా గ్రంథిర్వల్మీక ఇవ శనైరుపచీయతే| తద్వత్వల్మీకవత్, బహూని చ తాన్యణూని చ, తైర్భూరిసూక్ష్మైర్వదనైరుపలక్షితో రుగ్దాహకండూక్లేదబహులో వల్మీకాఖ్యోఽసౌ త్రిదోషజః|

Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21

శర్కరోన్మథితే పాదే క్షతే వా కంటకాదిభిః| గ్రంథిః కీలవదుత్సన్నో జాయతే కదరం తు తత్||21||

స0-శర్కరాదిభిరున్మథితే పాదే కంటకాదిభిర్వా క్షతే కీలసదృశో గ్రంథిరుత్సన్నో జాయతే, తత్కదరం నామ|

Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

వేగసంధారణాద్వాయురపానోఽపానసంశ్రయం| అణూకరోతి బాహ్యాంతర్మార్గస్య తతః శకృత్||22|| కృచ్ఛ్రాన్నిర్గచ్ఛతి వ్యాధిరయం రుద్ధగుదో మతః| |23|

స0- అపానాఖ్యో వాయుర్వేగసంధారణాదపానాశ్రయం మార్గం బాహ్యాంతరణూకరోతి| తతోఽస్య-ఆతురస్య, కృచ్ఛ్రేణ శకృన్నిర్యాతి| అయం రోగో రుద్ధగుదో మతః|

Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| కుర్యాత్పిత్తానిలం పాకం నఖమాంసే సరుగ్జ్వరం||23|| చిప్యమక్షతరోగం చ విద్యాదుపనఖం చ తం| |24|

స0-పిత్తానిలం కర్తృ నఖమాంసే సరుగ్జ్వరం పాకం కుర్యాత్| తం చిప్యం తథాఽక్షతరోగముపనఖం చ విద్యాత్|

Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| కృష్ణోఽభిఘాతాద్రూక్షశ్చ ఖరశ్చ కునఖో నఖః||24||

స0-అభిఘాతాత్ కృష్ణవర్ణో రూక్షశ్చ ఖరశ్చ నఖః కునఖాఖ్యః|

Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25

దుష్టకర్దమసంస్పర్శాత్ కండూక్లేదాన్వితాంతరాః| అంగుల్యోఽలసమిత్యాహుః|25|

స0- దుష్టకర్దమసంస్పర్శాత్ కండూక్లేదయుతాంతరా అంగుల్యోఽలసమితి వదంతి|

Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| తిలాభాంస్తిలకాలకాన్||25|| కృష్ణానవేదనాంస్త్వక్స్థాన్| |26|

స0-తిలసదృశాన్ కృష్ణవర్ణానరుజాంస్త్వక్స్థాంస్తిలకాలకానాహుః|

Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26

మషాంస్తానేవ చోన్నతాన్| |26|

స0-తానేవ తిలకాలకానున్నతాన్ మషానాహుః|

Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26

| మషేభ్యస్తూన్నతతరాంశ్చర్మకీలాన్ సితాసితాన్||26||

స0-మషేభ్యః సకాశాదున్నతతరాన్ వర్ణతః సితాసితాన్ చర్మకీలాంస్తానాహుః|

Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27

తథావిధో జతుమణిః సహజో లోహితస్తు సః| |27|

స0- తత్ప్రమాణో జతుమణిః సహజో లోహితవర్ణశ్చాసౌ స్యాత్|

Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| కృష్ణం సితం వా సహజం మండలం లాంఛనం సమం||27||

స0-శుక్లం కృష్ణం వా సహజం మండలాకారం శరీరసమం లాంఛనమాహుః|

Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

శోకక్రోధాదికుపితాద్వాతపిత్తాన్ముఖే తను| శ్యామలం మండలం వ్యంగం, వక్త్రాదన్యత్ర నీలికా||28|| పరుషం పరుషస్పర్శం వ్యంగం శ్యావం చ మారుతాత్| పిత్తాత్తామ్రాంతమానీలం, శ్వేతాంతం కండుమత్కఫాత్||29|| రక్తాద్రక్తాంతమాతామ్ర సౌషం చిమిచిమాయతే| |30|

స0- వాతపిత్తాచ్ఛోకాదిక్రుద్ధాత్ తను శ్యామవర్ణం మండలాకారం ముఖే వ్యంగం వదంతి| ముకాదన్యత్ర నీలికా| పరుషచ్ఛవిస్తథా పరుషస్పర్శం శ్యామవర్ణం చ వ్యంగం వాతాత్ స్యాత్| పిత్తేన తామ్రాంతం కించిన్నీలం| కఫేన శ్వేతాంతం సకండు చ స్యాత్| రక్తాద్రక్తాంతం కించిత్తామ్రమోషయుతం చిమిచిమాయతే చ|

Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31

| వాయునోదీరితః శ్లేష్మా త్వచం ప్రాప్య విశుష్యతి||30|| తతస్త్వగ్జాయతే పాండుః క్రమేణ చ విచేతనా| అల్పకండూరవిక్లేదా సా ప్రసుప్తిః ప్రసుప్తితః||31||

స0-పవనేన కఫః ప్రేరితస్త్వచం ప్రాప్య విశుష్యతి| అనంతరం త్వక్ పాండుః క్రమేణ చ విచేతనా అల్పకండూర్విక్లేదరహితా చ జాయతే| సా ప్రసుప్తితః ప్రసుప్తిః స్యాత్|

Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

అసమ్యగ్వమనోదీర్ణపిత్తశ్లేష్మాన్ననిగ్రహైః| మండలాన్యతికండూని రాగవంతి బహూని చ||32|| ఉత్కోఠః| |33|

స0-అసమ్యగ్వమనేన ప్రేరితపిత్తశ్లేష్మాన్ననిగ్రహైర్మండలాన్యతిశయకండూని లోహితాని బహూని చ ఉత్కోఠః స్యాత్|

Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33

సోఽనుబద్ధస్తు కోఠ ఇత్యభిధీయతే| |33|

స0-స ఏవానుబద్ధః కోఠ ఇత్యుచ్యతే|

Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31

| ప్రోక్తాః షట్త్రింశదిత్యేతే క్షుద్రరోగా విభాగశః||33|| |యానవిజ్ఞాయ ముహ్యేత చికిత్సాయాం చికిత్సకః| ] ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే క్షుద్రరోగవిజ్ఞానీయం నామైకత్రింశోఽధ్యాయః||31||

స0- ఇతి-అనేన ప్రకారేణ, షట్త్రింశత్ క్షుద్రరోగా విభాగేనోక్తా ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే క్షుద్రరోగ విజ్ఞానీయం నామైకత్రింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 31||