14. liṅganāśapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana li~gganAshapratiShedhAdhyAyaH||14|| kaphaje li~gganAshe sujAte vyadhaH (2-1) · Śloka 1

અથાતો લિઙ્ગનાશપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) વિધ્યેત્સુજાતં નિઃપ્રેક્ષ્યં લિઙ્ગનાશં કફોદ્ભવમ્| આવર્તક્યાદિભિઃ ષડ્ભિર્વિવર્જિતમુપદ્રવૈઃ||૧||

લિઙ્ગનાશસ્તિમિરપ્રતિષેધાત્પૃથગુચ્યતે, બહુવક્તવ્યત્વાત્| સ૦-સુજાતં-સુષ્ઠુ ઘનીભૂતં, લિઙ્ગનાશં નિઃપ્રેક્ષ્યં કફોદ્ભવં વિધ્યેત્| શેષાસ્તુ લિઙ્ગનાશા અસાધ્યા ઇતિ ન તાન્ વિધ્યેત્| તથાઽઽવર્તક્યાદિભિર્વક્ષ્યમાણૈઃ ષડ્ભિરુપદ્રવૈર્વિવર્જિતમ્|

Adhikarana kaphaje li~gganAshe vyadhahetuH (2-3) · Śloka 3

સુજાતં કસ્માદ્વિધ્યેત્ ? ઇત્યાહ સોઽસઞ્જાતો હિ વિષમો દધિમસ્તુનિભસ્તનુઃ| શલાકયાઽવકૃષ્ટોઽપિ પુનરૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે||૨|| કરોતિ વેદનાં તીવ્રાં દૃષ્ટિં ચ સ્થગયેત્પુનઃ| શ્લેષ્મલૈઃ પૂર્યતે ચાશુ સોઽન્યૈઃ સોપદ્રવશ્ચિરાત્||૩||

સ૦-સ લિઙ્ગનાશો યસ્માદસઞ્જાતો વિષમો-ન સમસંસ્થાનઃ, તથા દધિમસ્તુસદૃશસ્તથા તનુઃ-ન ઘનઃ, શલાકયાઽવકૃષ્ટોઽપિ સન્ પુનરૂર્ધ્વમ્ પ્રવર્તતે| તીવ્રાં રુજં કરોતિ| પુનરપિ-કૃતવ્યધોઽપિ સન્ ભૂયોઽપિ, દૃષ્ટિમાચ્છાદયેત્| શ્લેષ્મલૈરાહારૈરાશુ પૂર્યતે| સોઽપરૈશ્ચ-અશ્લેષ્મલૈરાહારૈઃ, સોપદ્રવૈ(વ)શ્ચિરાત્પૂર્યતે|

Adhikarana kaphajali~gganAshasya lakShaNam vAtapittali~gganAshasya lakShaNam (4) · Śloka 4

શ્લૈષ્મિકો લિઙ્ગનાશો હિ સિતત્વાચ્છ્લેષ્મણઃ સિતઃ| તસ્યાન્યદોષાભિભવાદ્ભવત્યાનીલતા ગદઃ|૪|

સ૦-યસ્માચ્છ્લૈષ્મિકો લિઙ્ગનાશઃ શ્લેષ્મણશ્ચ શુક્લત્વાચ્છુક્લઃ|તસ્ય-લિઙ્ગનાશસ્ય, અન્યદોષેણ-વાતાદિના, અભિભવાદાનીલતા ભવતિ ગદઃ|

Adhikarana kaphajali~gganAshasya lakShaNam vAtapittali~gganAshasya lakShaNam (4) · Śloka 4

શ્લૈષ્મિકો લિઙ્ગનાશો હિ સિતત્વાચ્છ્લેષ્મણઃ સિતઃ| તસ્યાન્યદોષાભિભવાદ્ભવત્યાનીલતા ગદઃ||૪||

સ૦-યસ્માચ્છ્લૈષ્મિકો લિઙ્ગનાશઃ શ્લેષ્મણશ્ચ શુક્લત્વાચ્છુક્લઃ|તસ્ય-લિઙ્ગનાશસ્ય, અન્યદોષેણ-વાતાદિના, અભિભવાદાનીલતા ભવતિ ગદઃ|

