Adhikarana li~gganAshapratiShedhAdhyAyaH||14|| kaphaje li~gganAshe sujAte vyadhaH (2-1) · Śloka 1
athātō liṅganāśapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrayādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
) vidhyētsujātaṁ niḥprēkṣyaṁ liṅganāśaṁ kaphōdbhavam|
āvartakyādibhiḥ ṣaḍbhirvivarjitamupadravaiḥ||1||
View original
अथातो लिङ्गनाशप्रतिषेधं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) विध्येत्सुजातं निःप्रेक्ष्यं लिङ्गनाशं कफोद्भवम्|
आवर्तक्यादिभिः षड्भिर्विवर्जितमुपद्रवैः||१||
liṅganāśastimirapratiṣēdhātpr̥thagucyatē, bahuvaktavyatvāt| sa0-sujātaṁ-suṣṭhu ghanībhūtaṁ, liṅganāśaṁ niḥprēkṣyaṁ kaphōdbhavaṁ vidhyēt| śēṣāstu liṅganāśā asādhyā iti na tān vidhyēt| tathā''vartakyādibhirvakṣyamāṇaiḥ ṣaḍbhirupadravairvivarjitam|
Adhikarana kaphaje li~gganAshe vyadhahetuH (2-3) · Śloka 3
sujātaṁ kasmādvidhyēt ? ityāha sō'sañjātō hi viṣamō dadhimastunibhastanuḥ|
śalākayā'vakr̥ṣṭō'pi punarūrdhvaṁ prapadyatē||2||
karōti vēdanāṁ tīvrāṁ dr̥ṣṭiṁ ca sthagayētpunaḥ|
ślēṣmalaiḥ pūryatē cāśu sō'nyaiḥ sōpadravaścirāt||3||
View original
सुजातं कस्माद्विध्येत् ? इत्याह सोऽसञ्जातो हि विषमो दधिमस्तुनिभस्तनुः|
शलाकयाऽवकृष्टोऽपि पुनरूर्ध्वं प्रपद्यते||२||
करोति वेदनां तीव्रां दृष्टिं च स्थगयेत्पुनः|
श्लेष्मलैः पूर्यते चाशु सोऽन्यैः सोपद्रवश्चिरात्||३||
sa0-sa liṅganāśō yasmādasañjātō viṣamō-na samasaṁsthānaḥ, tathā dadhimastusadr̥śastathā tanuḥ-na ghanaḥ, śalākayā'vakr̥ṣṭō'pi san punarūrdhvam pravartatē| tīvrāṁ rujaṁ karōti| punarapi-kr̥tavyadhō'pi san bhūyō'pi, dr̥ṣṭimācchādayēt| ślēṣmalairāhārairāśu pūryatē| sō'paraiśca-aślēṣmalairāhāraiḥ, sōpadravai(va)ścirātpūryatē|
Adhikarana kaphajali~gganAshasya lakShaNam vAtapittali~gganAshasya lakShaNam (4) · Śloka 4
ślaiṣmikō liṅganāśō hi sitatvācchlēṣmaṇaḥ sitaḥ|
tasyānyadōṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ|4|
View original
श्लैष्मिको लिङ्गनाशो हि सितत्वाच्छ्लेष्मणः सितः|
तस्यान्यदोषाभिभवाद्भवत्यानीलता गदः|४|
sa0-yasmācchlaiṣmikō liṅganāśaḥ ślēṣmaṇaśca śuklatvācchuklaḥ|tasya-liṅganāśasya, anyadōṣēṇa-vātādinā, abhibhavādānīlatā bhavati gadaḥ|
Adhikarana kaphajali~gganAshasya lakShaNam vAtapittali~gganAshasya lakShaNam (4) · Śloka 4
