22. mukharōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogapratiShedhAdhyAyaH||22|| oShThagatarogANAM cikitsA| khaNDauShThe vilikhya syUtvA vraNavat (2-1) · Śloka 1

अथातो मुखरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) खण्डौष्ठस्य विलिख्यान्तौ स्यूत्वा व्रणवदाचरेत्| |१|

प० च०-खाण्डौष्ठस्य-छिन्नौष्ठस्य स्निग्धस्विन्नस्य, ओष्ठप्रान्तौ विलिख्य सुष्लिष्टौ क्षौमसूत्रेण स्यूत्वा सद्योव्रणवदुपचारं कुर्यात्,-शतधौतघृताभ्यक्तां व्रणस्योपरि कवलिकां दद्यात्|

Adhikarana khaNDauShThe yaShTyAditailenAbhya~jjanam khaNDauShThe vAtaghnAditailena nasyam (1-2) · Śloka 2

| यष्टिज्योतिष्मतीरोध्रश्रावणीसारिवोत्पलैः||१|| पटोल्या काकमाच्या च तैलमभ्यञ्जनं पचेत्| नस्यं च तैलं वातघ्नमधुरस्कन्धसाधितम्||२||

प० च०-मधुयष्ट्यादिभिः कल्कितैस्तैलमभ्यञ्जनं पचेत्| प० च०-वातहरमधुरौषधसाधितं तैलं नस्यं प्रयोज्यम्|

Adhikarana vAtaje oShThakope devadhUpAdi mahAsnehena picuryojyaH vAtaje oShThakope yaShTIcUrNayuktamahAsnehena pratisAraNam (3-4) · Śloka 4

महास्नेहेन वातौष्ठे सिद्धेनाक्तः पिचुर्हितः| देवधूपमधूच्छिष्टगुग्गुल्वमरदारुभिः||३|| यष्ट्याह्वचूर्णयुक्तेन तेनैव प्रतिसारणम्| |४|

प० च०-सर्जरससिक्थकगुग्गुलुदेवदारुभिः सिद्धेन महास्नेहेन-सर्पिर्मज्जवसातैलाख्येनाक्तः, पिचुर्वातौष्ठे-वातज ओष्ठकोपे, हितः| प० च०-तेनैव-महास्नेहेन, मधुयष्टीचूर्णयुक्तेन वातौष्ठे वा प्रतिसारणं हितम्|

Adhikarana vAtaje oShThakope eraNDapallavairnADyA svedanam vAtaje oShThakope khaNDauShThavihitaM nasyaM shirobhya~ggashca (4-5) · Śloka 5

| नाड्योष्ठं स्वेदयेद्दुग्धसिद्धैरेरण्डपल्लवैः||४|| खण्डौष्ठविहितं नस्यं तस्य मूर्ध्नि च तर्पणम्| |५|

प० च०- ओष्ठं-वातौष्ठं, दुग्धसिद्धैरेरण्डपल्लवैर्नाड्या स्वेदयेत्| पं चं-खण्डौष्ठविहितं-खण्डौष्ठोक्तं, नस्यं प्रयोज्यम्| तथा तस्य मूर्ध्नि तर्पणं-शिरोभ्यङ्गः, कार्यः|

Adhikarana pittaje kShataje ca jalaukAbhIraktamokShaNaM pittaje kShataje ca rodhrAdibhiHpratisAraNam (5-6) · Śloka 6

| पित्ताभिघातजावोष्ठौ जलौकोभिरुपाचरेत्||५|| रोध्रसर्जरसक्षौद्रमधुकैः प्रतिसारणम्| |६|

प० च०-पित्तजमभिघातजमो(जं चौ)ष्ठकोपं जलौकोभिरुपाचरेत्-चिकित्सेत्ताभी रक्तं स्रावयेत्| प० च०-पित्तोत्थेऽभिघातजे चौष्ठकोपे रोध्रादिभिः प्रतिसारणं हितम्|

Adhikarana pittaje kShataje ca guDUcyAdighRutenAbhya~jjanam pittaje kShataje ca pittavidradhivat kriyA raktaje oShThakope nave idameva karma (6-7) · Śloka 7

| गुडूचीयष्टिपत्तङ्गसिद्धमभ्यञ्जने घृतम्||६|| पित्तविद्रधिवच्चात्र क्रिया शोणितजेऽपि च| इदमेव नवे कार्यं कर्म|७|

प० च०-गुडूच्यादिभिः कल्कितैर्घृतं सिद्धमभ्यञ्जने हितम्| प० च०-अत्र-[ए]तयोः पित्ताभिघातजयोः, पित्तविद्रधिवत् क्रिया-चिकित्सा, कार्या| पं चं-शोणितजे रक्तो(नवो)त्थे इदमेव-पित्तोक्तं, कर्मकार्यम्|

Adhikarana kaphaje oShThakope hratAsre pAThAdipratisAraNam kaphaje kaphaghnA dhUmanAvanagaNDUShAH (7-8) · Śloka 8

| ओष्ठे तु कफातुरे||७|| पाठाक्षारमधुव्योषैर्हृतास्रे प्रतिसारणम्| धूमनावनगण्डूषाः प्रयोज्याश्च कफच्छिदः||८||

स०-कफातुर ओष्ठे हृतास्रे-हृतरक्ते, पाठादिभिः प्रतिसारणं हितम्| तथा धूमादयः कफघ्ना हिताः|

Adhikarana medoje kaphaghnA svinnAdikRutvA~agninA dahet medoje kaphaghnA priya~ggvAdinA pratisAraNam jalArbude bhinnashuddhe tIkShNA gharShaNam jalArbude avagADhe~ativRuddhe vA kShAro~agnirvA (9-11) · Śloka 11

