22. mukharōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogapratiShedhAdhyAyaH||22|| oShThagatarogANAM cikitsA| khaNDauShThe vilikhya syUtvA vraNavat (2-1) · Śloka 1

અથાતો મુખરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) ખણ્ડૌષ્ઠસ્ય વિલિખ્યાન્તૌ સ્યૂત્વા વ્રણવદાચરેત્| |૧|

પ૦ ચ૦-ખાણ્ડૌષ્ઠસ્ય-છિન્નૌષ્ઠસ્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય, ઓષ્ઠપ્રાન્તૌ વિલિખ્ય સુષ્લિષ્ટૌ ક્ષૌમસૂત્રેણ સ્યૂત્વા સદ્યોવ્રણવદુપચારં કુર્યાત્,-શતધૌતઘૃતાભ્યક્તાં વ્રણસ્યોપરિ કવલિકાં દદ્યાત્|

Adhikarana khaNDauShThe yaShTyAditailenAbhya~jjanam khaNDauShThe vAtaghnAditailena nasyam (1-2) · Śloka 2

| યષ્ટિજ્યોતિષ્મતીરોધ્રશ્રાવણીસારિવોત્પલૈઃ||૧|| પટોલ્યા કાકમાચ્યા ચ તૈલમભ્યઞ્જનં પચેત્| નસ્યં ચ તૈલં વાતઘ્નમધુરસ્કન્ધસાધિતમ્||૨||

પ૦ ચ૦-મધુયષ્ટ્યાદિભિઃ કલ્કિતૈસ્તૈલમભ્યઞ્જનં પચેત્| પ૦ ચ૦-વાતહરમધુરૌષધસાધિતં તૈલં નસ્યં પ્રયોજ્યમ્|

Adhikarana vAtaje oShThakope devadhUpAdi mahAsnehena picuryojyaH vAtaje oShThakope yaShTIcUrNayuktamahAsnehena pratisAraNam (3-4) · Śloka 4

મહાસ્નેહેન વાતૌષ્ઠે સિદ્ધેનાક્તઃ પિચુર્હિતઃ| દેવધૂપમધૂચ્છિષ્ટગુગ્ગુલ્વમરદારુભિઃ||૩|| યષ્ટ્યાહ્વચૂર્ણયુક્તેન તેનૈવ પ્રતિસારણમ્| |૪|

પ૦ ચ૦-સર્જરસસિક્થકગુગ્ગુલુદેવદારુભિઃ સિદ્ધેન મહાસ્નેહેન-સર્પિર્મજ્જવસાતૈલાખ્યેનાક્તઃ, પિચુર્વાતૌષ્ઠે-વાતજ ઓષ્ઠકોપે, હિતઃ| પ૦ ચ૦-તેનૈવ-મહાસ્નેહેન, મધુયષ્ટીચૂર્ણયુક્તેન વાતૌષ્ઠે વા પ્રતિસારણં હિતમ્|

Adhikarana vAtaje oShThakope eraNDapallavairnADyA svedanam vAtaje oShThakope khaNDauShThavihitaM nasyaM shirobhya~ggashca (4-5) · Śloka 5

| નાડ્યોષ્ઠં સ્વેદયેદ્દુગ્ધસિદ્ધૈરેરણ્ડપલ્લવૈઃ||૪|| ખણ્ડૌષ્ઠવિહિતં નસ્યં તસ્ય મૂર્ધ્નિ ચ તર્પણમ્| |૫|

પ૦ ચ૦- ઓષ્ઠં-વાતૌષ્ઠં, દુગ્ધસિદ્ધૈરેરણ્ડપલ્લવૈર્નાડ્યા સ્વેદયેત્| પં ચં-ખણ્ડૌષ્ઠવિહિતં-ખણ્ડૌષ્ઠોક્તં, નસ્યં પ્રયોજ્યમ્| તથા તસ્ય મૂર્ધ્નિ તર્પણં-શિરોભ્યઙ્ગઃ, કાર્યઃ|

Adhikarana pittaje kShataje ca jalaukAbhIraktamokShaNaM pittaje kShataje ca rodhrAdibhiHpratisAraNam (5-6) · Śloka 6

| પિત્તાભિઘાતજાવોષ્ઠૌ જલૌકોભિરુપાચરેત્||૫|| રોધ્રસર્જરસક્ષૌદ્રમધુકૈઃ પ્રતિસારણમ્| |૬|

પ૦ ચ૦-પિત્તજમભિઘાતજમો(જં ચૌ)ષ્ઠકોપં જલૌકોભિરુપાચરેત્-ચિકિત્સેત્તાભી રક્તં સ્રાવયેત્| પ૦ ચ૦-પિત્તોત્થેઽભિઘાતજે ચૌષ્ઠકોપે રોધ્રાદિભિઃ પ્રતિસારણં હિતમ્|

Adhikarana pittaje kShataje ca guDUcyAdighRutenAbhya~jjanam pittaje kShataje ca pittavidradhivat kriyA raktaje oShThakope nave idameva karma (6-7) · Śloka 7

| ગુડૂચીયષ્ટિપત્તઙ્ગસિદ્ધમભ્યઞ્જને ઘૃતમ્||૬|| પિત્તવિદ્રધિવચ્ચાત્ર ક્રિયા શોણિતજેઽપિ ચ| ઇદમેવ નવે કાર્યં કર્મ|૭|

પ૦ ચ૦-ગુડૂચ્યાદિભિઃ કલ્કિતૈર્ઘૃતં સિદ્ધમભ્યઞ્જને હિતમ્| પ૦ ચ૦-અત્ર-[એ]તયોઃ પિત્તાભિઘાતજયોઃ, પિત્તવિદ્રધિવત્ ક્રિયા-ચિકિત્સા, કાર્યા| પં ચં-શોણિતજે રક્તો(નવો)ત્થે ઇદમેવ-પિત્તોક્તં, કર્મકાર્યમ્|

Adhikarana kaphaje oShThakope hratAsre pAThAdipratisAraNam kaphaje kaphaghnA dhUmanAvanagaNDUShAH (7-8) · Śloka 8

| ઓષ્ઠે તુ કફાતુરે||૭|| પાઠાક્ષારમધુવ્યોષૈર્હૃતાસ્રે પ્રતિસારણમ્| ધૂમનાવનગણ્ડૂષાઃ પ્રયોજ્યાશ્ચ કફચ્છિદઃ||૮||

સ૦-કફાતુર ઓષ્ઠે હૃતાસ્રે-હૃતરક્તે, પાઠાદિભિઃ પ્રતિસારણં હિતમ્| તથા ધૂમાદયઃ કફઘ્ના હિતાઃ|

Adhikarana medoje kaphaghnA svinnAdikRutvA~agninA dahet medoje kaphaghnA priya~ggvAdinA pratisAraNam jalArbude bhinnashuddhe tIkShNA gharShaNam jalArbude avagADhe~ativRuddhe vA kShAro~agnirvA (9-11) · Śloka 11

સ્વિન્નં ભિન્નં વિમેદસ્કં દહેન્મેદોજમગ્નિના| પ્રિયઙ્ગુરોધ્રત્રિફલામાક્ષિકૈઃ પ્રતિસારયેત્||૯|| સક્ષૌદ્રા ઘર્ષણં તીક્ષ્ણા ભિન્નશુદ્ધે જલાર્બુદે| અવગાઢેઽતિવૃદ્ધે વા ક્ષારોઽગ્નિર્વા પ્રતિક્રિયા||૧૦|| આમાદ્યવસ્થાસ્વલજીં ગણ્ડે શોફવદાચરેત્| |૧૧|

સ૦-મેદોજમોષ્ઠં સ્વિન્નં ભિન્નં-વિદારિતં, વિગતમેદસં સન્તમગ્નિના દહેત્| પ્રિયઙ્ગ્વાદિભિઃ પ્રતિસારયેત્| સ૦-તીક્ષ્ણાઃ-પિપ્પલીમરિચાદયઃ, સમાક્ષિકા ભિન્નશુદ્ધે જલાર્બુદે ઘર્ષણમ્| અવગાઢેઽતિવૃદ્ધે જલાર્બુદે ક્ષારોઽગ્નિરથવા ચિકિત્સિતમ્|

Adhikarana (sannipAtaraktamAMsajauShThakopArbudAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) gaNDagatarogasya cikitsA| gaNDAlajyAM shophavat dantagatarogANAM cikitsA| shItadante tailena pAlIdahanam shItadante dADimatvagAdibhiH pratisAraNam shItadante kShIrikvAthaiH kavalaH shItadante aNutailena nasyam (11-14) · Śloka 14

આમાદ્યવસ્થાસ્વલજીં ગણ્ડે શોફવદાચરેત્| સ્વિન્નસ્ય શીતદન્તસ્ય પાલીં વિલિખિતાં દહેત્||૧૧|| તૈલેન, પ્રતિસાર્યા ચ સક્ષૌદ્રઘનસૈન્ધવૈઃ| દાડિમત્વગ્વરાતાર્ક્ષ્યકાન્તાજમ્બ્વસ્થિનાગરૈઃ||૧૨|| કવલઃ ક્ષીરિણાં ક્વાથૈરણુતૈલં ચ નાવનમ્| દન્તહર્ષે તથા ભેદે સર્વા વાતહરા ક્રિયા||૧૩|| તિલયષ્ટીમધુશૃતં ક્ષીરં ગણ્ડૂષધારણમ્| |૧૪|