ślaiṣmikō liṅganāśō hi sitatvācchlēṣmaṇaḥ sitaḥ|
tasyānyadōṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ||4||
View original
श्लैष्मिको लिङ्गनाशो हि सितत्वाच्छ्लेष्मणः सितः|
तस्यान्यदोषाभिभवाद्भवत्यानीलता गदः||४||
sa0-yasmācchlaiṣmikō liṅganāśaḥ ślēṣmaṇaśca śuklatvācchuklaḥ|tasya-liṅganāśasya, anyadōṣēṇa-vātādinā, abhibhavādānīlatā bhavati gadaḥ|
Adhikarana SarkarAyAH lakShaNam (5) · Śloka 5
|
śarkarā'rkapayōlēśanicitēva ghānāti ca||5||
View original
|
शर्कराऽर्कपयोलेशनिचितेव ग़ानाति च||५||
saṁ-śarkarā'rkakṣīralavanicitēva tathā'tighana syāt|
Adhikarana rAjImatyAH lakShaNam (6) · Śloka 6
rājīmatī dr̥ṅnicitā śāliśūkābharājibhiḥ|
|6|
View original
राजीमती दृङ्निचिता शालिशूकाभराजिभिः|
|६|
sa0-rājīmatī dr̥ṣṭiḥ śāliśūkasadr̥śībhī rājībhirnicitā syāt|
Adhikarana chinnAMshukAyAH lakShaNam (6) · Śloka 6
|
viṣamacchinnadagdhābhā saruk chinnāṁśukā smr̥tā||6||
View original
|
विषमच्छिन्नदग्धाभा सरुक् छिन्नांशुका स्मृता||६||
sa0-viṣamā chinnadagdhābhā tathā sarujā chinnāṁśukā dr̥ṣṭiḥ smr̥tā|
Adhikarana candrakyAH lakShaNam (7) · Śloka 7
dr̥ṣṭiḥ kāṁsyasamacchāyā candrakī candrakākr̥tiḥ|
|7|
View original
दृष्टिः कांस्यसमच्छाया चन्द्रकी चन्द्रकाकृतिः|
|७|
sa0-candrakī dr̥ṣṭiḥ kāṁsyatulyacchāyā candrakākārā syāt|
Adhikarana chatrakyAH lakShaNam (7) · Śloka 7
|
chatrābhā naikavarṇā ca chatrakī nāma nīlikā||7||
View original
|
छत्राभा नैकवर्णा च छत्रकी नाम नीलिका||७||
sa0-chatrābhā'nēkavarṇā ca chatrakī nāma nīlikā syāt|
Adhikarana asirArhAdInAM na vyadhaH (8) · Śloka 8
na vidhyēdasirārhāṇāṁ na tr̥ṭpīnasakāsinām|
nājīrṇabhīruvamitaśiraḥkarṇākṣiśūlinām||8||
View original
न विध्येदसिरार्हाणां न तृट्पीनसकासिनाम्|
नाजीर्णभीरुवमितशिरःकर्णाक्षिशूलिनाम्||८||
sa0-asirārhādīnāṁ narāṇāṁ liṅganāśaṁ na vidhyēt|
Adhikarana vyadhavidhiH (9-13) · Śloka 13
atha sādhāraṇē kālē śuddhasambhōjitātmanaḥ|
dēśē prakāśō pūrvāhṇē bhiṣagjānūccapīṭhagaḥ||9||
yantritasyōpaviṣṭasya svinnākṣasya mukhānilaiḥ|
aṅguṣṭhamr̥ditē nētrē dr̥ṣṭau dr̥ṣṭvōtplutaṁ malam||10||
svāṁ nāsāṁ prēkṣamāṇasya niṣkampaṁ mūrdhni dhāritē|
kr̥ṣṇādardhāṅgulaṁ muktvā tathā'rdhārdhamapāṅgataḥ||11||
tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṁ niścalaṁ dhr̥tām|
daivacchidraṁ nayētpārśvādūrdhvamāmanthayanniva||12||