स्विन्नं भिन्नं विमेदस्कं दहेन्मेदोजमग्निना| प्रियङ्गुरोध्रत्रिफलामाक्षिकैः प्रतिसारयेत्||९|| सक्षौद्रा घर्षणं तीक्ष्णा भिन्नशुद्धे जलार्बुदे| अवगाढेऽतिवृद्धे वा क्षारोऽग्निर्वा प्रतिक्रिया||१०|| आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवदाचरेत्| |११|

स०-मेदोजमोष्ठं स्विन्नं भिन्नं-विदारितं, विगतमेदसं सन्तमग्निना दहेत्| प्रियङ्ग्वादिभिः प्रतिसारयेत्| स०-तीक्ष्णाः-पिप्पलीमरिचादयः, समाक्षिका भिन्नशुद्धे जलार्बुदे घर्षणम्| अवगाढेऽतिवृद्धे जलार्बुदे क्षारोऽग्निरथवा चिकित्सितम्|

Adhikarana (sannipAtaraktamAMsajauShThakopArbudAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) gaNDagatarogasya cikitsA| gaNDAlajyAM shophavat dantagatarogANAM cikitsA| shItadante tailena pAlIdahanam shItadante dADimatvagAdibhiH pratisAraNam shItadante kShIrikvAthaiH kavalaH shItadante aNutailena nasyam (11-14) · Śloka 14

आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवदाचरेत्| स्विन्नस्य शीतदन्तस्य पालीं विलिखितां दहेत्||११|| तैलेन, प्रतिसार्या च सक्षौद्रघनसैन्धवैः| दाडिमत्वग्वरातार्क्ष्यकान्ताजम्ब्वस्थिनागरैः||१२|| कवलः क्षीरिणां क्वाथैरणुतैलं च नावनम्| दन्तहर्षे तथा भेदे सर्वा वातहरा क्रिया||१३|| तिलयष्टीमधुशृतं क्षीरं गण्डूषधारणम्| |१४|

स०-आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवदुपक्रमेत्| स०-शीतदन्तस्य स्विन्नस्य पालीं विलिखितां तैलेन दहेत्| दाडिमत्वगादिभिः क्षौद्रादियुतैः प्रतिसार्या च| क्षीरिणां क्वाथैः कवलो हितः| नस्यमणुतैलं हितम्| स०-दन्तभेदे हर्षे च सर्वा वातघ्नी क्रिया शस्ता| तिलयष्टीमधुशृतं क्षीरं गण्डूषधारणम्|

Adhikarana pracaladvije dashamUlAmbu gaNDUShaH pracaladvije tutthAdibhirgharShaNam pracaladvije snigdhA nasyAdayaH (14-15) · Śloka 15

| सस्नेहं दशमूलाम्बु गण्डूषः प्रचलद्विजे||१४|| तुत्थरोध्रकणाश्रेष्ठापत्तङ्गपटुघर्षणम्| स्निग्धाः शील्या यथावस्थं नस्यान्नकवलादयः||१५||

स०-प्रचलद्विजे दशमूलाम्बु सस्नेहं गण्डूषः| तुत्थादिभिर्घर्षणम्| स्निग्धा नस्यादयोऽवस्थावशादभ्यसनीयाः|

Adhikarana adhidante kRumidantavaccikitsA adhidante anavasthitarakte dagdhavraNavat (16-17) · Śloka 17

अधिदन्तकमालिप्तं यदा क्षारेण जर्जरम्| कृमिदन्तमिवोत्पाट्य तद्वच्चोपचरेत्तदा||१६|| अनवस्थितरक्ते च दग्धे व्रण इव क्रिया| |१७|

स०-अधिदन्तकं क्षारेणालिप्तं यदा जर्जरं स्यात्, तदा कृमिदन्तं यथोत्पाट्य तथैवोपक्रमेत्| अनवस्थितरक्ते च दग्धेव्रण इव चिकित्सा कार्या|

Adhikarana sharkarAyAM vilekhanam sharkarAyAM tataH kShAracUrNaiH pratisAraNam kapAlikAyAM dantaharShoktA kriyA (17-18) · Śloka 18

| अहिंसन् दन्तमूलानि दन्तेभ्यः शर्करां हरेत्||१७|| क्षारचूर्णैर्मधुयुतैस्ततश्च प्रतिसारयेत्| कपालिकायामप्येवं हर्षोक्तं च समाचरेत्||१८||

स०-दन्तेभ्यः शर्करां हरेत्, दन्तमूलान्यहिंसन्-अपीडयन् रक्षन्| ततः-अनन्तरं, शर्करां विलिख्य क्षारचूर्णैर्मधुयुतैः प्रतिसारयेत्| स०-कपालिकायामप्येवं-एष एवोपक्रमः कार्यः| दन्तहर्षोक्तं च समाचरेत्|

Adhikarana kRumidante svedo raktavisrAvaNaM ca kRumidante vAtaghnAH snigdhA lepAdayaH kRumidante guDena madenana vA dAhaH kRumidante saptacchadArkakShIrAbhyAM pUraNam (19-20) · Śloka 20

जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम्| स्निग्धैश्चालेपगण्डूषनस्याहारैश्चलापहैः||१९|| गुडेन पूर्णं सुषिरं मधूच्छिष्टेन वा दहेत्| सप्तच्छदार्कक्षीराभ्यां पूरणं कृमिशूलजित्||२०||

स०-कृमिदनतकं स्विन्नमचलं विस्रावर्णैर्विस्रावयेत्(जयेत्)| तथा स्निग्धैर्वातघ्नैरालेपादिभिः| गुडेन पूर्णं सुषिरं मदनेन दहेद्वा| सप्तपर्णार्कक्षीराभ्यां पूरणं हितम्| तत् कृमिशूलजित्|