સ૦-આમાદ્યવસ્થાસ્વલજીં ગણ્ડે શોફવદુપક્રમેત્| સ૦-શીતદન્તસ્ય સ્વિન્નસ્ય પાલીં વિલિખિતાં તૈલેન દહેત્| દાડિમત્વગાદિભિઃ ક્ષૌદ્રાદિયુતૈઃ પ્રતિસાર્યા ચ| ક્ષીરિણાં ક્વાથૈઃ કવલો હિતઃ| નસ્યમણુતૈલં હિતમ્| સ૦-દન્તભેદે હર્ષે ચ સર્વા વાતઘ્ની ક્રિયા શસ્તા| તિલયષ્ટીમધુશૃતં ક્ષીરં ગણ્ડૂષધારણમ્|

Adhikarana pracaladvije dashamUlAmbu gaNDUShaH pracaladvije tutthAdibhirgharShaNam pracaladvije snigdhA nasyAdayaH (14-15) · Śloka 15

| સસ્નેહં દશમૂલામ્બુ ગણ્ડૂષઃ પ્રચલદ્વિજે||૧૪|| તુત્થરોધ્રકણાશ્રેષ્ઠાપત્તઙ્ગપટુઘર્ષણમ્| સ્નિગ્ધાઃ શીલ્યા યથાવસ્થં નસ્યાન્નકવલાદયઃ||૧૫||

સ૦-પ્રચલદ્વિજે દશમૂલામ્બુ સસ્નેહં ગણ્ડૂષઃ| તુત્થાદિભિર્ઘર્ષણમ્| સ્નિગ્ધા નસ્યાદયોઽવસ્થાવશાદભ્યસનીયાઃ|

Adhikarana adhidante kRumidantavaccikitsA adhidante anavasthitarakte dagdhavraNavat (16-17) · Śloka 17

અધિદન્તકમાલિપ્તં યદા ક્ષારેણ જર્જરમ્| કૃમિદન્તમિવોત્પાટ્ય તદ્વચ્ચોપચરેત્તદા||૧૬|| અનવસ્થિતરક્તે ચ દગ્ધે વ્રણ ઇવ ક્રિયા| |૧૭|

સ૦-અધિદન્તકં ક્ષારેણાલિપ્તં યદા જર્જરં સ્યાત્, તદા કૃમિદન્તં યથોત્પાટ્ય તથૈવોપક્રમેત્| અનવસ્થિતરક્તે ચ દગ્ધેવ્રણ ઇવ ચિકિત્સા કાર્યા|

Adhikarana sharkarAyAM vilekhanam sharkarAyAM tataH kShAracUrNaiH pratisAraNam kapAlikAyAM dantaharShoktA kriyA (17-18) · Śloka 18

| અહિંસન્ દન્તમૂલાનિ દન્તેભ્યઃ શર્કરાં હરેત્||૧૭|| ક્ષારચૂર્ણૈર્મધુયુતૈસ્તતશ્ચ પ્રતિસારયેત્| કપાલિકાયામપ્યેવં હર્ષોક્તં ચ સમાચરેત્||૧૮||

સ૦-દન્તેભ્યઃ શર્કરાં હરેત્, દન્તમૂલાન્યહિંસન્-અપીડયન્ રક્ષન્| તતઃ-અનન્તરં, શર્કરાં વિલિખ્ય ક્ષારચૂર્ણૈર્મધુયુતૈઃ પ્રતિસારયેત્| સ૦-કપાલિકાયામપ્યેવં-એષ એવોપક્રમઃ કાર્યઃ| દન્તહર્ષોક્તં ચ સમાચરેત્|

Adhikarana kRumidante svedo raktavisrAvaNaM ca kRumidante vAtaghnAH snigdhA lepAdayaH kRumidante guDena madenana vA dAhaH kRumidante saptacchadArkakShIrAbhyAM pUraNam (19-20) · Śloka 20

જયેદ્વિસ્રાવણૈઃ સ્વિન્નમચલં કૃમિદન્તકમ્| સ્નિગ્ધૈશ્ચાલેપગણ્ડૂષનસ્યાહારૈશ્ચલાપહૈઃ||૧૯|| ગુડેન પૂર્ણં સુષિરં મધૂચ્છિષ્ટેન વા દહેત્| સપ્તચ્છદાર્કક્ષીરાભ્યાં પૂરણં કૃમિશૂલજિત્||૨૦||

સ૦-કૃમિદનતકં સ્વિન્નમચલં વિસ્રાવર્ણૈર્વિસ્રાવયેત્(જયેત્)| તથા સ્નિગ્ધૈર્વાતઘ્નૈરાલેપાદિભિઃ| ગુડેન પૂર્ણં સુષિરં મદનેન દહેદ્વા| સપ્તપર્ણાર્કક્ષીરાભ્યાં પૂરણં હિતમ્| તત્ કૃમિશૂલજિત્|

Adhikarana kRumidante hi~ggvAdicUrNapoTalI dashane dhRutA rujAhRut kRumidante hiMgvAdisiddhatailena gaNDUShaH kRumidante eraNDAdikvAthayuktena tailena gaNDUShaH (21-22) · Śloka 22

હિઙ્ગુકટ્ફલકાસીસસ્વર્જિકાકુષ્ઠવેલ્લજમ્| રજો રુજં જયત્યાશુ વસ્ત્રસ્થં દશને ધૃતમ્||૨૧|| ગણ્ડૂષં ગ્રાહયેત્તૈલમેભિરેવ ચ સાધિતમ્| ક્વા્થૈર્વા યુક્તમેરણ્ડદ્વિવ્યાઘ્રીભૂકદમ્બજૈઃ||૨૨||

સ૦-હિઙ્ગ્વાદિકં ચૂર્ણં વસનસ્થિતં દન્તે ધૃતં રુજાહૃત્| સ૦-એભિરેવ-હિઙ્ગ્વાદિભિઃ, ક્વાથયુક્તં સિદ્ધં તૈલં ગણ્ડૂષં રોગિણં ગ્રાહયેત્| એરણ્ડાદિજૈઃ ક્વાથૈર્યુક્તં તૈલં ગણ્ડૂષં ધારયેદ્વા|

Adhikarana kRumidante evamapyashAntarujasya dantasyoddaraNam kRumidante tataH sayaShTitailena madhunA vA gaNDUShaH (23-24) · Śloka 24

ક્રિયાયોગૈર્બહુવિધૈરિત્યશાન્તરુજં ભૃશમ્| દૃઢમપ્યુદ્ધરેદ્દન્તં પૂર્વં મૂલાદ્વિમોક્ષિતમ્||૨૩|| સન્દંશકેન લઘુના દન્તનિર્ઘાતનેન વા| તૈલં સયષ્ટ્યાહ્વરજો ગણ્ડૂષો મધુ વા તતઃ||૨૪||

સ૦-ઇતિ-એવમાદિભિઃ, ક્રિયાયોગૈર્બહુપ્રકારૈઃ કૃતૈરપ્યુપક્રમૈરશાન્તપીડં દન્તં સુદૃઢમપિ પૂર્વં મૂલાદ્વિમોક્ષિતં લઘુના સન્દંશકેન દન્તનિર્ઘાતનેન યન્ત્રેણ વોદ્ધરેત્| અનન્તરં તૈલં મધુયષ્ટીચૂર્ણયુતં ગણ્ડૂષં ધારયેત્| માક્ષિકં વા મધુયષ્ટીચૂર્ણયુતમ્|

Adhikarana kRumidante tato vidAryAditailena nasyam kRumidante kRushAdInAM dantaM noddharet kRumidante eShAmapyuddhRutau snigdhAdikramaH (karAlashyAvayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (25-27) · Śloka 27

તતો વિદારિયષ્ટ્યાહ્વશૃઙ્ગાટકકસેરુભિઃ| તૈલં દશગુણક્ષીરં સિદ્ધં યુઞ્જીત નાવનમ્||૨૫|| કૃશદુર્બલવૃદ્ધાનાં વાતાર્તાનાં ચ નોદ્ધરેત્| નોદ્ધરેચ્ચોત્તરં દન્તં બહૂપદ્રવકૃદ્ધિ સઃ||૨૬|| એષામપ્યુદ્ધૃતૌ સ્નિગ્ધસ્વાદુશીતક્રમો હિતઃ| |૨૭|

સ૦-તતો વિદાર્યાદિભિર્દશગુણક્ષીરં તૈલં પક્વં નસ્યં યુઞ્જીત| સ૦-કૃશાદીનાં દન્તં નોદ્ધરેત્| ઉત્તરં ચ દન્તં નોદ્ધરેત્| યસ્માત્સ ઉદ્ધૃતો બહૂપદ્રવકરઃ| એષામપિ દન્તૈરુદ્ધૃતૈઃ(દન્તોદ્ધૃતૌ) સ્નિગ્ધસ્વાદુશીતક્રમો હિતઃ|

