14. liṅganāśapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana li~gganAshapratiShedhAdhyAyaH||14|| kaphaje li~gganAshe sujAte vyadhaH (2-1) · Śloka 1

अथातो लिङ्गनाशप्रतिषेधं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) विध्येत्सुजातं निःप्रेक्ष्यं लिङ्गनाशं कफोद्भवम्| आवर्तक्यादिभिः षड्भिर्विवर्जितमुपद्रवैः||१||

लिङ्गनाशस्तिमिरप्रतिषेधात्पृथगुच्यते, बहुवक्तव्यत्वात्| स०-सुजातं-सुष्ठु घनीभूतं, लिङ्गनाशं निःप्रेक्ष्यं कफोद्भवं विध्येत्| शेषास्तु लिङ्गनाशा असाध्या इति न तान् विध्येत्| तथाऽऽवर्तक्यादिभिर्वक्ष्यमाणैः षड्भिरुपद्रवैर्विवर्जितम्|

Adhikarana kaphaje li~gganAshe vyadhahetuH (2-3) · Śloka 3

सुजातं कस्माद्विध्येत् ? इत्याह सोऽसञ्जातो हि विषमो दधिमस्तुनिभस्तनुः| शलाकयाऽवकृष्टोऽपि पुनरूर्ध्वं प्रपद्यते||२|| करोति वेदनां तीव्रां दृष्टिं च स्थगयेत्पुनः| श्लेष्मलैः पूर्यते चाशु सोऽन्यैः सोपद्रवश्चिरात्||३||

स०-स लिङ्गनाशो यस्मादसञ्जातो विषमो-न समसंस्थानः, तथा दधिमस्तुसदृशस्तथा तनुः-न घनः, शलाकयाऽवकृष्टोऽपि सन् पुनरूर्ध्वम् प्रवर्तते| तीव्रां रुजं करोति| पुनरपि-कृतव्यधोऽपि सन् भूयोऽपि, दृष्टिमाच्छादयेत्| श्लेष्मलैराहारैराशु पूर्यते| सोऽपरैश्च-अश्लेष्मलैराहारैः, सोपद्रवै(व)श्चिरात्पूर्यते|

Adhikarana kaphajali~gganAshasya lakShaNam vAtapittali~gganAshasya lakShaNam (4) · Śloka 4

श्लैष्मिको लिङ्गनाशो हि सितत्वाच्छ्लेष्मणः सितः| तस्यान्यदोषाभिभवाद्भवत्यानीलता गदः|४|

स०-यस्माच्छ्लैष्मिको लिङ्गनाशः श्लेष्मणश्च शुक्लत्वाच्छुक्लः|तस्य-लिङ्गनाशस्य, अन्यदोषेण-वातादिना, अभिभवादानीलता भवति गदः|

Adhikarana kaphajali~gganAshasya lakShaNam vAtapittali~gganAshasya lakShaNam (4) · Śloka 4

श्लैष्मिको लिङ्गनाशो हि सितत्वाच्छ्लेष्मणः सितः| तस्यान्यदोषाभिभवाद्भवत्यानीलता गदः||४||

स०-यस्माच्छ्लैष्मिको लिङ्गनाशः श्लेष्मणश्च शुक्लत्वाच्छुक्लः|तस्य-लिङ्गनाशस्य, अन्यदोषेण-वातादिना, अभिभवादानीलता भवति गदः|