Adhikarana kRumidante hi~ggvAdicUrNapoTalI dashane dhRutA rujAhRut kRumidante hiMgvAdisiddhatailena gaNDUShaH kRumidante eraNDAdikvAthayuktena tailena gaNDUShaH (21-22) · Śloka 22

हिङ्गुकट्फलकासीसस्वर्जिकाकुष्ठवेल्लजम्| रजो रुजं जयत्याशु वस्त्रस्थं दशने धृतम्||२१|| गण्डूषं ग्राहयेत्तैलमेभिरेव च साधितम्| क्वाऱ्थैर्वा युक्तमेरण्डद्विव्याघ्रीभूकदम्बजैः||२२||

स०-हिङ्ग्वादिकं चूर्णं वसनस्थितं दन्ते धृतं रुजाहृत्| स०-एभिरेव-हिङ्ग्वादिभिः, क्वाथयुक्तं सिद्धं तैलं गण्डूषं रोगिणं ग्राहयेत्| एरण्डादिजैः क्वाथैर्युक्तं तैलं गण्डूषं धारयेद्वा|

Adhikarana kRumidante evamapyashAntarujasya dantasyoddaraNam kRumidante tataH sayaShTitailena madhunA vA gaNDUShaH (23-24) · Śloka 24

क्रियायोगैर्बहुविधैरित्यशान्तरुजं भृशम्| दृढमप्युद्धरेद्दन्तं पूर्वं मूलाद्विमोक्षितम्||२३|| सन्दंशकेन लघुना दन्तनिर्घातनेन वा| तैलं सयष्ट्याह्वरजो गण्डूषो मधु वा ततः||२४||

स०-इति-एवमादिभिः, क्रियायोगैर्बहुप्रकारैः कृतैरप्युपक्रमैरशान्तपीडं दन्तं सुदृढमपि पूर्वं मूलाद्विमोक्षितं लघुना सन्दंशकेन दन्तनिर्घातनेन यन्त्रेण वोद्धरेत्| अनन्तरं तैलं मधुयष्टीचूर्णयुतं गण्डूषं धारयेत्| माक्षिकं वा मधुयष्टीचूर्णयुतम्|

Adhikarana kRumidante tato vidAryAditailena nasyam kRumidante kRushAdInAM dantaM noddharet kRumidante eShAmapyuddhRutau snigdhAdikramaH (karAlashyAvayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (25-27) · Śloka 27

ततो विदारियष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुभिः| तैलं दशगुणक्षीरं सिद्धं युञ्जीत नावनम्||२५|| कृशदुर्बलवृद्धानां वातार्तानां च नोद्धरेत्| नोद्धरेच्चोत्तरं दन्तं बहूपद्रवकृद्धि सः||२६|| एषामप्युद्धृतौ स्निग्धस्वादुशीतक्रमो हितः| |२७|

स०-ततो विदार्यादिभिर्दशगुणक्षीरं तैलं पक्वं नस्यं युञ्जीत| स०-कृशादीनां दन्तं नोद्धरेत्| उत्तरं च दन्तं नोद्धरेत्| यस्मात्स उद्धृतो बहूपद्रवकरः| एषामपि दन्तैरुद्धृतैः(दन्तोद्धृतौ) स्निग्धस्वादुशीतक्रमो हितः|

Adhikarana dantamUlagatarogANAM cikitsA| shItAde raktasrAvo mustAdibhiH pratisAraNaM ca shItAde mustAdikvAthena kavalaH shItAde madhurasAdhitatailena nasyam (27-28) · Śloka 28

| विस्रावितास्रे शीतादे सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्||२७|| मुस्तार्जुनत्वक्त्रिफलाफलिनीताऱ्र्क्ष्यनागरैः| तत्क्वाथः कवलो, नस्यं तैलं मधुरसाधितम्||२८||

स०-विस्रावितरक्ते शीतादे मुस्तादिभिः सक्षौद्रैः प्रतिसारणं हितम्| तेषां-मुस्तादीनां, क्वाथः कवलः| मधुरैः साधितं तैलं नस्यम्|

Adhikarana upakushe uShNAmbusvinnadantamAMsAnAM maNDalAgrAdinA lekhanam upakushe tato lAkShAdibhiH pratisAraNam upakushe tato ghRutamaNDAdinA kavalagrahaH upakushe madhurasiddhaghRutena kavalo nasyaM ca (29-32) · Śloka 32

दन्तमांसान्युपकुशे स्विन्नान्युष्णाम्बुधारणैः| मण्डलाग्रेण शाकादिपत्रैर्वा बहुशो लिखेत्||२९|| ततश्च प्रतिसार्याणि घृतमण्डमधुद्रुतैः| लाक्षाप्रियङ्गुपत्तङ्गलवणोत्तमगैरिकैः||३०|| सकुष्ठशुण्ठीमरिचयष्टीमधुरसाञ्जनैः| सुखोष्णो घृतमण्डो तैलं वा कवलग्रहः||३१|| घृतं च मधुरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः| |३२|

स०-उपकुशे दन्तमासानि स्विन्नान्युष्णाम्बुगण्डूषधारणेन| ततो मण्डलाग्रेण शाकादिपत्रैर्वा बहुशो लिखेत्| ततो लाक्षादिभिर्घृतमण्डमधुद्रुतैः प्रतिसारणीयानि| अनन्तरं सुखोष्णो घृतमण्डस्तैलं वा कवलग्रहः| मधुरैश्च पक्वं घृतं कवलनस्ययोर्हितम्|

Adhikarana dantapuppuTake svinnacchinnAdikRute yaShTyAdibhiH pratisAraNam (32-33) · Śloka 33

| दन्तपुप्पुटके स्विन्नछिन्नभिन्नविलेखिते||३२|| यष्ट्याह्वस्वर्जिकाशुण्ठीसैन्धवैः प्रतिसारणम्| |३३|