Adhikarana dantamUlagatarogANAM cikitsA| shItAde raktasrAvo mustAdibhiH pratisAraNaM ca shItAde mustAdikvAthena kavalaH shItAde madhurasAdhitatailena nasyam (27-28) · Śloka 28

| વિસ્રાવિતાસ્રે શીતાદે સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્||૨૭|| મુસ્તાર્જુનત્વક્ત્રિફલાફલિનીતા્ર્ક્ષ્યનાગરૈઃ| તત્ક્વાથઃ કવલો, નસ્યં તૈલં મધુરસાધિતમ્||૨૮||

સ૦-વિસ્રાવિતરક્તે શીતાદે મુસ્તાદિભિઃ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણં હિતમ્| તેષાં-મુસ્તાદીનાં, ક્વાથઃ કવલઃ| મધુરૈઃ સાધિતં તૈલં નસ્યમ્|

Adhikarana upakushe uShNAmbusvinnadantamAMsAnAM maNDalAgrAdinA lekhanam upakushe tato lAkShAdibhiH pratisAraNam upakushe tato ghRutamaNDAdinA kavalagrahaH upakushe madhurasiddhaghRutena kavalo nasyaM ca (29-32) · Śloka 32

દન્તમાંસાન્યુપકુશે સ્વિન્નાન્યુષ્ણામ્બુધારણૈઃ| મણ્ડલાગ્રેણ શાકાદિપત્રૈર્વા બહુશો લિખેત્||૨૯|| તતશ્ચ પ્રતિસાર્યાણિ ઘૃતમણ્ડમધુદ્રુતૈઃ| લાક્ષાપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગલવણોત્તમગૈરિકૈઃ||૩૦|| સકુષ્ઠશુણ્ઠીમરિચયષ્ટીમધુરસાઞ્જનૈઃ| સુખોષ્ણો ઘૃતમણ્ડો તૈલં વા કવલગ્રહઃ||૩૧|| ઘૃતં ચ મધુરૈઃ સિદ્ધં હિતં કવલનસ્યયોઃ| |૩૨|

સ૦-ઉપકુશે દન્તમાસાનિ સ્વિન્નાન્યુષ્ણામ્બુગણ્ડૂષધારણેન| તતો મણ્ડલાગ્રેણ શાકાદિપત્રૈર્વા બહુશો લિખેત્| તતો લાક્ષાદિભિર્ઘૃતમણ્ડમધુદ્રુતૈઃ પ્રતિસારણીયાનિ| અનન્તરં સુખોષ્ણો ઘૃતમણ્ડસ્તૈલં વા કવલગ્રહઃ| મધુરૈશ્ચ પક્વં ઘૃતં કવલનસ્યયોર્હિતમ્|

Adhikarana dantapuppuTake svinnacchinnAdikRute yaShTyAdibhiH pratisAraNam (32-33) · Śloka 33

| દન્તપુપ્પુટકે સ્વિન્નછિન્નભિન્નવિલેખિતે||૩૨|| યષ્ટ્યાહ્વસ્વર્જિકાશુણ્ઠીસૈન્ધવૈઃ પ્રતિસારણમ્| |૩૩|

સ૦-દન્તપુપ્પુટકે સ્વિન્નછિન્નભિન્નવિલિખિતે યષ્ટ્યાદિભિઃ પ્રતિસારણમ્|

Adhikarana dantavidradhau kaTvAdibhiH kavalalepanam dantavidradhau kaTukAdibhirgharShaNam dantavidradhau himaiH pAkaM rakShet dantavidradhau pakvaH pATyaH, avagADhako dAhyaH (33-34) · Śloka 34

| વિદ્રધૌ કટુતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષૈઃ કવલલેપનમ્||૩૩|| ઘર્ષણં કટુકાકુષ્ઠવૃશ્ચિકાલીયવોદ્ભવૈઃ| રક્ષેત્પાકં હિમૈઃ પક્વઃ પાટ્યો દાહ્યોઽવગાઢકઃ||૩૪||

સ૦-વિદ્રધૌ કટ્વાદિભિઃ કવલલેપનં હિતમ્| કટુકાદિભિર્ઘર્ષણં હિતમ્| હિમૈઃ-શીતલૈઃ, પાકં રક્ષેત્| પક્વઃ પાટનીયઃ| દાહ્યોઽવગાઢઃ|

Adhikarana suShire chinnalikhite rodhrAdibhiH pratisAraNam suShire chinnalikhite rodhrAdikvAthairgaNDUShaH suShire chinnalikhite yaShTyAditailena nAvanam (35-37) · Śloka 37

સુષિરે છિન્નલિખિતે સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારણમ્| રોધ્રમુસ્તમિશિશ્રેષ્ઠાતાર્ક્ષ્યપત્તઙ્ગકિંશુકૈઃ||૩૫|| સકટ્ફલૈઃ, કષાયૈશ્ચ તેષાં ગણ્ડૂષ ઇષ્યતે| યષ્ટીરોધ્રોત્પલાનન્તાસારિવાગુરુચન્દનૈઃ||૩૬|| સગૈરિકસિતાપુણ્ડ્રૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચ નાવનમ્| |૩૭|

સ૦-સૌષિરે છિન્ને લિખિતે ચ રોધ્રાદિભિર્માધ્વીકયુતૈઃ પ્રતિસારણમ્| તૈરેવ કષાયૈર્ગણ્ડૂષશ્ચ સ્યાત્| યષ્ટ્યાદિભિઃ પક્વં તૈલં નાવનમ્|

Adhikarana adhimAMsake chedanaM vacAdicUrNaiH pratisAraNaM ca adhimAMsake paTolAdikvAthena kavalaH (37-38) · Śloka 38

| છિત્ત્વાઽધિમાંસકં ચૂર્ણૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્||૩૭|| વચાતેજોવતીપાઠાસ્વર્જિકાયવશૂકજૈઃ| પટોલનિમ્બત્રિફલાકષાયઃ કવલો હિતઃ||૩૮||

સ૦-અધિમાંસકં છિત્ત્વા વચાદિજૈશ્ચૂર્ણૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિસારયેત્| પટોલાદિક્વાથઃ કવલો હિતઃ|

Adhikarana vidarbhe dantamUlAnAM chedanam vidarbhe tataH kShAranasyAdi (39) · Śloka 39

વિદર્ભે દન્તમૂલાનિ મણ્ડલાગ્રેણ શોધયેત્| ક્ષારં યુઞ્જ્યાત્તતો નસ્યં ગણ્ડૂષાદિ ચ શીતલમ્||૩૯||

સ૦-વિદર્ભે દન્તમૂલાનિ મણ્ડલાગ્રેણ શોધયેત્| ક્ષારં યુઞ્જીત| તતો નસ્યમ્| ગણ્ડૂષાદિ ચ શીતલમ્|

Adhikarana dantanADyAM kAyashirovirekaH dantanADyAM tato dantoddharaNamagnyAdinA dAhaH dantanADyAM jAtyAdikvAthena dhAvanam dantanADyAM kShIrivRukShAmbunnA gaNDUShaH dantanADyAM kShIrivRukShasiddhatailena nasyam (mahAsuShirasyAsAdhyatvAccikitsA noktA) (40-42) · Śloka 42

સંશોધ્યોભયતઃ કાયં શિરશ્ચોપચરેત્તતઃ| નાડીં દન્તાનુગાં દન્તં સમુદ્ધૃત્યાગ્નિના દહેત્||૪૦|| કુબ્જાં નૈકગતિં પૂર્ણાં ગુડેન મદનેન વા| ધાવનં જાતિમદનખદિરસ્વાદુકણ્ટકૈઃ||૪૧|| ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુગણ્ડૂષો, નસ્યં તૈલં ચ તત્કૃતમ્| |૪૨|

સ૦-ઉભયતઃ-ઊર્ધ્વમધશ્ચ, કાયં મૂર્ધાનં ચ, વિરેકેણ નસ્યાદિના ચ સંશોધ્ય તતો નાડીં દન્તાનુગામુપચરેત્| દન્તં સમુદ્ધૃત્યાગ્નિના દહેત્| કુબ્જાં નૈકગતિં પૂર્ણાં ગુડેન મદનેન સમુદ્ધૃત્યાગ્નિના દહેત્| કુબ્જાં નૈકગતિં પૂર્ણાં ગુડેન મદનેન વા દહેત્| જાત્યાદિભિર્ધાવનં હિતમ્| ક્ષીરવૃક્ષામ્બુગણ્ડૂષઃ| તત્પક્વં ચ તૈલં નસ્યમ્|