Adhikarana SarkarAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5

| शर्कराऽर्कपयोलेशनिचितेव ग़ानाति च||५||

सं-शर्कराऽर्कक्षीरलवनिचितेव तथाऽतिग़न स्यात्|

Adhikarana rAjImatyAH lakShaNam (6) · Śloka 6

राजीमती दृङ्निचिता शालिशूकाभराजिभिः| |६|

स०-राजीमती दृष्टिः शालिशूकसदृशीभी राजीभिर्निचिता स्यात्|

Adhikarana chinnAMshukAyAH lakShaNam (6) · Śloka 6

| विषमच्छिन्नदग्धाभा सरुक् छिन्नांशुका स्मृता||६||

स०-विषमा छिन्नदग्धाभा तथा सरुजा छिन्नांशुका दृष्टिः स्मृता|

Adhikarana candrakyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

दृष्टिः कांस्यसमच्छाया चन्द्रकी चन्द्रकाकृतिः| |७|

स०-चन्द्रकी दृष्टिः कांस्यतुल्यच्छाया चन्द्रकाकारा स्यात्|

Adhikarana chatrakyAH lakShaNam (7) · Śloka 7

| छत्राभा नैकवर्णा च छत्रकी नाम नीलिका||७||

स०-छत्राभाऽनेकवर्णा च छत्रकी नाम नीलिका स्यात्|

Adhikarana asirArhAdInAM na vyadhaH (8) · Śloka 8

न विध्येदसिरार्हाणां न तृट्पीनसकासिनाम्| नाजीर्णभीरुवमितशिरःकर्णाक्षिशूलिनाम्||८||

स०-असिरार्हादीनां नराणां लिङ्गनाशं न विध्येत्|

Adhikarana vyadhavidhiH (9-13) · Śloka 13

अथ साधारणे काले शुद्धसम्भोजितात्मनः| देशे प्रकाशो पूर्वाह्णे भिषग्जानूच्चपीठगः||९|| यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्विन्नाक्षस्य मुखानिलैः| अङ्गुष्ठमृदिते नेत्रे दृष्टौ दृष्ट्वोत्प्लुतं मलम्||१०|| स्वां नासां प्रेक्षमाणस्य निष्कम्पं मूर्ध्नि धारिते| कृष्णादर्धाङ्गुलं मुक्त्वा तथाऽर्धार्धमपाङ्गतः||११|| तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैः शलाकां निश्चलं धृताम्| दैवच्छिद्रं नयेत्पार्श्वादूर्ध्वमामन्थयन्निव||१२|| सव्यं दक्षिणहस्तेन नेत्रं सव्येन चेतरत्| विध्येत्|१३|

स०-अथेति मङ्लार्थः| कृतमङ्गलस्य शुद्धस्य तथा सम्भोजितात्मन आतुरस्य साधरणे काले प्रकाशे देशे पूर्वाह्णे जानुतुल्यासनस्थितो वैद्य आतुरस्य यन्त्रितस्योपविष्टस्य, तथा स्विन्नेऽक्षिणी यस्य तस्य स्विन्नाक्षस्य| कैः ? मुखवायुभिः| तथाऽङ्गुष्ठेन मलिते नयने सति दृष्टौ मलमुत्प्लुतं-उद्गतं दृष्ट्वा, स्वां नासिकां वीक्षमाणस्य मूर्ध्नि निष्कम्पं धारिते सति कृष्णमण्डलादर्धाङ्गुलं हित्वाऽपाङ्गाच्चाङ्गुलचतुर्भागं मुक्त्वा तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैः शलाकां निश्चलं यथा भवति तथा धृतां दैवच्छिद्रस्य पार्श्वं नयेत् ऊर्ध्वमालोडयन्निव| सव्यं नेत्रं दक्षिणकरेण, वामेन च हस्तेन दक्षिणमक्षि, विध्येत्|

Adhikarana suviddhe sAntvanAdi (13-18) · Śloka 18

| सुविद्धे शब्दः स्यादरुक् चाम्बुलवस्रुतिः||१३|| सान्त्वयन्नातुरं चानु नेत्रं स्तन्येन सेचयेत्| शलाकायास्ततोऽग्रेण निर्लिखेण्णेत्रमण्डलम्||१४|| अबाधमानः शनकैर्नासां प्रति नुदंस्ततः| उच्छिङ्घनाच्चापहरेद्दृष्टिमण्दलगं कफम्||१५|| स्थिरे दोषे चले वाऽति स्वेदयेदक्षि बाह्यतः| अथ दृष्टेषु रूपेषु शलाकामाहरेच्छनैः||१६|| घृताप्लुतं पिचुं दत्त्वा बद्धाक्षं शाययेत्ततः| विद्धादन्येन पार्श्वेन तमुत्तानं द्वयोर्व्यधे||१७|| निवाते शयनेऽभ्यक्तशिरःपादं हिते रतम्| |१८|