Adhikarana SarkarAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| શર્કરાઽર્કપયોલેશનિચિતેવ ઘાનાતિ ચ||૫||

સં-શર્કરાઽર્કક્ષીરલવનિચિતેવ તથાઽતિઘન સ્યાત્|

Adhikarana rAjImatyAH lakShaNam (6) · Śloka 6

રાજીમતી દૃઙ્નિચિતા શાલિશૂકાભરાજિભિઃ| |૬|

સ૦-રાજીમતી દૃષ્ટિઃ શાલિશૂકસદૃશીભી રાજીભિર્નિચિતા સ્યાત્|

Adhikarana chinnAMshukAyAH lakShaNam (6) · Śloka 6

| વિષમચ્છિન્નદગ્ધાભા સરુક્ છિન્નાંશુકા સ્મૃતા||૬||

સ૦-વિષમા છિન્નદગ્ધાભા તથા સરુજા છિન્નાંશુકા દૃષ્ટિઃ સ્મૃતા|

Adhikarana candrakyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

દૃષ્ટિઃ કાંસ્યસમચ્છાયા ચન્દ્રકી ચન્દ્રકાકૃતિઃ| |૭|

સ૦-ચન્દ્રકી દૃષ્ટિઃ કાંસ્યતુલ્યચ્છાયા ચન્દ્રકાકારા સ્યાત્|

Adhikarana chatrakyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

| છત્રાભા નૈકવર્ણા ચ છત્રકી નામ નીલિકા||૭||

સ૦-છત્રાભાઽનેકવર્ણા ચ છત્રકી નામ નીલિકા સ્યાત્|

Adhikarana asirArhAdInAM na vyadhaH (8) · Śloka 8

ન વિધ્યેદસિરાર્હાણાં ન તૃટ્પીનસકાસિનામ્| નાજીર્ણભીરુવમિતશિરઃકર્ણાક્ષિશૂલિનામ્||૮||

સ૦-અસિરાર્હાદીનાં નરાણાં લિઙ્ગનાશં ન વિધ્યેત્|

Adhikarana vyadhavidhiH (9-13) · Śloka 13

અથ સાધારણે કાલે શુદ્ધસમ્ભોજિતાત્મનઃ| દેશે પ્રકાશો પૂર્વાહ્ણે ભિષગ્જાનૂચ્ચપીઠગઃ||૯|| યન્ત્રિતસ્યોપવિષ્ટસ્ય સ્વિન્નાક્ષસ્ય મુખાનિલૈઃ| અઙ્ગુષ્ઠમૃદિતે નેત્રે દૃષ્ટૌ દૃષ્ટ્વોત્પ્લુતં મલમ્||૧૦|| સ્વાં નાસાં પ્રેક્ષમાણસ્ય નિષ્કમ્પં મૂર્ધ્નિ ધારિતે| કૃષ્ણાદર્ધાઙ્ગુલં મુક્ત્વા તથાઽર્ધાર્ધમપાઙ્ગતઃ||૧૧|| તર્જનીમધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈઃ શલાકાં નિશ્ચલં ધૃતામ્| દૈવચ્છિદ્રં નયેત્પાર્શ્વાદૂર્ધ્વમામન્થયન્નિવ||૧૨|| સવ્યં દક્ષિણહસ્તેન નેત્રં સવ્યેન ચેતરત્| વિધ્યેત્|૧૩|

સ૦-અથેતિ મઙ્લાર્થઃ| કૃતમઙ્ગલસ્ય શુદ્ધસ્ય તથા સમ્ભોજિતાત્મન આતુરસ્ય સાધરણે કાલે પ્રકાશે દેશે પૂર્વાહ્ણે જાનુતુલ્યાસનસ્થિતો વૈદ્ય આતુરસ્ય યન્ત્રિતસ્યોપવિષ્ટસ્ય, તથા સ્વિન્નેઽક્ષિણી યસ્ય તસ્ય સ્વિન્નાક્ષસ્ય| કૈઃ ? મુખવાયુભિઃ| તથાઽઙ્ગુષ્ઠેન મલિતે નયને સતિ દૃષ્ટૌ મલમુત્પ્લુતં-ઉદ્ગતં દૃષ્ટ્વા, સ્વાં નાસિકાં વીક્ષમાણસ્ય મૂર્ધ્નિ નિષ્કમ્પં ધારિતે સતિ કૃષ્ણમણ્ડલાદર્ધાઙ્ગુલં હિત્વાઽપાઙ્ગાચ્ચાઙ્ગુલચતુર્ભાગં મુક્ત્વા તર્જનીમધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈઃ શલાકાં નિશ્ચલં યથા ભવતિ તથા ધૃતાં દૈવચ્છિદ્રસ્ય પાર્શ્વં નયેત્ ઊર્ધ્વમાલોડયન્નિવ| સવ્યં નેત્રં દક્ષિણકરેણ, વામેન ચ હસ્તેન દક્ષિણમક્ષિ, વિધ્યેત્|

