31. kṣudrarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana kShudrarogavij~jAnIyAdhyAyaH 1 ajagallikAyAH lakShaNam (2-1) · Śloka 1

క్షుద్రరోగవిజ్ఞానం క్రమప్రాప్తమాచిఖ్యాసురాహ అథాతః క్షుద్రరోగవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2| స్నిగ్ధా సవర్ణా గ్రథితా నీరుజా ముద్గసన్నిభా| పిటికా కఫవాతాభ్యాం బాలానామజగల్లికా||1||

Adhikarana 2 . yavaprakhyAyAH lakShaNam (2) · Śloka 2

యవప్రఖ్యా యవప్రఖ్యా తాభ్యాం మాంసాశ్రితా ఘనా| |2|

Adhikarana 3 . alajyAH lakShaNam 4 . kacchapyAH lakShaNam (2-3) · Śloka 3

| అవక్త్రా చాలజీ వృత్తా స్తోకపూయా ఘనోన్నతా||2|| గ్రంథయః పంచ వా షడ్వా కచ్ఛపీ కచ్ఛపోన్నతాః| |3|

Adhikarana 5 . panasikAyAH lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| కర్ణస్యోర్ధ్వం సమంతాద్వా పిటికా కఠినోగ్రరుక్||3|| శాలూకాభా పనసికా| |4|

Adhikarana 6 . pAShANagardabhasya lakShaNam (4) · Śloka 4

శోఫస్త్వల్పరుజః స్థిరః| హనుసంధిసముద్భూతస్తాభ్యాం పాషాణగర్దభః||4||

Adhikarana 7 . mukhadUShikAnAM lakShaNam (5) · Śloka 5

శాల్మలీకంటకాకారాః పిటికాః సరుజో ఘనాః| మేదోగర్భా ముఖే యూనాం తాభ్యాం చ ముఖదూషికాః||5||

Adhikarana 8 . padmakaNTakAnAM lakShaNam (6) · Śloka 6

తే పద్మకంటకా జ్ఞేయా యైః పద్మమివ కంటకైః| చీయతే నీరుజైః శ్వేతైః శరీరం కఫవాతజైః||6||

Adhikarana 9 . vivRutAyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

పిత్తేన పిటికా వృత్తా పక్వోదుంబరసన్నిభా| మహాదాహజ్వరకరీ వివృతా వివృతాననా||7||

Adhikarana 10 . masUrikAnAM lakShaNam (8) · Śloka 8

గాత్రేష్వంతశ్చ వక్త్రస్య దాహజ్వరరుజాన్వితాః| మసూరమాత్రాస్తద్వర్ణాస్తత్సంజ్ఞాః పిటికా ఘనాః||8||

Adhikarana 11 . visphoTAnAM lakShaNam (9) · Śloka 9

తతః కష్టతరాః స్ఫోటా విస్ఫోటాఖ్యా మహారుజాః| |9|

Adhikarana 12 viddhAyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| యా పద్మకర్ణికాకారా పిటికా పిటికాచితా||9|| సా విద్ధా వాతపిత్తాభ్యాం| |10|

Adhikarana 13 gardabhyAH lakShaNam (10) · Śloka 10

తాభ్యామేవ చ గర్దభీ| మండలా విపులోత్సన్నా సరాగపిటికాచితా||10||

Adhikarana 14 kakShAyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

కక్షేతి కక్షాసన్నేషు ప్రాయో దేశేషు సాఽనిలాత్| పిత్తాద్భవంతి పిటికాః సూక్ష్మా లాజోపమా ఘనాః||11||

Adhikarana 15 gandhanAmAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

తాదృశీ మహతీ త్వేకా గంధనామేతి కీర్తితా| |12|

Adhikarana 16 rAjikAnAM lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ఘర్మస్వేదపరీతేఽంగే పిటికాః సరుజో ఘనాః||12|| రాజికావర్ణసంస్థానప్రమాణా రాజికాహ్వయాః| |13|

Adhikarana 17 jAlagardabhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| దోషైః పిత్తోల్బణైర్మందైర్విసర్పితి విసర్పవత్||13|| శోఫోఽపాకస్తనుస్తామ్రో జ్వరకృజ్జాలగర్దభః| |14|

Adhikarana 18 agnirohiNyA lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| మలైః పిత్తోల్బణైః స్ఫోటా జ్వరిణో మాంసదారణాః||14|| కక్షాభాగేషు జాయంతే యేఽగ్న్యాభాః సాఽగ్నిరోహిణీ| పంచాహాత్సప్తరాత్రాద్వా పక్షాద్వా హంతిజీవితం||15||

Adhikarana 19 irivellikAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

త్రిలింగా పిటికా వృత్తా జత్రూర్ధ్వమిరివేల్లికా| |16|

Adhikarana 20 vidAryAH lakShaNam (16) · Śloka 16

| విదారీకందకఠినా విదారీ కక్షవంక్షణే||16||

Adhikarana 21 sharkarArbudasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