स०-दन्तपुप्पुटके स्विन्नछिन्नभिन्नविलिखिते यष्ट्यादिभिः प्रतिसारणम्|

Adhikarana dantavidradhau kaTvAdibhiH kavalalepanam dantavidradhau kaTukAdibhirgharShaNam dantavidradhau himaiH pAkaM rakShet dantavidradhau pakvaH pATyaH, avagADhako dAhyaH (33-34) · Śloka 34

| विद्रधौ कटुतीक्ष्णोष्णरूक्षैः कवललेपनम्||३३|| घर्षणं कटुकाकुष्ठवृश्चिकालीयवोद्भवैः| रक्षेत्पाकं हिमैः पक्वः पाट्यो दाह्योऽवगाढकः||३४||

स०-विद्रधौ कट्वादिभिः कवललेपनं हितम्| कटुकादिभिर्घर्षणं हितम्| हिमैः-शीतलैः, पाकं रक्षेत्| पक्वः पाटनीयः| दाह्योऽवगाढः|

Adhikarana suShire chinnalikhite rodhrAdibhiH pratisAraNam suShire chinnalikhite rodhrAdikvAthairgaNDUShaH suShire chinnalikhite yaShTyAditailena nAvanam (35-37) · Śloka 37

सुषिरे छिन्नलिखिते सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्| रोध्रमुस्तमिशिश्रेष्ठातार्क्ष्यपत्तङ्गकिंशुकैः||३५|| सकट्फलैः, कषायैश्च तेषां गण्डूष इष्यते| यष्टीरोध्रोत्पलानन्तासारिवागुरुचन्दनैः||३६|| सगैरिकसितापुण्ड्रैः सिद्धं तैलं च नावनम्| |३७|

स०-सौषिरे छिन्ने लिखिते च रोध्रादिभिर्माध्वीकयुतैः प्रतिसारणम्| तैरेव कषायैर्गण्डूषश्च स्यात्| यष्ट्यादिभिः पक्वं तैलं नावनम्|

Adhikarana adhimAMsake chedanaM vacAdicUrNaiH pratisAraNaM ca adhimAMsake paTolAdikvAthena kavalaH (37-38) · Śloka 38

| छित्त्वाऽधिमांसकं चूर्णैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्||३७|| वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायवशूकजैः| पटोलनिम्बत्रिफलाकषायः कवलो हितः||३८||

स०-अधिमांसकं छित्त्वा वचादिजैश्चूर्णैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्| पटोलादिक्वाथः कवलो हितः|

Adhikarana vidarbhe dantamUlAnAM chedanam vidarbhe tataH kShAranasyAdi (39) · Śloka 39

विदर्भे दन्तमूलानि मण्डलाग्रेण शोधयेत्| क्षारं युञ्ज्यात्ततो नस्यं गण्डूषादि च शीतलम्||३९||

स०-विदर्भे दन्तमूलानि मण्डलाग्रेण शोधयेत्| क्षारं युञ्जीत| ततो नस्यम्| गण्डूषादि च शीतलम्|

Adhikarana dantanADyAM kAyashirovirekaH dantanADyAM tato dantoddharaNamagnyAdinA dAhaH dantanADyAM jAtyAdikvAthena dhAvanam dantanADyAM kShIrivRukShAmbunnA gaNDUShaH dantanADyAM kShIrivRukShasiddhatailena nasyam (mahAsuShirasyAsAdhyatvAccikitsA noktA) (40-42) · Śloka 42

संशोध्योभयतः कायं शिरश्चोपचरेत्ततः| नाडीं दन्तानुगां दन्तं समुद्धृत्याग्निना दहेत्||४०|| कुब्जां नैकगतिं पूर्णां गुडेन मदनेन वा| धावनं जातिमदनखदिरस्वादुकण्टकैः||४१|| क्षीरिवृक्षाम्बुगण्डूषो, नस्यं तैलं च तत्कृतम्| |४२|

स०-उभयतः-ऊर्ध्वमधश्च, कायं मूर्धानं च, विरेकेण नस्यादिना च संशोध्य ततो नाडीं दन्तानुगामुपचरेत्| दन्तं समुद्धृत्याग्निना दहेत्| कुब्जां नैकगतिं पूर्णां गुडेन मदनेन समुद्धृत्याग्निना दहेत्| कुब्जां नैकगतिं पूर्णां गुडेन मदनेन वा दहेत्| जात्यादिभिर्धावनं हितम्| क्षीरवृक्षाम्बुगण्डूषः| तत्पक्वं च तैलं नस्यम्|

Adhikarana jihvAgatarogANAM cikitsA| vAtajihvAyaaM vAtauShThakopokto vidhiH pittajihvAyAM gharShaNena srute rudhire madhuraiH pratisAraNAdi jihvAlase nave eShaH evopakramaH jihvAlase kintu shastreNainaM na spRushet (42-44) · Śloka 44

| कुर्याद्वातौष्ठकोपोक्तं कण्टकेष्वनिलात्मसु||४२|| जिह्वायां पित्तजातेषु घृष्टेषु रुधिरे स्रुते| प्रतिसारणगण्डूषनावनं मधुरैर्हितम्||४३|| तीक्ष्णैः कफोत्थेष्वेवं च सर्षपत्र्यूषणादिभिः| नवे जिह्वालसेऽप्येवं, तं तु शस्त्रेण न स्पृशेत्||४४||