Adhikarana suviddhe sAntvanAdi (13-18) · Śloka 18

| સુવિદ્ધે શબ્દઃ સ્યાદરુક્ ચામ્બુલવસ્રુતિઃ||૧૩|| સાન્ત્વયન્નાતુરં ચાનુ નેત્રં સ્તન્યેન સેચયેત્| શલાકાયાસ્તતોઽગ્રેણ નિર્લિખેણ્ણેત્રમણ્ડલમ્||૧૪|| અબાધમાનઃ શનકૈર્નાસાં પ્રતિ નુદંસ્તતઃ| ઉચ્છિઙ્ઘનાચ્ચાપહરેદ્દૃષ્ટિમણ્દલગં કફમ્||૧૫|| સ્થિરે દોષે ચલે વાઽતિ સ્વેદયેદક્ષિ બાહ્યતઃ| અથ દૃષ્ટેષુ રૂપેષુ શલાકામાહરેચ્છનૈઃ||૧૬|| ઘૃતાપ્લુતં પિચું દત્ત્વા બદ્ધાક્ષં શાયયેત્તતઃ| વિદ્ધાદન્યેન પાર્શ્વેન તમુત્તાનં દ્વયોર્વ્યધે||૧૭|| નિવાતે શયનેઽભ્યક્તશિરઃપાદં હિતે રતમ્| |૧૮|

સ૦-સુવિદ્ધે સતિ શબ્દઃ સ્યાત્| તથાઽરુગ્ જલલવસ્ય ચ સ્રુતિઃ સ્યાત્| સાન્ત્વયન્ રોગિણમનુ-પશ્ચાત્, નેત્રં સ્તન્યેન સેચયેત્| તતઃ-અનન્તરં, શલાકાયા અગ્રેણ દૃષ્ટિમણ્ડલં નિર્લિખેત્| કથમ્ ? અપીડયન્| તથા શનૈર્નાસાં પ્રતિ કફં નુદન્| તત ઉચ્છિઙ્ઘનાચ્ચ દૃષ્ટિમણ્ડલગં કફં હરેત્| દોષે ચલે સ્થિરે વા સત્યક્ષિબાહ્યતોઽતિ સ્વેદયેત્| અનન્તરં રૂપેષુ-વસ્તુષુ, દૃષ્ટેષુ સત્સુ શનૈઃ શલાકામાર્કર્ષેત્| તતો ઘૃતાપ્લુતં પિચું દત્ત્વા પટ્ટિકયા બદ્ધાક્ષં વિદ્ધાદન્યેન પાર્શ્વેન શાયયેત્| દ્વયોરક્ષ્ણોર્વ્યધે સતિ તમુત્તાનં નિવાતે શયનેઽભ્યક્તશિરઃ પાદં હિતે રતં શાયયેત્|

Adhikarana suviddhe saptAhaM kShavathvAdiniShedhaH (18-19) · Śloka 19

| ક્ષવથું કાસમુદ્ગારં ષ્ઠીવનં પાનમમ્ભસઃ||૧૮|| અધોમુખસ્થિતિં સ્નાનં દન્તધાવનભક્ષણમ્| સપ્તાહં નાચારેત્સ્નેહપીતવચ્ચાત્ર યન્ત્રણા||૧૯||