savyaṁ dakṣiṇahastēna nētraṁ savyēna cētarat|
vidhyēt|13|
View original
अथ साधारणे काले शुद्धसम्भोजितात्मनः|
देशे प्रकाशो पूर्वाह्णे भिषग्जानूच्चपीठगः||९||
यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्विन्नाक्षस्य मुखानिलैः|
अङ्गुष्ठमृदिते नेत्रे दृष्टौ दृष्ट्वोत्प्लुतं मलम्||१०||
स्वां नासां प्रेक्षमाणस्य निष्कम्पं मूर्ध्नि धारिते|
कृष्णादर्धाङ्गुलं मुक्त्वा तथाऽर्धार्धमपाङ्गतः||११||
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैः शलाकां निश्चलं धृताम्|
दैवच्छिद्रं नयेत्पार्श्वादूर्ध्वमामन्थयन्निव||१२||
सव्यं दक्षिणहस्तेन नेत्रं सव्येन चेतरत्|
विध्येत्|१३|
sa0-athēti maṅlārthaḥ| kr̥tamaṅgalasya śuddhasya tathā sambhōjitātmana āturasya sādharaṇē kālē prakāśē dēśē pūrvāhṇē jānutulyāsanasthitō vaidya āturasya yantritasyōpaviṣṭasya, tathā svinnē'kṣiṇī yasya tasya svinnākṣasya| kaiḥ ? mukhavāyubhiḥ| tathā'ṅguṣṭhēna malitē nayanē sati dr̥ṣṭau malamutplutaṁ-udgataṁ dr̥ṣṭvā, svāṁ nāsikāṁ vīkṣamāṇasya mūrdhni niṣkampaṁ dhāritē sati kr̥ṣṇamaṇḍalādardhāṅgulaṁ hitvā'pāṅgāccāṅgulacaturbhāgaṁ muktvā tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṁ niścalaṁ yathā bhavati tathā dhr̥tāṁ daivacchidrasya pārśvaṁ nayēt ūrdhvamālōḍayanniva| savyaṁ nētraṁ dakṣiṇakarēṇa, vāmēna ca hastēna dakṣiṇamakṣi, vidhyēt|
Adhikarana suviddhe sAntvanAdi (13-18) · Śloka 18
|
suviddhē śabdaḥ syādaruk cāmbulavasrutiḥ||13||
sāntvayannāturaṁ cānu nētraṁ stanyēna sēcayēt|
śalākāyāstatō'grēṇa nirlikhēṇṇētramaṇḍalam||14||
abādhamānaḥ śanakairnāsāṁ prati nudaṁstataḥ|
ucchiṅghanāccāpaharēddr̥ṣṭimaṇdalagaṁ kapham||15||
sthirē dōṣē calē vā'ti svēdayēdakṣi bāhyataḥ|
atha dr̥ṣṭēṣu rūpēṣu śalākāmāharēcchanaiḥ||16||
ghr̥tāplutaṁ picuṁ dattvā baddhākṣaṁ śāyayēttataḥ|
viddhādanyēna pārśvēna tamuttānaṁ dvayōrvyadhē||17||
nivātē śayanē'bhyaktaśiraḥpādaṁ hitē ratam|
|18|
View original
|
सुविद्धे शब्दः स्यादरुक् चाम्बुलवस्रुतिः||१३||
सान्त्वयन्नातुरं चानु नेत्रं स्तन्येन सेचयेत्|
शलाकायास्ततोऽग्रेण निर्लिखेण्णेत्रमण्डलम्||१४||
अबाधमानः शनकैर्नासां प्रति नुदंस्ततः|
उच्छिङ्घनाच्चापहरेद्दृष्टिमण्दलगं कफम्||१५||
स्थिरे दोषे चले वाऽति स्वेदयेदक्षि बाह्यतः|
अथ दृष्टेषु रूपेषु शलाकामाहरेच्छनैः||१६||
घृताप्लुतं पिचुं दत्त्वा बद्धाक्षं शाययेत्ततः|