Adhikarana jihvAgatarogANAM cikitsA| vAtajihvAyaaM vAtauShThakopokto vidhiH pittajihvAyAM gharShaNena srute rudhire madhuraiH pratisAraNAdi jihvAlase nave eShaH evopakramaH jihvAlase kintu shastreNainaM na spRushet (42-44) · Śloka 44

| કુર્યાદ્વાતૌષ્ઠકોપોક્તં કણ્ટકેષ્વનિલાત્મસુ||૪૨|| જિહ્વાયાં પિત્તજાતેષુ ઘૃષ્ટેષુ રુધિરે સ્રુતે| પ્રતિસારણગણ્ડૂષનાવનં મધુરૈર્હિતમ્||૪૩|| તીક્ષ્ણૈઃ કફોત્થેષ્વેવં ચ સર્ષપત્ર્યૂષણાદિભિઃ| નવે જિહ્વાલસેઽપ્યેવં, તં તુ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૪૪||

સ૦-જિહ્વાયાં વાતોત્થેષુ કણ્ટકેષુ વાતૌષ્ઠકોપોક્તં ચિકિત્સિતં કુર્યાત્| સ૦-જિહ્વાયાં પિત્તજાતેષુ કણ્ટકેષુ ઘૃષ્ટેષુ રુધિરે સ્રુતે પ્રતિસારણાદિ મધુરૈર્હિતમ્| સં-કફોત્થેષ્વપ્યેવં તીક્ષ્ણૈઃ સર્ષપાદિભિઃ પ્રતિસારણાદિ હિતમ્| સ૦-નવે ચ જિહ્વાલસે એષ એવોપક્રમઃ| કિં તુ શસ્ત્રેણૈનં ન સ્પૃશેત્| એતત્ યુક્ત્યા ચ પૂર્વેષાં શસ્ત્રસ્પર્શનં કાર્યમિત્યનુજજ્ઞે|

Adhikarana adhijihvikAyAM AkRuShTajihvAcchedanam adhijihvikAyAM tIkShNoShNairghaShaNAdi (45) · Śloka 45

ઉન્નમ્ય જિહ્વામાકૃષ્ટાં બડિશેનાધિજિહ્વિકામ્| છેદયેન્મણ્ડલાગ્રેણ તીક્ષ્ણોષ્ણૈર્ઘર્ષણાદિ ચ||૪૫||

સ૦-અધિજિહ્વિકાં બડિશેનાકૃષ્ટાં મણ્ડલાગ્રેણ છેદયેત્| કિં કૃત્વા ? ઉન્નમ્ય જિહ્વામ્| તીક્ષ્ણોષ્ણૈર્ઘર્ષણાદિ ચ કાર્યમ્|

Adhikarana upajihvAyAM raktasrAvo yavakShAreNa gharShaNaM ca tAlurogANAM cikitsA| shuNDikAyAM kaphaghnA nasyAdayaH (46) · Śloka 46

ઉપજિહ્વાં પરિસ્રાવ્ય યવક્ષારેણ ઘર્ષયેત્| કફઘ્નૈઃ શુણ્ડિકા સાધ્યા નસ્યગણ્ડૂષઘર્ષણૈઃ||૪૬||

સ૦-ઉપજિહ્વાં શસ્ત્રેણ પરિસ્રાવ્ય યવક્ષારેણ ઘર્ષયેત્| સ૦-શુણ્ડિકા કફઘ્નૈર્નસ્યાદિભિઃ સાધનીયા|

Adhikarana shuNDikAyAM vRuddhAyAM jihvAgracchedanam shuNDikAyAM aticchede mRutyuH shuNDikAyAM hInacchede vyAdhivRuddhiH (47-48) · Śloka 48

એર્વારુબીજપ્રતિમં વૃદ્ધાયામસિરાતતમ્| અગ્રં નિવિષ્ટં જિહ્વાયા બડિશાદ્યવલમ્બિતમ્||૪૭|| છેદયેન્મણ્ડલાગ્રેણ નાત્યગ્રે ન ચ મૂલતઃ| છેદેઽત્યસૃક્ક્ષયાન્મૃત્યુર્હીને વ્યાધિર્વિવર્દ્ધતે||૪૮||

સ૦-વૃદ્ધયાં શુણ્ડિકાયાં સત્યાં જિહ્વાયા અગ્રે(ગ્રં) નિવિષ્ટં કૃષ્ણદીર્ઘકર્કટિકાબીજસદૃશં બડિશાદિનાઽવલમ્બિતં મણ્ડલાગ્રેણ છેદયેત્| કથમ્ ? નાતિશયેન પ્રાન્તે ન ચાતિશયેન મૂલે| યતોઽતિચ્છેદે સત્યસૃક્ક્ષયાન્મૃત્યુઃ| હીનચ્છિન્ને સતિ વ્યાધિર્વિવર્દ્ધતે|

Adhikarana shuNDikAyAM chinnAyAM maricAdibhirgharShaNam shuNDikAyAM chinnAyAM kaTukAdikvAthena kavalaH (49-50) · Śloka 50

મરિચાતિવિષાપાઠાવચાકુષ્ઠકુટન્નટૈઃ| છિન્નાયાં સપટુક્ષૌદ્રૈર્ઘર્ષણં, કવલઃ પુનઃ||૪૯|| કટુકાતિવિષાપાઠાનિમ્બરાસ્નાવચામ્બુભિઃ| |૫૦|

સ૦-છિન્નાયાં મરિચાદિભિઃ સસૈન્ધવૈઃ ક્ષૌદ્રૈર્ઘર્ષણમ્| કવલઃ કટુકાદિક્વાથેન|

Adhikarana tAlusaMhatau vilikhya evaM samAcaret puppuTake vilikhya evaM samAcaret kacchape ca vilikhya evaM samAcaret (50) · Śloka 50

| સઙ્ઘાતે પુપ્પુટે કૂર્મે વિલિખ્યૈવં સમાચરેત્||૫૦||

સ૦-[તાલુ]સંહતૌ પુપ્પુટકે કચ્છપે[ચ] વિલિખ્યૈવં-અનેન ક્રમેણ, સમાચરેત્|

Adhikarana tAlupAke apakve kAsIsAdibhirgharShaNam tAlupAke apakve shItAdyauShadhaiH kavalaH (51) · Śloka 51

અપક્વે તાલુપાકે તુ કાસીસક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યજૈઃ| ઘર્ષણં, કવલઃ શીતકષાયમધુરૌષધૈઃ||૫૧||

સ૦-અપક્વે તુ તાલુપાકે કાસીસાદિભિર્ઘર્ષણમ્| શીતકષાયમધુરૌષધૈઃ કવલઃ|

Adhikarana tAlupAke pakve tIkShNoShNaiH pratisAraNam tAlupAke pakve vRuShAdibhistiktaiH kavalaH (52) · Śloka 52

પક્વેઽષ્ટાપદવદ્ભિન્ને તીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ પ્રતિસારણમ્| વૃષનિમ્બપટોલાદ્યૈસ્તિક્તૈઃ કવલધારણમ્||૫૨||

સ૦-પક્વેઽષ્ટાપદવદ્ભિન્ને સતિ તીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ પ્રતિસારણં કાર્યમ્| અષ્ટાપદં-ચતુરઙ્ગપીઠમ્| વૃષાદિભિસ્તિક્તદ્રવ્યૈઃ કવલધારણમ્|

Adhikarana tAlushoShe~atRuShNasyottarabhaktikaM sarpiH tAlushoShe kaNAshuNThIshRutaM jalapAnam tAlushoShe amlairgaNDUShadhAraNam tAlushoShe snigdhA dhanvamAMsarasAH tAlushoShe kShIrasarpiShA nAvanam (tAlupiTikArbudayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (53-54) · Śloka 54

તાલુશોષે ત્વતૃષ્ણસ્ય સર્પિરુત્તરભક્તિકમ્| કણાશુણ્ઠીશૃતં પાનમમ્લૈર્ગણ્ડૂષધારણમ્||૫૩|| ધન્વમાંસરસાઃ સ્નિગ્ધાઃ, ક્ષીરસર્પિશ્ચ નાવનમ્| |૫૪|

સ૦-તાલુશોષે ત્વતૃષ્ણસ્ય સતઃ સર્પિરુત્તરભક્તિકં યોજ્યમ્| પિપ્પલીશુણ્ઠીભ્યાં શૃતં જલપાનમ્| અમ્લૈઃ-કાઞ્જિકાદિભિઃ, ગણ્ડૂષધારણમ્| ધન્વમાંસરસાઃ સ્નિગ્ધાઃ| તથાક્ષીરસ્ય સર્પિશ્ચ નાવનં હિતમ્|

Adhikarana galarogANAM cikitsA| kaNTharogeShu sarveShu raktamokShaH kaNTharogeShu tIkShNairnasyAdikarma kaNTharogeShu dArvItvagAdikvAthasya pAnam kaNTharogeShu harItakIkvAthasya pAnam (54-55) · Śloka 55

કણ્ઠરોગેષ્વસૃઙ્મોક્ષસ્તીક્ષ્ણૈર્નસ્યાદિ કર્મ ચ||૫૪|| ક્વાથઃ પાનં ચ દાર્વીત્વઙ્નિમ્બતાર્ક્ષ્યકલિઙ્ગજઃ| હરીતકીકષાયો વા પેયો માક્ષિકસંયુતઃ| ||૫૫||