మేదోనిలకఫైర్గ్రంథిః స్నాయుమాంససిరాశ్రయైః| భిన్నో వసాజ్యమధ్వాభం స్రవేత్తత్రోల్బణోఽనిలః||17|| మాంసం విశోష్య గ్రథితాం శర్కరాముపపాదయేత్| దుర్గంధం రుధిరం క్లిన్నం నానావర్ణం తతో మలాః||18|| తాం స్రావయంతి నిచితాం విద్యాత్తచ్ఛర్కరార్బుదం| |19|

Adhikarana 22 valmIkasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| పాణిపాదతలే సంధౌ జత్రూర్ధ్వం వోపచీయతే||19|| వల్మీకవచ్ఛనైర్గ్రంథిస్తద్వద్బహ్వణుభిర్ముఖైః| రుగ్దాహకండూక్లేదాఢ్యైర్వల్మీకోఽసౌ సమస్తజః||20||

Adhikarana 23 kadarasya lakShaNam (21) · Śloka 21

శర్కరోన్మథితే పాదే క్షతే వా కంటకాదిభిః| గ్రంథిః కీలవదుత్సన్నో జాయతే కదరం తు తత్||21||

Adhikarana 24 ruddhagudasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

వేగసంధారణాద్వాయురపానోఽపానసంశ్రయం| అణూకరోతి బాహ్యాంతర్మార్గస్య తతః శకృత్||22|| కృచ్ఛ్రాన్నిర్గచ్ఛతి వ్యాధిరయం రుద్ధగుదో మతః| |23|

Adhikarana 25 cippasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| కుర్యాత్పిత్తానిలం పాకం నఖమాంసే సరుగ్జ్వరం||23|| చిప్యమక్షతరోగం చ విద్యాదుపనఖం చ తం| |24|

Adhikarana 26 kunakhasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| కృష్ణోఽభిఘాతాద్రూక్షశ్చ ఖరశ్చ కునఖో నఖః||24||

Adhikarana 27 alasasya lakShaNam (25) · Śloka 25

దుష్టకర్దమసంస్పర్శాత్ కండూక్లేదాన్వితాంతరాః| అంగుల్యోఽలసమిత్యాహుః|25|

Adhikarana 28 tilakAlakAnAM lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| తిలాభాంస్తిలకాలకాన్||25|| కృష్ణానవేదనాంస్త్వక్స్థాన్| |26|

Adhikarana 29 maShANAM lakShaNam (26) · Śloka 26

మషాంస్తానేవ చోన్నతాన్| |26|

Adhikarana 30 carmakIlAnAM lakShaNam (26) · Śloka 26

| మషేభ్యస్తూన్నతతరాంశ్చర్మకీలాన్ సితాసితాన్||26||

Adhikarana 31 jatumaNeH lakShaNam (27) · Śloka 27

తథావిధో జతుమణిః సహజో లోహితస్తు సః| |27|

Adhikarana 32 lA~jchanasya lakShaNam (27) · Śloka 27

| కృష్ణం సితం వా సహజం మండలం లాంఛనం సమం||27||

Adhikarana 33 vya~ggasya lakShaNam (28-30) · Śloka 30

శోకక్రోధాదికుపితాద్వాతపిత్తాన్ముఖే తను| శ్యామలం మండలం వ్యంగం, వక్త్రాదన్యత్ర నీలికా||28|| పరుషం పరుషస్పర్శం వ్యంగం శ్యావం చ మారుతాత్| పిత్తాత్తామ్రాంతమానీలం, శ్వేతాంతం కండుమత్కఫాత్||29|| రక్తాద్రక్తాంతమాతామ్ర సౌషం చిమిచిమాయతే| |30|

Adhikarana 34 prasupteH lakShaNam (30-31) · Śloka 31

| వాయునోదీరితః శ్లేష్మా త్వచం ప్రాప్య విశుష్యతి||30|| తతస్త్వగ్జాయతే పాండుః క్రమేణ చ విచేతనా| అల్పకండూరవిక్లేదా సా ప్రసుప్తిః ప్రసుప్తితః||31||

Adhikarana 35 uktoThasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

అసమ్యగ్వమనోదీర్ణపిత్తశ్లేష్మాన్ననిగ్రహైః| మండలాన్యతికండూని రాగవంతి బహూని చ||32|| ఉత్కోఠః| |33|

Adhikarana 36 koThasya lakShaNam (33) · Śloka 33

సోఽనుబద్ధస్తు కోఠ ఇత్యభిధీయతే| |33|

Adhikarana ete ShaTatriMshat kShudrarogAH (31) · Śloka 31

| ప్రోక్తాః షట్త్రింశదిత్యేతే క్షుద్రరోగా విభాగశః||33|| |యానవిజ్ఞాయ ముహ్యేత చికిత్సాయాం చికిత్సకః| ] ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే క్షుద్రరోగవిజ్ఞానీయం నామైకత్రింశోఽధ్యాయః||31||