स०-जिह्वायां वातोत्थेषु कण्टकेषु वातौष्ठकोपोक्तं चिकित्सितं कुर्यात्| स०-जिह्वायां पित्तजातेषु कण्टकेषु घृष्टेषु रुधिरे स्रुते प्रतिसारणादि मधुरैर्हितम्| सं-कफोत्थेष्वप्येवं तीक्ष्णैः सर्षपादिभिः प्रतिसारणादि हितम्| स०-नवे च जिह्वालसे एष एवोपक्रमः| किं तु शस्त्रेणैनं न स्पृशेत्| एतत् युक्त्या च पूर्वेषां शस्त्रस्पर्शनं कार्यमित्यनुजज्ञे|

Adhikarana adhijihvikAyAM AkRuShTajihvAcchedanam adhijihvikAyAM tIkShNoShNairghaShaNAdi (45) · Śloka 45

उन्नम्य जिह्वामाकृष्टां बडिशेनाधिजिह्विकाम्| छेदयेन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोष्णैर्घर्षणादि च||४५||

स०-अधिजिह्विकां बडिशेनाकृष्टां मण्डलाग्रेण छेदयेत्| किं कृत्वा ? उन्नम्य जिह्वाम्| तीक्ष्णोष्णैर्घर्षणादि च कार्यम्|

Adhikarana upajihvAyAM raktasrAvo yavakShAreNa gharShaNaM ca tAlurogANAM cikitsA| shuNDikAyAM kaphaghnA nasyAdayaH (46) · Śloka 46

उपजिह्वां परिस्राव्य यवक्षारेण घर्षयेत्| कफघ्नैः शुण्डिका साध्या नस्यगण्डूषघर्षणैः||४६||

स०-उपजिह्वां शस्त्रेण परिस्राव्य यवक्षारेण घर्षयेत्| स०-शुण्डिका कफघ्नैर्नस्यादिभिः साधनीया|

Adhikarana shuNDikAyAM vRuddhAyAM jihvAgracchedanam shuNDikAyAM aticchede mRutyuH shuNDikAyAM hInacchede vyAdhivRuddhiH (47-48) · Śloka 48

एर्वारुबीजप्रतिमं वृद्धायामसिराततम्| अग्रं निविष्टं जिह्वाया बडिशाद्यवलम्बितम्||४७|| छेदयेन्मण्डलाग्रेण नात्यग्रे न च मूलतः| छेदेऽत्यसृक्क्षयान्मृत्युर्हीने व्याधिर्विवर्द्धते||४८||

स०-वृद्धयां शुण्डिकायां सत्यां जिह्वाया अग्रे(ग्रं) निविष्टं कृष्णदीर्घकर्कटिकाबीजसदृशं बडिशादिनाऽवलम्बितं मण्डलाग्रेण छेदयेत्| कथम् ? नातिशयेन प्रान्ते न चातिशयेन मूले| यतोऽतिच्छेदे सत्यसृक्क्षयान्मृत्युः| हीनच्छिन्ने सति व्याधिर्विवर्द्धते|

Adhikarana shuNDikAyAM chinnAyAM maricAdibhirgharShaNam shuNDikAyAM chinnAyAM kaTukAdikvAthena kavalaH (49-50) · Śloka 50

मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः| छिन्नायां सपटुक्षौद्रैर्घर्षणं, कवलः पुनः||४९|| कटुकातिविषापाठानिम्बरास्नावचाम्बुभिः| |५०|

स०-छिन्नायां मरिचादिभिः ससैन्धवैः क्षौद्रैर्घर्षणम्| कवलः कटुकादिक्वाथेन|

Adhikarana tAlusaMhatau vilikhya evaM samAcaret puppuTake vilikhya evaM samAcaret kacchape ca vilikhya evaM samAcaret (50) · Śloka 50

| सङ्घाते पुप्पुटे कूर्मे विलिख्यैवं समाचरेत्||५०||

स०-[तालु]संहतौ पुप्पुटके कच्छपे[च] विलिख्यैवं-अनेन क्रमेण, समाचरेत्|

Adhikarana tAlupAke apakve kAsIsAdibhirgharShaNam tAlupAke apakve shItAdyauShadhaiH kavalaH (51) · Śloka 51

अपक्वे तालुपाके तु कासीसक्षौद्रतार्क्ष्यजैः| घर्षणं, कवलः शीतकषायमधुरौषधैः||५१||

स०-अपक्वे तु तालुपाके कासीसादिभिर्घर्षणम्| शीतकषायमधुरौषधैः कवलः|

Adhikarana tAlupAke pakve tIkShNoShNaiH pratisAraNam tAlupAke pakve vRuShAdibhistiktaiH kavalaH (52) · Śloka 52

पक्वेऽष्टापदवद्भिन्ने तीक्ष्णोष्णैः प्रतिसारणम्| वृषनिम्बपटोलाद्यैस्तिक्तैः कवलधारणम्||५२||

स०-पक्वेऽष्टापदवद्भिन्ने सति तीक्ष्णोष्णैः प्रतिसारणं कार्यम्| अष्टापदं-चतुरङ्गपीठम्| वृषादिभिस्तिक्तद्रव्यैः कवलधारणम्|

Adhikarana tAlushoShe~atRuShNasyottarabhaktikaM sarpiH tAlushoShe kaNAshuNThIshRutaM jalapAnam tAlushoShe amlairgaNDUShadhAraNam tAlushoShe snigdhA dhanvamAMsarasAH tAlushoShe kShIrasarpiShA nAvanam (tAlupiTikArbudayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (53-54) · Śloka 54

तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरुत्तरभक्तिकम्| कणाशुण्ठीशृतं पानमम्लैर्गण्डूषधारणम्||५३|| धन्वमांसरसाः स्निग्धाः, क्षीरसर्पिश्च नावनम्| |५४|