સ૦-કણ્ઠરોગેષુ સર્વેષુ સિરાદિભી રક્તમોક્ષઃ| તીક્ષ્ણૈર્દ્રવ્યૈર્નસ્યગણ્ડૂષાદિ ચ| દા્વીત્વગાદીનાં ક્વાથઃ પાતવ્યઃ| હરીતક્યા વા ક્વાથઃ સમાક્ષિકઃ પેયઃ|

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

શ્રેષ્ઠાવ્યોષયવક્ષારદાર્વીદ્વીપિરસાઞ્જનૈઃ| સપાઠાતેજિનીનિમ્બૈઃ સુક્તગોમૂત્રસાધિતૈઃ|૫૬| કવલો, ગુટિકા વાઽત્ર કલ્પિતા પ્રતિસારણમ્| |૫૭|

સ૦-શ્રેષ્ઠાદિભિઃ સુક્તગોમૂત્રસાધિતૈઃ કવલઃ| ગુટિકા વાઽત્ર-અસ્મિન્ ક્વાથે, પરિકલ્પિતા પ્રતિસારણમ્|

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

શ્રેષ્ઠાવ્યોષયવક્ષારદાર્વીદ્વીપિરસાઞ્જનૈઃ| સપાઠાતેજિનીનિમ્બૈઃ સુક્તગોમૂત્રસાધિતૈઃ||૫૬|| કવલો, ગુટિકા વાઽત્ર કલ્પિતા પ્રતિસારણમ્| ||૫૭||

સ૦-શ્રેષ્ઠાદિભિઃ સુક્તગોમૂત્રસાધિતૈઃ કવલઃ| ગુટિકા વાઽત્ર-અસ્મિન્ ક્વાથે, પરિકલ્પિતા પ્રતિસારણમ્|

Adhikarana vAtarohiNikAyAM lekhanam vAtarohiNikAyAM pa~jcamUlakvAthena kavalastailaM gaNDUSho nasyaM ca (58-59) · Śloka 59

અથાન્તર્બાહ્યતઃ સ્વિન્નાં વાતરોહિણિકાં લિખેત્||૫૮|| અઙ્ગુલીશસ્ત્રકેણાશુ પટુયુક્તનખેન વા| પઞ્ચમૂલામ્બુ કવલસ્તૈલં ગણ્ડૂષનાવનમ્||૫૯||

સ૦-અથેતિ મઙ્ગલે| મઙ્ગલપુર્વકં વાતજાં રોહિણિકામન્તર્બાહ્યતશ્ચ સ્વિન્નામઙ્ગુલિશસ્ત્રકેણાથવા પટુયુક્તેન નખેન શીઘ્રમેવ લિખેત્| પઞ્ચમૂલક્વાથઃ કવલઃ| તૈલં ગણ્ડૂષો નસ્યં ચ|

Adhikarana pittarohiNyAM visrAvya sitAdibhirgharShayet pittarohiNyAM sitAdikvAthena kavalaH pittarohiNyAM drAkShAdikvAthena kavalaH (60-61) · Śloka 61

વિસ્રાવ્ય પિત્તસમ્ભૂતાં સિતાક્ષૌદ્રપ્રિયઙ્ગુભિઃ| ઘર્ષેત્સરોધ્રપત્તઙ્ગૈઃ કવલઃ ક્વથિતૈશ્ચ તૈઃ||૬૦|| દ્રાક્ષાપરૂષકક્વાથો હિતશ્ચ કવલગ્રહે| |૬૧|

સ૦-પિત્તજાં રોહિણીં વિસ્રાવ્ય-રક્તં નિર્હૃત્ય, સિતાદિભિર્ઘર્ષયેત્| તૈશ્ચ-સિતાદિભિઃ, ક્વથિતૈઃ સરોધ્રાદિભિઃ કવલઃ| દ્રાક્ષાપરૂષકયોઃ ક્વાથઃ[ચ] કવલો હિતઃ|

Adhikarana raktarohiNyAM pratyAkhyAya pittajAyAmivopakramaH kapharohiNyAM kaTukaiH pratisAraNam kapharohiNyAM apAmArgaphalAditailena nasyagaNDUShau (61-63) · Śloka 63

| ઉપાચરેદેવમેવ પ્રત્યાખ્યાયાસ્રસમ્ભવામ્||૬૧|| સાગારધૂમૈઃ કટુકૈઃ કફજાં પ્રતિસારયેત્| નસ્યગણ્ડૂષયોસ્તૈલં સાધિતં ચ પ્રશસ્યતે||૬૨|| અપામાર્ગફલશ્વેતાદન્તીજન્તુઘ્નસૈન્ધવૈઃ| |૬૩|

સ૦-રક્તજાં રોહિણિકાં પ્રત્યાખ્યાય પિત્તજામિવોપક્રમેત્| સ૦-કટુકૈઃ-કટુવર્ગોક્તૈઃ, સાગારધૂમૈઃ કફોત્થાં પ્રતિસારયેત્| અપામાર્ગાદિભિઃ કલ્કિતૈઃ સાધિતં તૈલં કફરોહિણ્યાં નસ્યગણ્ડૂષયોઃ શ્રેષ્ઠમ્|

Adhikarana vRunde kapharohiNIvaccikitsA shAlUke kapharohiNIvaccikitsA tuNDikeryAM kapharohiNIvaccikitsA gilAyau ca kapharohiNIvaccikitsA galavidradhau srAvitau shreShThAdibhirgaNDUShagharShaNe (63-64) · Śloka 64

| તદ્વચ્ચ વૃન્દશાલૂકતુણ્ડિકેરીગિલાયુષુ||૬૩|| વિદ્રધૌ સ્રાવિતે શ્રેષ્ઠારોચનાતાર્ક્ષ્યગૈરિકૈઃ| સરોધ્રપટુપત્તઙ્ગકણૈર્ગણ્ડૂષઘર્ષણે||૬૪||

સ૦-એષૈવ ચિકિત્સા વૃન્દાદિષુ| સ૦-વિદ્રધૌ શસ્ત્રેણ સ્રાવિતે શ્રેષ્ઠાદિભિર્ગણ્ડૂષાદિ હિતમ્|

Adhikarana vAtaje galagaNDe svedo raktasrAvo tilAdibhirupanAhashca vAtaje galagaNDe rUDhe vraNe shigrvAdibhiH pralepaH vAtaje galagaNDe guDUcyAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe~apyetaccikitsA (65-68) · Śloka 68

ગલગણ્ડઃ પવનજઃ સ્વિન્નો નિઃસ્રુતશોણિતઃ| તિલૈર્બીજૈશ્ચ લટ્વોમાપ્રિયાલશણસમ્ભવૈઃ||૬૫|| ઉપનાહ્યો, વ્રણે રૂઢે પ્રલેપ્યશ્ચ પુનઃપુનઃ| શિગ્રુતિલ્વકતર્કારીગજકૃષ્ણાપુનર્નવૈઃ||૬૬|| કાલામૃતાર્કમૂલૈશ્ચ પુષ્પૈશ્ચ કરહાટજૈઃ| એકૈષિકાન્વિતૈઃ પિષ્ટૈઃ સુરયા કાઞ્જિકેન વા||૬૭|| ગુડૂચીનિમ્બકુટજહંસપાદીબલાદ્વયૈઃ| સાધિતં પાયયેત્તૈલં સકૃષ્ણાદેવદારુભિઃ||૬૮||

સ૦-ગલગણ્ડો વાતોદ્ભવઃ સ્વિન્નો નિઃસ્રુતાસ્રસ્તિલૈર્લટ્વાદિબીજૈશ્ચ ઉપનાહ્યઃ| રુઢે વ્રણે સતિ પ્રલેપ્યશ્ચ બહુશઃ શિગ્ર્વાદિભિઃ સુરયા કાઞ્જિકેન વા પિષ્ટૈઃ| એકૈષિકા-ત્રિવૃત્| ગુડૂચ્યાદિભિઃ સકૃષ્ણાદેવદારુભિઃ કલ્કિતૈર્ગલણ્ડિનમાતુરં પક્વં તૈલં પાયયેત્|

Adhikarana kaphaje galagaNDe atishayena svedavimlApane kaphaje galagaNDe ajagandhAdibhirlepaH (69-70) · Śloka 70

કર્તવ્યં કફજેઽપ્યેતત્સ્વેદવિમ્લાપને ત્વતિ| લેપોઽજગન્ધાતિવિષાવિશલ્યાઃ સવિષાણિકાઃ||૬૯|| ગુઞ્જાલાબુશુકાહ્વાશ્ચ પલાશક્ષારકલ્કિતાઃ| |૭૦|

સ૦-કફોત્થેઽપ્યેતત્-વાતગલગણ્ડોક્તં ચિકિત્સિતં, કાર્યમ્| કિન્તુ સ્વેદવિમ્લાપને ચાત્યર્થં કાર્યે| સ૦-કફજે ગલગણ્ડેઽજગન્ધાદયઃ પલાશક્ષારનિશ્ચોતકલ્કિતાઃ લેપઃ|