સ૦-ક્ષવથ્વાદીન્ સપ્તાહં નાચરેત્| અત્ર ચ સ્નેહપીત ઇવ યન્ત્રણા|

Adhikarana suviddhe shaktito la~gghanAdi (20-21) · Śloka 21

શક્તિતો લઙ્ઘયેત્સેકો રુજિ કોષ્ણેન સર્પિષા| સવ્યોષામલકં વાટ્યમશ્નીયાત્સઘૃતં દ્રવમ્||૨૦|| વિલેપીં વા ત્ર્યહાચ્ચાસ્ય ક્વાથૈર્મુક્ત્વાઽક્ષિ સેચયેત્| વાતઘ્નૈઃ સપ્તમે ત્વહ્નિ સર્વથૈવાક્ષિ મોચયેત્||૨૧||

સ૦-શક્ત્યનુસારેણ ચ તં લઙ્ઘયેત્| પીડાયાં સત્યાં કોષ્ણેન ઘૃતેન સેકો હિતઃ| તથા વ્યોષામલકયુક્તં વાઠ્યં દ્રવં સઘૃતં ત્ર્યહં ભુઞ્જીત વિલેપિકાં વા| ત્ર્યહાદન્તરં નયનં મુક્ત્વા ક્વાથૈર્વાતઘ્નૈઃ સેવયેત્| સપ્તમે તુ દિને સર્વથૈવાક્ષિ મોચયેત્|

Adhikarana suviddhe sUkShmAdidarshananiShedhaH (22) · Śloka 22

યન્ત્રણામનુરુધ્યેત દૃષ્ટેરાસ્થૈર્યલાભતઃ| રૂપાણિ સૂક્ષ્મદીપ્તાનિ સહસા નાવલોકયેત્||૨૨||

સ૦-દૃષ્ટેશ્ચ યન્ત્રણાં કુર્યાત્| અતિસૂક્ષ્મભાસુરાદીન્ નેક્ષેતેત્યર્થઃ| સ્થૈર્યલાભો યાવદક્ષ્ણિ સ્યાત્| સ્થિરીભૂતાયામપિ દૃશિ સૂક્ષ્મણિ રૂપાણિ ભાસુરાણિ ચ સહસા નાવલોકયેત્|

Adhikarana vedhadoShe~ahitAcaraNe ca shophAdi (23) · Śloka 23

શોફરાગરુજાદીનામધિમન્થસ્ય ચોદ્ભવઃ| અહિતૈર્વેધદોષાચ્ચ યથાસ્વં તાનુપાચરેત્||૨૩||

સ૦-અહિતૈરાચરિતૈસ્તથા વેધદોષાચ્ચ શોફાદીનામધિમન્થસ્ય ચોદ્ભૂતિઃ| તાંશ્ચ યથાયોગમુપક્રમેત્|

Adhikarana rujArAgashamane dUrvAdilepaH (24) · Śloka 24

કલ્કિતાઃ સઘૃતા દૂર્વાયવગૈરિકસારિવાઃ| મુખાલેપે પ્રયોક્તવ્યા રુજારાગોપશાન્તયે||૨૪||

સ૦-દૂર્વાદયઃ કલ્કિતાઃ સઘૃતા મુખાલેપે પ્રયોક્તવ્યા રૂગ્રાગશમાય|

Adhikarana rujArAgashamane tilAdilepaH (25) · Śloka 25

સસર્ષપાસ્તિલાસ્તદ્વન્માતુલુઙ્ગરસાપ્લુતાઃ| |૨૫|

સ૦-તિલાઃ સર્ષપયુક્તા બીજપૂરરસાપ્લુતાઃ પૂર્વગુણાઃ|

Adhikarana rujArAgashamane payasyAdilepaH (25-26) · Śloka 26

| પયસ્યાસારિવાપત્રમઞ્જિષ્ઠામધુયષ્ટિભિઃ||૨૫|| અજાક્ષીરયુતૈર્લેપઃ સુખોષ્ણઃ શર્મકૃત્પરમ્| |૨૬|

સ૦-પયસ્યાદિભિશ્છાગક્ષીરાન્વિતૈઃ સુખોષ્ણો લેપઃ પરં સુખકૃત્|

Adhikarana rujArAgashamane rodhrAdishRutakShIrasyAshcyotanam (26-27) · Śloka 27

| રોધ્રસૈન્ધવમૃદ્વીકામધુકૈશ્છાગલં પયઃ||૨૬|| શૃતમાશ્ચ્યોતનં યોજ્યં રુજારાગવિનાશનમ્| |૨૭|