विद्धादन्येन पार्श्वेन तमुत्तानं द्वयोर्व्यधे||१७||
निवाते शयनेऽभ्यक्तशिरःपादं हिते रतम्|
|१८|
sa0-suviddhē sati śabdaḥ syāt| tathā'rug jalalavasya ca srutiḥ syāt| sāntvayan rōgiṇamanu-paścāt, nētraṁ stanyēna sēcayēt| tataḥ-anantaraṁ, śalākāyā agrēṇa dr̥ṣṭimaṇḍalaṁ nirlikhēt| katham ? apīḍayan| tathā śanairnāsāṁ prati kaphaṁ nudan| tata ucchiṅghanācca dr̥ṣṭimaṇḍalagaṁ kaphaṁ harēt| dōṣē calē sthirē vā satyakṣibāhyatō'ti svēdayēt| anantaraṁ rūpēṣu-vastuṣu, dr̥ṣṭēṣu satsu śanaiḥ śalākāmārkarṣēt| tatō ghr̥tāplutaṁ picuṁ dattvā paṭṭikayā baddhākṣaṁ viddhādanyēna pārśvēna śāyayēt| dvayōrakṣṇōrvyadhē sati tamuttānaṁ nivātē śayanē'bhyaktaśiraḥ pādaṁ hitē rataṁ śāyayēt|
Adhikarana suviddhe saptAhaM kShavathvAdiniShedhaH (18-19) · Śloka 19
|
kṣavathuṁ kāsamudgāraṁ ṣṭhīvanaṁ pānamambhasaḥ||18||
adhōmukhasthitiṁ snānaṁ dantadhāvanabhakṣaṇam|
saptāhaṁ nācārētsnēhapītavaccātra yantraṇā||19||
View original
|
क्षवथुं कासमुद्गारं ष्ठीवनं पानमम्भसः||१८||
अधोमुखस्थितिं स्नानं दन्तधावनभक्षणम्|
सप्ताहं नाचारेत्स्नेहपीतवच्चात्र यन्त्रणा||१९||
sa0-kṣavathvādīn saptāhaṁ nācarēt| atra ca snēhapīta iva yantraṇā|
Adhikarana suviddhe shaktito la~gghanAdi (20-21) · Śloka 21
śaktitō laṅghayētsēkō ruji kōṣṇēna sarpiṣā|
savyōṣāmalakaṁ vāṭyamaśnīyātsaghr̥taṁ dravam||20||
vilēpīṁ vā tryahāccāsya kvāthairmuktvā'kṣi sēcayēt|
vātaghnaiḥ saptamē tvahni sarvathaivākṣi mōcayēt||21||
View original
शक्तितो लङ्ग़येत्सेको रुजि कोष्णेन सर्पिषा|
सव्योषामलकं वाट्यमश्नीयात्सग़ृतं द्रवम्||२०||
विलेपीं वा त्र्यहाच्चास्य क्वाथैर्मुक्त्वाऽक्षि सेचयेत्|
वातग़्नैः सप्तमे त्वह्नि सर्वथैवाक्षि मोचयेत्||२१||
sa0-śaktyanusārēṇa ca taṁ laṅghayēt| pīḍāyāṁ satyāṁ kōṣṇēna ghr̥tēna sēkō hitaḥ| tathā vyōṣāmalakayuktaṁ vāṭhyaṁ dravaṁ saghr̥taṁ tryahaṁ bhuñjīta vilēpikāṁ vā| tryahādantaraṁ nayanaṁ muktvā kvāthairvātaghnaiḥ sēvayēt| saptamē tu dinē sarvathaivākṣi mōcayēt|
Adhikarana suviddhe sUkShmAdidarshananiShedhaH (22) · Śloka 22
yantraṇāmanurudhyēta dr̥ṣṭērāsthairyalābhataḥ|
rūpāṇi sūkṣmadīptāni sahasā nāvalōkayēt||22||
View original
यन्त्रणामनुरुध्येत दृष्टेरास्थैर्यलाभतः|
रूपाणि सूक्ष्मदीप्तानि सहसा नावलोकयेत्||२२||