Adhikarana kaphaje galagaNDe haThakShArasya pAnam vatsakAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe kaphaghnA dhUmAdayaH (70-71) · Śloka 71

| મૂત્રસ્રુતં હઠક્ષારં પક્ત્વા કોદ્રવભુક્ પિબેત્||૭૦|| સાધિતં વત્સકાદ્યૈર્વા તૈલં સપટુપઞ્ચકૈઃ| કફઘ્નાન્ ધૂમવમનનાવનાદીંશ્ચ શીલયેત્||૭૧||

સ૦-હઠો-મિમ્મિણિઃ, તસ્ય ક્ષારં ગોમૂત્રે સ્રુતં પક્ત્વા ક્ષારન્યાયેન પિબેજ્જલેન, 'પેષણાલોડને વારિ' (હૃ.ક.અ. ૬/૨૩) ઇતિ વચનાત્| કિમ્ભૂતઃ સન્ ? કોદ્રવભુક્| વત્સકાદિભિર્વા (હૃ.સૂ.અ. ૧૫/૩૩) તૈલં સાધિતં હિતમ્| કફઘ્નાન્ ધૂમાદીન્ શીલયેત્|

Adhikarana medoje galagaNDe sirAvyadhaH medoje kaphaghno vidhiH medoje asanAdicUrNasya pAnam medoje ashAntau pAcayitvA vraNavadAcaraH (raktarohiNIsannipAtarohiNIgalaughavalayashataghnIgalArbudasvaraghnAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) (72-73) · Śloka 73

મેદોભવે સિરાં વિધ્યેત્કફઘ્નં ચ વિધિં ભજેત્| અસનાદિરજશ્ચૈનં પ્રાતર્મૂત્રેણ પાયયેત્||૭૨|| અશાન્તૌ પાચયિત્વા ચ સર્વાન્ વ્રણવદાચરેત્| |૭૩|

સ૦-મેદોભવે ગલગણ્ડે સિરાં વિધ્યેત્| કફઘ્નં ચ વિધિં સેવેત| અસનાદિચૂર્ણં (હૃ.સૂ.અ.૧૫/૧૯) ચૈનં પ્રાતર્ગોમૂત્રેણ પાયયેત્| સં-અશાન્તૌ સત્યાં પાચયિત્વા સર્વાન્ વ્રણવદુપક્રમેત્|

Adhikarana sarvavaktragarogANAM cikitsA| mukhapAkeShu triphalAdikvAthena mukhadhAvanam mukhapAkeShu triphalAdIn kuTherAdiM vA bhakShayitvA niShThIvanam (73-74) · Śloka 74

| મુખપાકેષુ સક્ષૌદ્રા પ્રયોજ્યા મુખધાવનાઃ||૭૩|| ક્વથિતાસ્ત્રિફલાપાઠામૃદ્વીકાજાતિપલ્લવાઃ| નિષ્ઠેવ્યા ભક્ષયિત્વા વા કુઠેરાદિર્ગણોઽથવા||૭૪||

સ૦-મુખપાકેષુ સમાક્ષિકા મુખધાવનાઃ ક્વથિતાસ્ત્રિફલાદયઃ પ્રયોજ્યાઃ| અથવા ત્રિફલાદીન્ ભક્ષયિત્વા નિષ્ઠેવ્યાઃભુક્ત્વા નિષ્ઠીવેત્| કુઠેરાદિર્ગણો વા-હરીતકવર્ગોક્તો (હૃ.સૂ.અ.૬/૧૦૬), ભક્ષયિત્વા નિષ્ઠેવ્યઃ|

Adhikarana vAtaje mukhapAke kRuShNAdibhiH pratisAraNam vAtaje vAtaharasiddhatailena kavalanasye (75) · Śloka 75

મુખપાકેઽનિલાત્ કૃષ્ણાપટ્વેલાઃ પ્રતિસારણમ્| તૈલં વાતહરૈઃ સિદ્ધં હિતં કવલનસ્યયોઃ||૭૫||

સ૦-મુખપાકેઽનિલાત્ કૃષ્ણાદયઃ પ્રતિસારણમ્| વાતઘ્નૈઃ સિદ્ધં તૈલં કવલે નસ્યે ચ હિતમ્|

Adhikarana pittaje mukhapAke pittaraktaghno vidhiH raktaje ca mukhapAke pittaraktaghno vidhiH kaphaje mukhapAke kaphaghno vidhiH kaphaje piTikAnAM shAkAdipatrairlekhanam (76) · Śloka 76

પિત્તાસ્રે પિત્તરક્તઘ્નઃ કફઘ્નશ્ચ કફે વિધિઃ| લિખેચ્છાકાદિપત્રૈશ્ચ પિટિકાઃ કઠિનાઃ સ્થિરાઃ||૭૬||

સ૦-પિત્તાસ્રે પિત્તરક્તઘ્નો વિધિઃ| સં-કફે ચ કફહૃત્ વિધિઃ| પિટિકાઃ કઠિનાઃ સ્થિરાઃ શાકાદિપત્રૈર્લિખેત્|

Adhikarana sannipAtaje yathAdoShodayaM cikitsA arbude nave asaMvRuddhe chedanaM svarjikAdibhiH pratisAraNam (77-78) · Śloka 78

યથાદોષોદયં કુર્યાત્સન્નિપાતે ચિકિત્સિતમ્| નવેઽર્બુદે ત્વસંવૃદ્ધે છેદિતે પ્રતિસારણમ્||૭૭|| સ્વર્જિકાનાગરક્ષૌદ્રૈઃ, ક્વાથો ગણ્ડૂષ ઇષ્યતે| |૭૮|

સ૦-સન્નિપાતે યથાદોષોદયં ચિકિત્સિતં કુર્યાત્| સ૦-અર્બુદે નવોત્થેઽસંવૃદ્ધે છેદિતે ચ પ્રતિસારણં સ્વર્જિકાદિભિઃ| ગણ્ડૂષ ઇષ્ટો ગુડૂચીનિમ્બકલ્કોદ્ભવઃ ક્વાથો મધુતૈલયુક્તઃ| તથા યવાન્નભોજી તીક્ષ્ણતૈલનસ્યાભ્યઙ્ગાનાચરેત્|

Adhikarana arbude guDUcyAdikvAthena gaNDUShaH kaphaje yavAnnabhuk tIkShNatailanasyAdayaH (78-79) · Śloka 79

| ગુડૂચીનિમ્બકલ્કોત્થો મધુતૈલસમન્વિતઃ||૭૮|| યવાન્નભુક્ તીક્ષ્ણતૈલનસ્યાભ્યઙ્ગાંસ્તથાઽઽચરેત્| |૭૯|

સ૦-અર્બુદે નવોત્થેઽસંવૃદ્ધે છેદિતે ચ પ્રતિસારણં સ્વર્જિકાદિભિઃ| ગણ્ડૂષ ઇષ્ટો ગુડૂચીનિમ્બકલ્કોદ્ભવઃ ક્વાથો મધુતૈલયુક્તઃ| તથા યવાન્નભોજી તીક્ષ્ણતૈલનસ્યાભ્યઙ્ગાનાચરેત્|

Adhikarana pUtivadane vamite tIkShNadhUmAdayaH pUtivadane sama~ggAdibhirantardhAvanam pUtivadane shItAdopakushoktaM nasyAdi (UrdhvagudatyAsAdhyatvAccikitsA noktA|) (79-81) · Śloka 81

| વમિતે પૂતિવદને ધૂમસ્તીક્ષ્ણઃ સનાવનઃ||૭૯|| સમઙ્ગાધાતકીરોધ્રફલિનીપદ્મકૈર્જલમ્| ધાવનં વદનસ્યાન્તશ્ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણિતમ્||૮૦|| શીતાદોપકુશોક્તં ચ નાવનાદિ ચ શીલયેત્| |૮૧|

સ૦-પૂતિમુખે વમિતે સતિ તીક્ષ્ણધૂમો નસ્યં ચ તીક્ષ્ણં પ્રયોજ્યમ્| સમઙ્ગાદિજલેન વદનસ્યાન્તઃ ક્ષાલયેત્| એતૈરેવ મુખાન્તરં ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણયેત્| શીતાદોપકુશોક્તં ચ નસ્યાદિકમભ્યસેત્|

Adhikarana kaNThAdirogaghnAH phalatrayAdiguTikA videhapraNItAH (81-83) · Śloka 83

ફલત્રયદ્વીપિકિરાતતિક્ત- યષ્ટ્યાહ્વસિદ્ધાર્થકટુત્રિકાણિ| મુસ્તાહરિદ્રાદ્વયયાવશૂક- વૃક્ષામ્લકામ્લાગ્રિમવેતસાશ્ચ||૮૧|| અશ્વત્થજમ્બ્વામ્રધનઞ્જયત્વક્ ત્વક્ ચાહિમારાત્ખદિરસ્ય સારઃ| ક્વાથેન તેષાં ઘનતાં ગતેન તચ્ચૂર્ણયુક્તા ગુટિકા વિધેયાઃ||૮૨|| તા ધારિતા ઘ્નન્તિ મુખેન નિત્યં કણ્ઠૌષ્ઠતાલ્વાદિગદાન્ સુકૃચ્છ્રાન્| વિશેષતો રોહિણિકાસ્યશોષ- ગન્ધાન્ વિદેહાધિપતિપ્રણીતાઃ||૮૩||