સ૦-રોધ્રાદિભિરજાક્ષીરં શૃતમાશ્ચ્યોતને યોજ્યં રુજાદિહૃત્|

Adhikarana rujArAgashamane madhukAdiSrRutakShIrasyAScyotanam (27) · Śloka 27

| મધુકોત્પલકુષ્ઠૈર્વ દ્રાક્ષાલાક્ષાસિતાન્વિતૈઃ||૨૭||

સ૦-મધુકાદિભિર્વા શૃતમજાક્ષીરમાશ્ચ્યોતનં હિતમ્|

Adhikarana evamanupashame sirAmokShAdi (28-29) · Śloka 29

વાતઘ્નસિદ્ધે પયસિ શૃતં સર્પિશ્ચતુર્ગુણે| પદ્મકાદિપ્રતીવાપં સર્વકર્મસુ શસ્યતે||૨૮|| સિરાં તથાઽનુપશમે સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય મોક્ષયેત્| મન્થોક્તાં ચ ક્રિયાં કુર્યાદ્વેધે રૂઢેઽઞ્જનં મૃદુ||૨૯||

સ૦-વાતઘ્નશૃતે ક્ષીરે ચતુર્ગુણે સર્પિઃ પદ્મકાદિપ્રતીવાપં સર્વકર્મસુ શસ્યતે| સં-એવમપ્યનુપશાન્તૌ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય સિરાં મોક્ષયેત્| મન્થોક્તં ચોપક્રમં યુઞ્જીત| વેધે રૂઢે સતિ મૃદ્વઞ્જનં હિતમ્|

Adhikarana viddhe~akShNi ADhakyAdivartiH (30) · Śloka 30

આઢકીમૂલમરિચહરિતાલરસાઞ્જનૈઃ| વિદ્ધેઽક્ષ્ણિ સગુડા વર્તિર્યોજ્યા દિવ્યામ્બુપેષિતા||૩૦||

સ૦-આઢક્યાદિભિઃ સગુડા વર્તિર્દિવ્યામ્બુપિષ્ઠા વિદ્ધે નયને યોજ્યા|

Adhikarana viddhe~akShNi jAtyAdi piNDA~jjanam (31-32) · Śloka 32

જાતીશિરીષધવમેષવિષાણિપુષ્પ વૈડૂર્યમૌક્તિકફલં પયસા સુપિષ્ટમ્| આજેન તામ્રમમુના પ્રતનુ પ્રદિગ્ધં સપ્તાહતઃ પુનરિદં પયસૈવ પિષ્ટમ્||૩૧|| પિણ્ડાઞ્જનં હિતમનાતપશુષ્કમક્ષ્ણિ વિદ્ધે પ્રસાદજનનં બલકૃચ્ચ દૃષ્ટેઃ| - |૩૨|

સ૦-જાત્યાદિકમજાક્ષીરેણ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમેતેન ચ તામ્રં પ્રતનુ પ્રદિગ્ધં સપ્તાહાત્પુનરજાક્ષીરેણ ચૈતત્ પિષ્ટં પિણ્ડાઞ્જનં છાયાશુષ્કં વિદ્ધે નયને પ્રસાદનં હિતમ્| દૃષ્ટેશ્ચ બલકૃત્|

Adhikarana viddhe~akShNi srotojAdi piNDA~jjanam (14) · Śloka 14

- | સ્રોતોજવિદ્રુમશિલામ્બુધિફેનતીક્ષ્ણૈ- રસ્યૈવ તુલ્યમુદિતં ગુણકલ્પનાભિઃ||૩૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને લિઙ્ગનાશપ્રતિષેધો નામ ચતુ ર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||

સ૦-સ્રોતોજાદિભિરજાક્ષીરપિષ્ટૈઃ પિણ્ડાઞ્જનં પૂર્વવદિતિ| વસન્તતિલકં(કે) વૃત્તમ્(ત્તે)| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને લિઙ્ગનાશપ્રતિષેધો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૪||