स०-तालुशोषे त्वतृष्णस्य सतः सर्पिरुत्तरभक्तिकं योज्यम्| पिप्पलीशुण्ठीभ्यां शृतं जलपानम्| अम्लैः-काञ्जिकादिभिः, गण्डूषधारणम्| धन्वमांसरसाः स्निग्धाः| तथाक्षीरस्य सर्पिश्च नावनं हितम्|

Adhikarana galarogANAM cikitsA| kaNTharogeShu sarveShu raktamokShaH kaNTharogeShu tIkShNairnasyAdikarma kaNTharogeShu dArvItvagAdikvAthasya pAnam kaNTharogeShu harItakIkvAthasya pAnam (54-55) · Śloka 55

कण्ठरोगेष्वसृङ्मोक्षस्तीक्ष्णैर्नस्यादि कर्म च||५४|| क्वाथः पानं च दार्वीत्वङ्निम्बतार्क्ष्यकलिङ्गजः| हरीतकीकषायो वा पेयो माक्षिकसंयुतः| ||५५||

स०-कण्ठरोगेषु सर्वेषु सिरादिभी रक्तमोक्षः| तीक्ष्णैर्द्रव्यैर्नस्यगण्डूषादि च| दाऱ्वीत्वगादीनां क्वाथः पातव्यः| हरीतक्या वा क्वाथः समाक्षिकः पेयः|

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

श्रेष्ठाव्योषयवक्षारदार्वीद्वीपिरसाञ्जनैः| सपाठातेजिनीनिम्बैः सुक्तगोमूत्रसाधितैः|५६| कवलो, गुटिका वाऽत्र कल्पिता प्रतिसारणम्| |५७|

स०-श्रेष्ठादिभिः सुक्तगोमूत्रसाधितैः कवलः| गुटिका वाऽत्र-अस्मिन् क्वाथे, परिकल्पिता प्रतिसारणम्|

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

श्रेष्ठाव्योषयवक्षारदार्वीद्वीपिरसाञ्जनैः| सपाठातेजिनीनिम्बैः सुक्तगोमूत्रसाधितैः||५६|| कवलो, गुटिका वाऽत्र कल्पिता प्रतिसारणम्| ||५७||

स०-श्रेष्ठादिभिः सुक्तगोमूत्रसाधितैः कवलः| गुटिका वाऽत्र-अस्मिन् क्वाथे, परिकल्पिता प्रतिसारणम्|

Adhikarana vAtarohiNikAyAM lekhanam vAtarohiNikAyAM pa~jcamUlakvAthena kavalastailaM gaNDUSho nasyaM ca (58-59) · Śloka 59

अथान्तर्बाह्यतः स्विन्नां वातरोहिणिकां लिखेत्||५८|| अङ्गुलीशस्त्रकेणाशु पटुयुक्तनखेन वा| पञ्चमूलाम्बु कवलस्तैलं गण्डूषनावनम्||५९||

स०-अथेति मङ्गले| मङ्गलपुर्वकं वातजां रोहिणिकामन्तर्बाह्यतश्च स्विन्नामङ्गुलिशस्त्रकेणाथवा पटुयुक्तेन नखेन शीघ्रमेव लिखेत्| पञ्चमूलक्वाथः कवलः| तैलं गण्डूषो नस्यं च|

Adhikarana pittarohiNyAM visrAvya sitAdibhirgharShayet pittarohiNyAM sitAdikvAthena kavalaH pittarohiNyAM drAkShAdikvAthena kavalaH (60-61) · Śloka 61

विस्राव्य पित्तसम्भूतां सिताक्षौद्रप्रियङ्गुभिः| घर्षेत्सरोध्रपत्तङ्गैः कवलः क्वथितैश्च तैः||६०|| द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे| |६१|

स०-पित्तजां रोहिणीं विस्राव्य-रक्तं निर्हृत्य, सितादिभिर्घर्षयेत्| तैश्च-सितादिभिः, क्वथितैः सरोध्रादिभिः कवलः| द्राक्षापरूषकयोः क्वाथः[च] कवलो हितः|

Adhikarana raktarohiNyAM pratyAkhyAya pittajAyAmivopakramaH kapharohiNyAM kaTukaiH pratisAraNam kapharohiNyAM apAmArgaphalAditailena nasyagaNDUShau (61-63) · Śloka 63

| उपाचरेदेवमेव प्रत्याख्यायास्रसम्भवाम्||६१|| सागारधूमैः कटुकैः कफजां प्रतिसारयेत्| नस्यगण्डूषयोस्तैलं साधितं च प्रशस्यते||६२|| अपामार्गफलश्वेतादन्तीजन्तुघ्नसैन्धवैः| |६३|

स०-रक्तजां रोहिणिकां प्रत्याख्याय पित्तजामिवोपक्रमेत्| स०-कटुकैः-कटुवर्गोक्तैः, सागारधूमैः कफोत्थां प्रतिसारयेत्| अपामार्गादिभिः कल्कितैः साधितं तैलं कफरोहिण्यां नस्यगण्डूषयोः श्रेष्ठम्|

Adhikarana vRunde kapharohiNIvaccikitsA shAlUke kapharohiNIvaccikitsA tuNDikeryAM kapharohiNIvaccikitsA gilAyau ca kapharohiNIvaccikitsA galavidradhau srAvitau shreShThAdibhirgaNDUShagharShaNe (63-64) · Śloka 64

| तद्वच्च वृन्दशालूकतुण्डिकेरीगिलायुषु||६३|| विद्रधौ स्राविते श्रेष्ठारोचनातार्क्ष्यगैरिकैः| सरोध्रपटुपत्तङ्गकणैर्गण्डूषघर्षणे||६४||

स०-एषैव चिकित्सा वृन्दादिषु| स०-विद्रधौ शस्त्रेण स्राविते श्रेष्ठादिभिर्गण्डूषादि हितम्|