sa0-dr̥ṣṭēśca yantraṇāṁ kuryāt| atisūkṣmabhāsurādīn nēkṣētētyarthaḥ| sthairyalābhō yāvadakṣṇi syāt| sthirībhūtāyāmapi dr̥śi sūkṣmaṇi rūpāṇi bhāsurāṇi ca sahasā nāvalōkayēt|
Adhikarana vedhadoShe~ahitAcaraNe ca shophAdi (23) · Śloka 23
śōpharāgarujādīnāmadhimanthasya cōdbhavaḥ|
ahitairvēdhadōṣācca yathāsvaṁ tānupācarēt||23||
View original
शोफरागरुजादीनामधिमन्थस्य चोद्भवः|
अहितैर्वेधदोषाच्च यथास्वं तानुपाचरेत्||२३||
sa0-ahitairācaritaistathā vēdhadōṣācca śōphādīnāmadhimanthasya cōdbhūtiḥ| tāṁśca yathāyōgamupakramēt|
Adhikarana rujArAgashamane dUrvAdilepaH (24) · Śloka 24
kalkitāḥ saghr̥tā dūrvāyavagairikasārivāḥ|
mukhālēpē prayōktavyā rujārāgōpaśāntayē||24||
View original
कल्किताः सघृता दूर्वायवगैरिकसारिवाः|
मुखालेपे प्रयोक्तव्या रुजारागोपशान्तये||२४||
sa0-dūrvādayaḥ kalkitāḥ saghr̥tā mukhālēpē prayōktavyā rūgrāgaśamāya|
Adhikarana rujArAgashamane tilAdilepaH (25) · Śloka 25
sasarṣapāstilāstadvanmātuluṅgarasāplutāḥ|
|25|
View original
ससर्षपास्तिलास्तद्वन्मातुलुङ्गरसाप्लुताः|
|२५|
sa0-tilāḥ sarṣapayuktā bījapūrarasāplutāḥ pūrvaguṇāḥ|
Adhikarana rujArAgashamane payasyAdilepaH (25-26) · Śloka 26
|
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhuyaṣṭibhiḥ||25||
ajākṣīrayutairlēpaḥ sukhōṣṇaḥ śarmakr̥tparam|
|26|
View original
|
पयस्यासारिवापत्रमञ्जिष्ठामधुयष्टिभिः||२५||
अजाक्षीरयुतैर्लेपः सुखोष्णः शर्मकृत्परम्|
|२६|
sa0-payasyādibhiśchāgakṣīrānvitaiḥ sukhōṣṇō lēpaḥ paraṁ sukhakr̥t|
Adhikarana rujArAgashamane rodhrAdishRutakShIrasyAshcyotanam (26-27) · Śloka 27
|
rōdhrasaindhavamr̥dvīkāmadhukaiśchāgalaṁ payaḥ||26||
śr̥tamāścyōtanaṁ yōjyaṁ rujārāgavināśanam|
|27|
View original
|
रोध्रसैन्धवमृद्वीकामधुकैश्छागलं पयः||२६||
शृतमाश्च्योतनं योज्यं रुजारागविनाशनम्|
|२७|
sa0-rōdhrādibhirajākṣīraṁ śr̥tamāścyōtanē yōjyaṁ rujādihr̥t|
Adhikarana rujArAgashamane madhukAdiSrRutakShIrasyAScyotanam (27) · Śloka 27
|
madhukōtpalakuṣṭhairva drākṣālākṣāsitānvitaiḥ||27||
View original
|
मधुकोत्पलकुष्ठैर्व द्राक्षालाक्षासितान्वितैः||२७||
sa0-madhukādibhirvā śr̥tamajākṣīramāścyōtanaṁ hitam|
Adhikarana evamanupashame sirAmokShAdi (28-29) · Śloka 29
vātaghnasiddhē payasi śr̥taṁ sarpiścaturguṇē|
padmakādipratīvāpaṁ sarvakarmasu śasyatē||28||
sirāṁ tathā'nupaśamē snigdhasvinnasya mōkṣayēt|
manthōktāṁ ca kriyāṁ kuryādvēdhē rūḍhē'ñjanaṁ mr̥du||29||