स०-सुविद्धे सति शब्दः स्यात्| तथाऽरुग् जललवस्य च स्रुतिः स्यात्| सान्त्वयन् रोगिणमनु-पश्चात्, नेत्रं स्तन्येन सेचयेत्| ततः-अनन्तरं, शलाकाया अग्रेण दृष्टिमण्डलं निर्लिखेत्| कथम् ? अपीडयन्| तथा शनैर्नासां प्रति कफं नुदन्| तत उच्छिङ्घनाच्च दृष्टिमण्डलगं कफं हरेत्| दोषे चले स्थिरे वा सत्यक्षिबाह्यतोऽति स्वेदयेत्| अनन्तरं रूपेषु-वस्तुषु, दृष्टेषु सत्सु शनैः शलाकामार्कर्षेत्| ततो घृताप्लुतं पिचुं दत्त्वा पट्टिकया बद्धाक्षं विद्धादन्येन पार्श्वेन शाययेत्| द्वयोरक्ष्णोर्व्यधे सति तमुत्तानं निवाते शयनेऽभ्यक्तशिरः पादं हिते रतं शाययेत्|

Adhikarana suviddhe saptAhaM kShavathvAdiniShedhaH (18-19) · Śloka 19

| क्षवथुं कासमुद्गारं ष्ठीवनं पानमम्भसः||१८|| अधोमुखस्थितिं स्नानं दन्तधावनभक्षणम्| सप्ताहं नाचारेत्स्नेहपीतवच्चात्र यन्त्रणा||१९||

स०-क्षवथ्वादीन् सप्ताहं नाचरेत्| अत्र च स्नेहपीत इव यन्त्रणा|

Adhikarana suviddhe shaktito la~gghanAdi (20-21) · Śloka 21

शक्तितो लङ्ग़येत्सेको रुजि कोष्णेन सर्पिषा| सव्योषामलकं वाट्यमश्नीयात्सग़ृतं द्रवम्||२०|| विलेपीं वा त्र्यहाच्चास्य क्वाथैर्मुक्त्वाऽक्षि सेचयेत्| वातग़्नैः सप्तमे त्वह्नि सर्वथैवाक्षि मोचयेत्||२१||

स०-शक्त्यनुसारेण च तं लङ्घयेत्| पीडायां सत्यां कोष्णेन घृतेन सेको हितः| तथा व्योषामलकयुक्तं वाठ्यं द्रवं सघृतं त्र्यहं भुञ्जीत विलेपिकां वा| त्र्यहादन्तरं नयनं मुक्त्वा क्वाथैर्वातघ्नैः सेवयेत्| सप्तमे तु दिने सर्वथैवाक्षि मोचयेत्|

Adhikarana suviddhe sUkShmAdidarshananiShedhaH (22) · Śloka 22

यन्त्रणामनुरुध्येत दृष्टेरास्थैर्यलाभतः| रूपाणि सूक्ष्मदीप्तानि सहसा नावलोकयेत्||२२||

स०-दृष्टेश्च यन्त्रणां कुर्यात्| अतिसूक्ष्मभासुरादीन् नेक्षेतेत्यर्थः| स्थैर्यलाभो यावदक्ष्णि स्यात्| स्थिरीभूतायामपि दृशि सूक्ष्मणि रूपाणि भासुराणि च सहसा नावलोकयेत्|

Adhikarana vedhadoShe~ahitAcaraNe ca shophAdi (23) · Śloka 23

शोफरागरुजादीनामधिमन्थस्य चोद्भवः| अहितैर्वेधदोषाच्च यथास्वं तानुपाचरेत्||२३||

स०-अहितैराचरितैस्तथा वेधदोषाच्च शोफादीनामधिमन्थस्य चोद्भूतिः| तांश्च यथायोगमुपक्रमेत्|

Adhikarana rujArAgashamane dUrvAdilepaH (24) · Śloka 24

कल्किताः सघृता दूर्वायवगैरिकसारिवाः| मुखालेपे प्रयोक्तव्या रुजारागोपशान्तये||२४||