Adhikarana vAtaje galagaNDe svedo raktasrAvo tilAdibhirupanAhashca vAtaje galagaNDe rUDhe vraNe shigrvAdibhiH pralepaH vAtaje galagaNDe guDUcyAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe~apyetaccikitsA (65-68) · Śloka 68

गलगण्डः पवनजः स्विन्नो निःस्रुतशोणितः| तिलैर्बीजैश्च लट्वोमाप्रियालशणसम्भवैः||६५|| उपनाह्यो, व्रणे रूढे प्रलेप्यश्च पुनःपुनः| शिग्रुतिल्वकतर्कारीगजकृष्णापुनर्नवैः||६६|| कालामृतार्कमूलैश्च पुष्पैश्च करहाटजैः| एकैषिकान्वितैः पिष्टैः सुरया काञ्जिकेन वा||६७|| गुडूचीनिम्बकुटजहंसपादीबलाद्वयैः| साधितं पाययेत्तैलं सकृष्णादेवदारुभिः||६८||

स०-गलगण्डो वातोद्भवः स्विन्नो निःस्रुतास्रस्तिलैर्लट्वादिबीजैश्च उपनाह्यः| रुढे व्रणे सति प्रलेप्यश्च बहुशः शिग्र्वादिभिः सुरया काञ्जिकेन वा पिष्टैः| एकैषिका-त्रिवृत्| गुडूच्यादिभिः सकृष्णादेवदारुभिः कल्कितैर्गलण्डिनमातुरं पक्वं तैलं पाययेत्|

Adhikarana kaphaje galagaNDe atishayena svedavimlApane kaphaje galagaNDe ajagandhAdibhirlepaH (69-70) · Śloka 70

कर्तव्यं कफजेऽप्येतत्स्वेदविम्लापने त्वति| लेपोऽजगन्धातिविषाविशल्याः सविषाणिकाः||६९|| गुञ्जालाबुशुकाह्वाश्च पलाशक्षारकल्किताः| |७०|

स०-कफोत्थेऽप्येतत्-वातगलगण्डोक्तं चिकित्सितं, कार्यम्| किन्तु स्वेदविम्लापने चात्यर्थं कार्ये| स०-कफजे गलगण्डेऽजगन्धादयः पलाशक्षारनिश्चोतकल्किताः लेपः|

Adhikarana kaphaje galagaNDe haThakShArasya pAnam vatsakAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe kaphaghnA dhUmAdayaH (70-71) · Śloka 71

| मूत्रस्रुतं हठक्षारं पक्त्वा कोद्रवभुक् पिबेत्||७०|| साधितं वत्सकाद्यैर्वा तैलं सपटुपञ्चकैः| कफघ्नान् धूमवमननावनादींश्च शीलयेत्||७१||

स०-हठो-मिम्मिणिः, तस्य क्षारं गोमूत्रे स्रुतं पक्त्वा क्षारन्यायेन पिबेज्जलेन, 'पेषणालोडने वारि' (हृ.क.अ. ६/२३) इति वचनात्| किम्भूतः सन् ? कोद्रवभुक्| वत्सकादिभिर्वा (हृ.सू.अ. १५/३३) तैलं साधितं हितम्| कफघ्नान् धूमादीन् शीलयेत्|

Adhikarana medoje galagaNDe sirAvyadhaH medoje kaphaghno vidhiH medoje asanAdicUrNasya pAnam medoje ashAntau pAcayitvA vraNavadAcaraH (raktarohiNIsannipAtarohiNIgalaughavalayashataghnIgalArbudasvaraghnAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) (72-73) · Śloka 73

मेदोभवे सिरां विध्येत्कफघ्नं च विधिं भजेत्| असनादिरजश्चैनं प्रातर्मूत्रेण पाययेत्||७२|| अशान्तौ पाचयित्वा च सर्वान् व्रणवदाचरेत्| |७३|

स०-मेदोभवे गलगण्डे सिरां विध्येत्| कफघ्नं च विधिं सेवेत| असनादिचूर्णं (हृ.सू.अ.१५/१९) चैनं प्रातर्गोमूत्रेण पाययेत्| सं-अशान्तौ सत्यां पाचयित्वा सर्वान् व्रणवदुपक्रमेत्|

Adhikarana sarvavaktragarogANAM cikitsA| mukhapAkeShu triphalAdikvAthena mukhadhAvanam mukhapAkeShu triphalAdIn kuTherAdiM vA bhakShayitvA niShThIvanam (73-74) · Śloka 74

| मुखपाकेषु सक्षौद्रा प्रयोज्या मुखधावनाः||७३|| क्वथितास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः| निष्ठेव्या भक्षयित्वा वा कुठेरादिर्गणोऽथवा||७४||

स०-मुखपाकेषु समाक्षिका मुखधावनाः क्वथितास्त्रिफलादयः प्रयोज्याः| अथवा त्रिफलादीन् भक्षयित्वा निष्ठेव्याःभुक्त्वा निष्ठीवेत्| कुठेरादिर्गणो वा-हरीतकवर्गोक्तो (हृ.सू.अ.६/१०६), भक्षयित्वा निष्ठेव्यः|

Adhikarana vAtaje mukhapAke kRuShNAdibhiH pratisAraNam vAtaje vAtaharasiddhatailena kavalanasye (75) · Śloka 75

मुखपाकेऽनिलात् कृष्णापट्वेलाः प्रतिसारणम्| तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः||७५||

स०-मुखपाकेऽनिलात् कृष्णादयः प्रतिसारणम्| वातघ्नैः सिद्धं तैलं कवले नस्ये च हितम्|

Adhikarana pittaje mukhapAke pittaraktaghno vidhiH raktaje ca mukhapAke pittaraktaghno vidhiH kaphaje mukhapAke kaphaghno vidhiH kaphaje piTikAnAM shAkAdipatrairlekhanam (76) · Śloka 76