સ૦-ત્રિફલાદીનાં દ્રવ્યાણાં ક્વાથેન ઘનત્વં ગતેન તચ્ચૂર્ણેન ત્રિફલાદિરજસાઽન્વિતા ગુલિકાઃ કાર્યાઃ| તા મુખેન નિત્યં ધારિતાઃ કણ્ઠાદિરોગાન્ દારુણાનપિ ઘ્નન્તિ| વિશેષેણ રોહિણિકાદીન્| વિદેહપતિના નિર્મિતા એતાઃ| અમ્લાગ્રિમવેતસઃ-અમ્લવેતસઃ| અત્રા[ન્ત્યા]દ્યે વૃત્તે ઉપજાતી, મધ્યમમિન્દ્રવજ્રા|

Adhikarana sarvamukharogaharaM khadirAditailam (84-86) · Śloka 86

ખદિરતુલામમ્બુઘટે પક્ત્વા તોયેન તેન પિષ્ટૈશ્ચ| ચન્દનજોઙ્ગકકુઙ્કુમપરિપેલવવાલકોશીરૈઃ||૮૪|| સુરતરુરોધ્રદ્રાક્ષામઞ્જિષ્ઠાચોચપદ્મકવિડઙ્ગૈઃ| સ્પૃક્કાનતનખકટ્ફલસૂક્ષ્મૈલાધ્યામકૈઃ સપત્તઙ્ગૈઃ||૮૫|| તૈલપ્રસ્થં વિપચેત્ કર્ષાંશૈઃ પાનનસ્યગણ્ડૂષૈસ્તત્| હત્વાઽઽસ્યે સર્વગદાન્ જનયતિ ગાર્ધીં દૃશં શ્રુતિં ચ વારાહીમ્||૮૬||

સ૦-ખદિરપલશતં જલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતેન તેન જલેન પિષ્ટૈશ્ચન્દનાદિભિઃ કર્ષાશૈસ્તૈલપ્રસ્થં પચેત્| તચ્ચ પાનનસ્યગણ્ડૂષૈરાસ્યે ધારિતં સર્વાન્ રોગાન્ જિત્વા ગૃધ્રસમ્બન્ધિનીં દૃષ્ટિં વરાહતુલ્યાં શ્રુતિં[ચ] વિધત્તે| આર્યા(ર્યે) ગીતિઃ[ચ]|

Adhikarana vya~ggAdiharaM prapunATAdibhirudvartanaM anena tailenAbhya~ggashca (87) · Śloka 87

ઉદ્વર્તિતં ચ પ્રપુનાટરોધ્ર- દાર્વીભિરભ્યક્તમનેન વક્ત્રમ્| નિર્વ્યઙ્ગનીલીમુખદૂષિકાદિ સઞ્જાયતે ચન્દ્રસમાનકાન્તિ||૮૭||

સ૦-પ્રપુન્નાટાદિભિતુદ્વર્તિતં મુખં તૈલેનાનેનાભ્યક્તં વ્યઙ્ગાદિરહિતં ચન્દ્રતુલ્યકાન્તિ સઞ્જાયતે| ઉપજાતિઃ|

Adhikarana sarvamukharogaharaM bANAditailam (88-89) · Śloka 89

પલશતં બાણાત્તોયઘટે પક્ત્વા રસેઽસ્મિંશ્ચ પલાર્ધિકૈઃ ખદિરજમ્બૂયષ્ટ્યાનન્તામ્રૈરહિમારનીલોત્પલાન્વિતૈઃ||૮૮|| તૈલપ્રસ્થં પાચયેચ્છ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈ- રેભિર્દ્રવ્યૈર્ધારિતં તન્મુખેન| રોગાન્ સર્વાન્ હન્તિ વક્ત્રે વિશેષા- ત્સ્થૈર્યં ધત્તે દન્તપઙ્ક્તેશ્ચલાયાઃ||૮૯||

સ૦-નીલસહચરાત્ પલશતં જલઘટે પક્ત્વા તસ્મિન્ રસેદ્વિકાર્ષિકૈઃ ખદિરાદિભિઃ કલ્કિતૈઃ સૂક્ષ્મરજીકૃતૈસ્તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્| તન્મુખેન ધારિતં સર્વમુખરોગહૃત્| વિશેષેણ દન્તપઙ્ક્તેશ્ચલાયાઃ સ્થૈર્યકૃચ્ચ| વૃત્તં (?) શાલિની [ચ]|

Adhikarana sarvamukharogaharAH khadirasArAdiguTikAH (90-94) · Śloka 94

ખદિરસારાદ્ દ્વે તુલે પચેદ્વલ્કાત્તુલાં ચારિમેદસઃ| ઘટચતુષ્કે પાદશેષેઽસ્મિન્ પૂતે પુનઃ ક્વથનાદ્ઘને||૯૦|| આક્ષિકં ક્ષિપેત્સુસૂક્ષ્મં રજઃ સેવ્યામ્બુપત્તઙ્ગગૈરિકમ્| ચન્દનદ્વય(શ્યામા) રોધ્રપુણ્ડ્રા- હ્વયષ્ટ્યાહ્વલાક્ષાઞ્જનદ્વયમ્||૯૧|| ધાતકીકટુફલદ્વિનિશાત્રિફલાચતુર્જાતજોઙ્ગકમ્| મુસ્તમઞ્જિષ્ઠાન્યગ્રોધપ્રરોહ|વચા]માંસીયવાસકમ્||૯૨|| પદ્મકૈલાસમઙ્ગાશ્ચ શીતે તસ્મિંસ્તથા પાલિકાં પૃથક્| જાતિપત્રિકાં સજાતીફલાં સહ- (નખ)લવઙ્ગકઙ્કોલ્લકામ્||૯૩|| સ્ફટિકશુભ્રસુરભિકર્પૂરકુડવં ચ તત્રાવપેત્તતઃ| કારયેદ્ગુટિકાઃ સદા ચૈતા ધાર્યા મુખે તદ્વદાપહાઃ||૯૪||

સ૦-ખદિરસારદ્ દ્વે તુલે, તુલાં ચારિમેદસો વલ્કાત્, જલઘટચતુષ્ટયે પચેત્| પાદાવશેષિતે પૂતેઽસ્મિન્ પુનઃ ક્વથનાદ્ ઘનીભૂતે કાર્ષિકાણિ સૂશ્લક્ષ્ણચૂર્ણાનિ સેવ્યાદીનિ ક્ષિપેત્| અસ્મિન્ શીતે જાતીપત્રાદીન્ પૃથક્પાલિકાન્ ક્ષિપેત્| શ્રેષ્ઠતમોજ્જ્વલકર્પૂરકુડવં ચાત્ર ક્ષિપેત્| અનન્તરં ગુટિકાઃ કારયેત્| એતાઃ સદા મુખે ધાર્યાઃ સર્વમુખરોગહરાઃ| [વૃત્તાનિ(?) પઞ્ચ|]

Adhikarana sarvamukharogaharaM arimedAdi tailam (95) · Śloka 95

ક્વાથ્યૌષધવ્યત્યયયોજનેન તૈલં પચેત્કલ્પનયાઽનયૈવ| સર્વાસ્યરોગોદ્ધૃતયે તદાહુ- ર્દન્તસ્થિરત્વે ત્વિદમેવ મુખ્યમ્||૯૫||

સ૦-ક્વાથ્યૌષધયોઃ-ખદિરસારારિમેદસોઃ, વ્યત્યયો-વૈપરીત્યં,-અરિમેદસઃ-વિટ્ખદિરવલ્કલાદ્ દ્વે તુલે પ્રયોજ્યે, ખદિરસારત્તુલામ્, અન્યત્સર્વં પૂર્વવદ્દેયમિતિ| તૈલં પચેદનયૈવ કલ્પનયા| તત્-તૈલં, સર્વમુખરોગઘ્નમ્| દન્તસ્થિરકૃતૌ ચેદમેવ પ્રધાનમાહુઃ| ઇન્દ્રવજ્રા|

Adhikarana dRuDhadvijakarametadvayam (96) · Śloka 96

ખદિરેણૈતા ગુટિકા- સ્તૈલમિદં ચારિમેદસા પ્રથિતમ્| અનુશીલયન્ પ્રતિદિનં સ્વસ્થોઽપિ દૃઢદ્વિજો ભવતિ||૯૬||

સ૦-ખદિરેણૈતા ગુટિકાસ્તૈલં ચૈતદરિમેદસા પ્રથિતમ્| દ્વયમપ્યેતત્ પ્રતિદિનમભ્યસ્તં સ્વસ્થસ્યાપિ દ્વિજદાર્ઢ્યકૃત્| આર્યા|

Adhikarana sarvamukharogaharo kShudrAdikavalagrahaH dantamAMsarogaharaH pAThAdicUrNaH (97-98) · Śloka 98