स०-दूर्वादयः कल्किताः सघृता मुखालेपे प्रयोक्तव्या रूग्रागशमाय|

Adhikarana rujArAgashamane tilAdilepaH (25) · Śloka 25

ससर्षपास्तिलास्तद्वन्मातुलुङ्गरसाप्लुताः| |२५|

स०-तिलाः सर्षपयुक्ता बीजपूररसाप्लुताः पूर्वगुणाः|

Adhikarana rujArAgashamane payasyAdilepaH (25-26) · Śloka 26

| पयस्यासारिवापत्रमञ्जिष्ठामधुयष्टिभिः||२५|| अजाक्षीरयुतैर्लेपः सुखोष्णः शर्मकृत्परम्| |२६|

स०-पयस्यादिभिश्छागक्षीरान्वितैः सुखोष्णो लेपः परं सुखकृत्|

Adhikarana rujArAgashamane rodhrAdishRutakShIrasyAshcyotanam (26-27) · Śloka 27

| रोध्रसैन्धवमृद्वीकामधुकैश्छागलं पयः||२६|| शृतमाश्च्योतनं योज्यं रुजारागविनाशनम्| |२७|

स०-रोध्रादिभिरजाक्षीरं शृतमाश्च्योतने योज्यं रुजादिहृत्|

Adhikarana rujArAgashamane madhukAdiSrRutakShIrasyAScyotanam (27) · Śloka 27

| मधुकोत्पलकुष्ठैर्व द्राक्षालाक्षासितान्वितैः||२७||

स०-मधुकादिभिर्वा शृतमजाक्षीरमाश्च्योतनं हितम्|

Adhikarana evamanupashame sirAmokShAdi (28-29) · Śloka 29

वातघ्नसिद्धे पयसि शृतं सर्पिश्चतुर्गुणे| पद्मकादिप्रतीवापं सर्वकर्मसु शस्यते||२८|| सिरां तथाऽनुपशमे स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत्| मन्थोक्तां च क्रियां कुर्याद्वेधे रूढेऽञ्जनं मृदु||२९||

स०-वातघ्नशृते क्षीरे चतुर्गुणे सर्पिः पद्मकादिप्रतीवापं सर्वकर्मसु शस्यते| सं-एवमप्यनुपशान्तौ स्निग्धस्विन्नस्य सिरां मोक्षयेत्| मन्थोक्तं चोपक्रमं युञ्जीत| वेधे रूढे सति मृद्वञ्जनं हितम्|

Adhikarana viddhe~akShNi ADhakyAdivartiH (30) · Śloka 30

आढकीमूलमरिचहरितालरसाञ्जनैः| विद्धेऽक्ष्णि सगुडा वर्तिर्योज्या दिव्याम्बुपेषिता||३०||

स०-आढक्यादिभिः सगुडा वर्तिर्दिव्याम्बुपिष्ठा विद्धे नयने योज्या|

Adhikarana viddhe~akShNi jAtyAdi piNDA~jjanam (31-32) · Śloka 32

जातीशिरीषधवमेषविषाणिपुष्प वैडूर्यमौक्तिकफलं पयसा सुपिष्टम्| आजेन ताम्रममुना प्रतनु प्रदिग्धं सप्ताहतः पुनरिदं पयसैव पिष्टम्||३१|| पिण्डाञ्जनं हितमनातपशुष्कमक्ष्णि विद्धे प्रसादजननं बलकृच्च दृष्टेः| - |३२|

स०-जात्यादिकमजाक्षीरेण श्लक्ष्णपिष्टमेतेन च ताम्रं प्रतनु प्रदिग्धं सप्ताहात्पुनरजाक्षीरेण चैतत् पिष्टं पिण्डाञ्जनं छायाशुष्कं विद्धे नयने प्रसादनं हितम्| दृष्टेश्च बलकृत्|

Adhikarana viddhe~akShNi srotojAdi piNDA~jjanam (14) · Śloka 14

- | स्रोतोजविद्रुमशिलाम्बुधिफेनतीक्ष्णै- रस्यैव तुल्यमुदितं गुणकल्पनाभिः||३२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने लिङ्गनाशप्रतिषेधो नाम चतु र्दशोऽध्यायः||१४||

स०-स्रोतोजादिभिरजाक्षीरपिष्टैः पिण्डाञ्जनं पूर्ववदिति| वसन्ततिलकं(के) वृत्तम्(त्ते)| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने लिङ्गनाशप्रतिषेधो नाम चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः|| १४||