View original
वातघ्नसिद्धे पयसि शृतं सर्पिश्चतुर्गुणे|
पद्मकादिप्रतीवापं सर्वकर्मसु शस्यते||२८||
सिरां तथाऽनुपशमे स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत्|
मन्थोक्तां च क्रियां कुर्याद्वेधे रूढेऽञ्जनं मृदु||२९||
sa0-vātaghnaśr̥tē kṣīrē caturguṇē sarpiḥ padmakādipratīvāpaṁ sarvakarmasu śasyatē| saṁ-ēvamapyanupaśāntau snigdhasvinnasya sirāṁ mōkṣayēt| manthōktaṁ cōpakramaṁ yuñjīta| vēdhē rūḍhē sati mr̥dvañjanaṁ hitam|
Adhikarana viddhe~akShNi ADhakyAdivartiH (30) · Śloka 30
āḍhakīmūlamaricaharitālarasāñjanaiḥ|
viddhē'kṣṇi saguḍā vartiryōjyā divyāmbupēṣitā||30||
View original
आढकीमूलमरिचहरितालरसाञ्जनैः|
विद्धेऽक्ष्णि सगुडा वर्तिर्योज्या दिव्याम्बुपेषिता||३०||
sa0-āḍhakyādibhiḥ saguḍā vartirdivyāmbupiṣṭhā viddhē nayanē yōjyā|
Adhikarana viddhe~akShNi jAtyAdi piNDA~jjanam (31-32) · Śloka 32
jātīśirīṣadhavamēṣaviṣāṇipuṣpa vaiḍūryamauktikaphalaṁ payasā supiṣṭam|
ājēna tāmramamunā pratanu pradigdhaṁ saptāhataḥ punaridaṁ payasaiva piṣṭam||31||
piṇḍāñjanaṁ hitamanātapaśuṣkamakṣṇi viddhē prasādajananaṁ balakr̥cca dr̥ṣṭēḥ|
- |32|
View original
जातीशिरीषधवमेषविषाणिपुष्प वैडूर्यमौक्तिकफलं पयसा सुपिष्टम्|
आजेन ताम्रममुना प्रतनु प्रदिग्धं सप्ताहतः पुनरिदं पयसैव पिष्टम्||३१||
पिण्डाञ्जनं हितमनातपशुष्कमक्ष्णि विद्धे प्रसादजननं बलकृच्च दृष्टेः|
- |३२|
sa0-jātyādikamajākṣīrēṇa ślakṣṇapiṣṭamētēna ca tāmraṁ pratanu pradigdhaṁ saptāhātpunarajākṣīrēṇa caitat piṣṭaṁ piṇḍāñjanaṁ chāyāśuṣkaṁ viddhē nayanē prasādanaṁ hitam| dr̥ṣṭēśca balakr̥t|
Adhikarana viddhe~akShNi srotojAdi piNDA~jjanam (14) · Śloka 14
- |
srōtōjavidrumaśilāmbudhiphēnatīkṣṇai- rasyaiva tulyamuditaṁ guṇakalpanābhiḥ||32||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē liṅganāśapratiṣēdhō nāma catu rdaśō'dhyāyaḥ||14||
View original
- |
स्रोतोजविद्रुमशिलाम्बुधिफेनतीक्ष्णै- रस्यैव तुल्यमुदितं गुणकल्पनाभिः||३२||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने लिङ्गनाशप्रतिषेधो नाम चतु र्दशोऽध्यायः||१४||
sa0-srōtōjādibhirajākṣīrapiṣṭaiḥ piṇḍāñjanaṁ pūrvavaditi| vasantatilakaṁ(kē) vr̥ttam(ttē)| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē liṅganāśapratiṣēdhō nāma caturdaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14||