ક્ષુદ્રાગુડૂચીસુમનઃપ્રવાલ- દાર્વીયવાસત્રિફલાકષાયઃ| ક્ષૌદ્રેણ યુક્તઃ કવલગ્રહોઽયં સર્વામયાન્ વક્ત્રગતાન્નિહન્તિ||૯૭|| પાઠાદાર્વીત્વક્કુષ્ઠમુસ્તાસમઙ્ગા- તિક્તાપીતાઙ્ગીરોધ્રતેજોવતીનામ્| ચૂર્ણઃ સક્ષૌદ્રો દન્તમાંસાર્તિકણ્ડૂ- પાકસ્રાવાણં નાશનો ઘર્ષણેન||૯૮||

સ૦-ક્ષુદ્રાદિભિઃ કષાયઃ ક્ષૌદ્રેણ યુતઃ કવલગ્રહોઽયં સર્વમુખરોગાન્ હન્તિ| ઇન્દ્રવજ્રા| સં-પાઠાદીનાં ચૂર્ણઃ ક્ષૌદ્રયુતો દન્તમાંસાર્ત્યાદીનાં ઘર્ષણેન નાશનઃ| વૈશ્વદેવી|

Adhikarana mukhAdirogaharaH kAlakacUrNaH dantAdirogaharaH pItakacUrNaH (99-100) · Śloka 100

ગૃહધૂમતાર્ક્ષ્યપાઠાવ્યોષક્ષારાગ્ન્યયોવરાતેજોહ્વૈઃ| મુખદન્તગલવિકારે સક્ષૌદ્રઃ કાલકો વિધાર્યશ્ચૂર્ણઃ||૯૯|| દાર્વીત્વક્સિન્ધૂદ્ભવમનઃ શિલાયાવશૂકહરિતાલૈઃ| ધાર્યઃ પીતકચૂર્ણો દન્તાસ્યગલામયે સમધ્વાજ્યઃ||૧૦૦||

સ૦-ગૃહધૂમાદિભિશ્ચૂર્ણઃ સમાક્ષિકઃ કાલકાખ્યો મુખ[દિ]વિકારે ધાર્યઃ| આર્યા ગીતિઃ| સ૦-દાર્વ્યાદિભિઃ પીતકાખ્યશ્ચૂર્ણો દન્તાદ્યામયે સમધુઘૃતો ધાર્યઃ| ગીતિરાર્યા|

Adhikarana galAmayaghnI dvikShArAdirasakriyA mukharogaharaH pathyAcUrNaH (101-102) · Śloka 102

દ્વિક્ષારધૂમકવરાપઞ્ચપટુવ્યોષવેલ્લગિરિતાર્ક્ષ્યૈઃ| ગોમૂત્રેણ વિપક્વા ગલામયઘ્ની રસક્રિયા એષા||૧૦૧|| ગોમૂત્રક્વથનવિલીનવિગ્રહાણાં પથ્યાનાં જલમિશિકુષ્ઠભાવિતાનામ્| અત્તારં નરમણવોઽપિ વક્ત્રરોગાઃ શ્રોતારં નૃપમિવ ન સ્પૃશન્ત્યનર્થાઃ||૧૦૨||

સ૦-દ્વિક્ષારાદિભિર્ગોમૂત્રેણ વિપક્વા એષા રસક્રિયા ગુટિકા ગલરોગઘ્ની ભવતિ| [ગીતિરાર્યા|] સ૦-ગોમૂત્રક્વાથેન વિલીનશરીરાણાં પથ્યાનાં વાલકશતપુષ્પાકુષ્ટૈર્ભાવિતાનાં ભક્ષયિતારં નરં સ્વલ્પા અપિ વક્ત્રરોગા ન સ્પૃશન્તિ| અનર્થાઃ શ્રોતારં નૃપમિવેત્યુપમાલઙ્કારઃ| પ્રહર્ષિણી|

Adhikarana mukhapAkaharaH saptacchadAdikvAthaH sarvamukharogaharaH paTolAdikvAthaH (103-104) · Śloka 104

સપ્તચ્છદોશીરપટોલમુસ્ત- હરીતકીતિક્તકરોહિણીભિઃ| યષ્ટ્યાહ્વરાજદ્રુમચન્દનૈશ્ચ ક્વાથં પિબેત્પાકહરં મુખસ્ય||૧૦૩|| પટોલશુણ્ઠીત્રિફલાવિશાલા- ત્રાયન્તિતિક્તાદ્વિનિશામૃતાનામ્| પીતઃ કષાયો મધુના નિહન્તિ મુખે સ્થિતશ્ચાસ્યગદાનશેષાન્||૧૦૪||

સ૦-સપ્તચ્છદાદિભિઃ ક્વાથં મુખપાકહરં પિબેત્| સ૦-પટોલાદીનાં કષાયો મધુમાન્ પીતો મુખે ચ સ્થિતોગણ્ડૂષો ધારિતો, મુખગદાનશેષાન્નિહન્તિ| ઉપજાતી

Adhikarana mukhapAkAdiharA dArvIrasakriyA mukhapAkAdiharA paTolAdirasakriyA (105-106) · Śloka 106

સ્વરસઃ ક્વથિતો દાર્વ્યા ઘનીભૂતઃ સગૈરિકઃ| આસ્યસ્થઃ સમધુર્વક્ત્રપાકનાડીવ્રણાપહઃ||૧૦૫|| પટોલનિમ્બયષ્ટ્યાહ્વવાસાજાત્યરિમેદસામ્| ખદિરસ્ય વરાયાશ્ચ પૃથગેવં પ્રકલ્પના||૧૦૬||

સ૦-દાર્વ્યા રસઃ ક્વથિતો ઘનીભૂતઃ સગૈરિકક્ષૌદ્રો મુખસ્થો વક્ત્રપાકાદિઘ્નઃ| સ૦-પટોલાદીનાં પૃથગેવં પ્રકલ્પના કાર્યા|

Adhikarana dvijadArDhyakRut khadirAdigaNDUShaH mukhAdirogeShu punaH punaH duShTaraktasrAvaH (107-108) · Śloka 108

ખદિરાયોવરાપાર્થમદયન્ત્યહિમારકૈઃ| ગાણ્ડૂષોઽમ્બુશૃતૈર્ધાર્યો દુર્બલદ્વિજશાન્તયે||૧૦૭|| મુખદન્તમૂલગલજાઃ પ્રાયો રોગાઃ કફાસ્રભૂયિષ્ઠાઃ| તસ્માત્તેષામસકૃદ્ રુધિરં વિસ્રાવયેદ્દુષ્ટમ્||૧૦૮||

સ૦-ખદિરાદિભિર્જલશૃતૈર્ગણ્ડૂશો દ્વિજદાર્ઢ્યકૃદ્ધાર્યઃ| અહિમારકઃ-અરિમેદઃ| સ૦-મુખાદિગદા બાહુલ્યેન કફરક્તભૂયિષ્ઠા યતઃ, તસ્માદ્ધેતોસ્તેષાં દુષ્ટં રુધિરં પુનઃ પુનર્વિસ્રાવયેત્|

Adhikarana mukhAdirogeShu kAyashirasorvirekAdi mukhAdirogeShu kapharaktaharaM karma (109-110) · Śloka 110

કાયશિરસોર્વિરેકો વમનં કવલગ્રહાશ્ચ કટુતિક્તાઃ| પ્રાયઃ શસ્તં તેષાં કફરક્તહરં તથા કર્મ||૧૦૯|| યવતૃણધાન્યં ભક્તં વિદલૈઃ ક્ષારોષિતૈરપસ્નેહાઃ| યૂષા ભક્ષ્યાશ્ચ હિતા યચ્ચાન્યચ્છ્લેષ્મનાશાય||૧૧૦||

સ૦-કાયશિરોવિરેકાદિકં બાહુલ્યેન તેષાં શસ્તમ્| કફરક્તહરં ચ યત્કર્મ તત્ શસ્તમ્| સ૦-યવાદયો હિતાઃ| યચ્ચાપરં શ્લેષ્મનાશનં તચ્ચ શસ્તમ્|

Adhikarana mukhAdirogeShu yavatRuNadhAnyAdi bhojanam mukhAdirogeShu tvaritamupakramaH (22) · Śloka 22

પ્રાણાનિલપથસંસ્થાઃ શ્વસિતમપિ નિરુન્ધતે પ્રમાદવતઃ| કણ્ઠામયાશ્ચિકિત્સિત- મતો દ્રુતં તેષુ કુર્વીત||૧૧૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિ- તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને મુખરોગપ્રતિષેધો નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||

સ૦-પ્રાણપવનમાર્ગસ્થિતા કણ્ઠરોગાઃ પ્રમાદ્યતઃ શ્વાસમપિ નિરુન્ધન્તિ યતઃ, અતઃ-અસ્માદ્ધેતોઃ, તેષુ રોગેષૂપક્રમં દ્રાગ્ વિદધીત| આર્યાશ્ચતસ્રઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને મુખરોગ- પ્રતિષેધો નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૨||