पित्तास्रे पित्तरक्तघ्नः कफघ्नश्च कफे विधिः| लिखेच्छाकादिपत्रैश्च पिटिकाः कठिनाः स्थिराः||७६||

स०-पित्तास्रे पित्तरक्तघ्नो विधिः| सं-कफे च कफहृत् विधिः| पिटिकाः कठिनाः स्थिराः शाकादिपत्रैर्लिखेत्|

Adhikarana sannipAtaje yathAdoShodayaM cikitsA arbude nave asaMvRuddhe chedanaM svarjikAdibhiH pratisAraNam (77-78) · Śloka 78

यथादोषोदयं कुर्यात्सन्निपाते चिकित्सितम्| नवेऽर्बुदे त्वसंवृद्धे छेदिते प्रतिसारणम्||७७|| स्वर्जिकानागरक्षौद्रैः, क्वाथो गण्डूष इष्यते| |७८|

स०-सन्निपाते यथादोषोदयं चिकित्सितं कुर्यात्| स०-अर्बुदे नवोत्थेऽसंवृद्धे छेदिते च प्रतिसारणं स्वर्जिकादिभिः| गण्डूष इष्टो गुडूचीनिम्बकल्कोद्भवः क्वाथो मधुतैलयुक्तः| तथा यवान्नभोजी तीक्ष्णतैलनस्याभ्यङ्गानाचरेत्|

Adhikarana arbude guDUcyAdikvAthena gaNDUShaH kaphaje yavAnnabhuk tIkShNatailanasyAdayaH (78-79) · Śloka 79

| गुडूचीनिम्बकल्कोत्थो मधुतैलसमन्वितः||७८|| यवान्नभुक् तीक्ष्णतैलनस्याभ्यङ्गांस्तथाऽऽचरेत्| |७९|

स०-अर्बुदे नवोत्थेऽसंवृद्धे छेदिते च प्रतिसारणं स्वर्जिकादिभिः| गण्डूष इष्टो गुडूचीनिम्बकल्कोद्भवः क्वाथो मधुतैलयुक्तः| तथा यवान्नभोजी तीक्ष्णतैलनस्याभ्यङ्गानाचरेत्|

Adhikarana pUtivadane vamite tIkShNadhUmAdayaH pUtivadane sama~ggAdibhirantardhAvanam pUtivadane shItAdopakushoktaM nasyAdi (UrdhvagudatyAsAdhyatvAccikitsA noktA|) (79-81) · Śloka 81

| वमिते पूतिवदने धूमस्तीक्ष्णः सनावनः||७९|| समङ्गाधातकीरोध्रफलिनीपद्मकैर्जलम्| धावनं वदनस्यान्तश्चूर्णितैरवचूर्णितम्||८०|| शीतादोपकुशोक्तं च नावनादि च शीलयेत्| |८१|

स०-पूतिमुखे वमिते सति तीक्ष्णधूमो नस्यं च तीक्ष्णं प्रयोज्यम्| समङ्गादिजलेन वदनस्यान्तः क्षालयेत्| एतैरेव मुखान्तरं चूर्णितैरवचूर्णयेत्| शीतादोपकुशोक्तं च नस्यादिकमभ्यसेत्|

Adhikarana kaNThAdirogaghnAH phalatrayAdiguTikA videhapraNItAH (81-83) · Śloka 83

फलत्रयद्वीपिकिराततिक्त- यष्ट्याह्वसिद्धार्थकटुत्रिकाणि| मुस्ताहरिद्राद्वययावशूक- वृक्षाम्लकाम्लाग्रिमवेतसाश्च||८१|| अश्वत्थजम्ब्वाम्रधनञ्जयत्वक् त्वक् चाहिमारात्खदिरस्य सारः| क्वाथेन तेषां घनतां गतेन तच्चूर्णयुक्ता गुटिका विधेयाः||८२|| ता धारिता घ्नन्ति मुखेन नित्यं कण्ठौष्ठताल्वादिगदान् सुकृच्छ्रान्| विशेषतो रोहिणिकास्यशोष- गन्धान् विदेहाधिपतिप्रणीताः||८३||

स०-त्रिफलादीनां द्रव्याणां क्वाथेन घनत्वं गतेन तच्चूर्णेन त्रिफलादिरजसाऽन्विता गुलिकाः कार्याः| ता मुखेन नित्यं धारिताः कण्ठादिरोगान् दारुणानपि घ्नन्ति| विशेषेण रोहिणिकादीन्| विदेहपतिना निर्मिता एताः| अम्लाग्रिमवेतसः-अम्लवेतसः| अत्रा[न्त्या]द्ये वृत्ते उपजाती, मध्यममिन्द्रवज्रा|

Adhikarana sarvamukharogaharaM khadirAditailam (84-86) · Śloka 86

खदिरतुलामम्बुघटे पक्त्वा तोयेन तेन पिष्टैश्च| चन्दनजोङ्गककुङ्कुमपरिपेलववालकोशीरैः||८४|| सुरतरुरोध्रद्राक्षामञ्जिष्ठाचोचपद्मकविडङ्गैः| स्पृक्कानतनखकट्फलसूक्ष्मैलाध्यामकैः सपत्तङ्गैः||८५|| तैलप्रस्थं विपचेत् कर्षांशैः पाननस्यगण्डूषैस्तत्| हत्वाऽऽस्ये सर्वगदान् जनयति गार्धीं दृशं श्रुतिं च वाराहीम्||८६||

स०-खदिरपलशतं जलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषितेन तेन जलेन पिष्टैश्चन्दनादिभिः कर्षाशैस्तैलप्रस्थं पचेत्| तच्च पाननस्यगण्डूषैरास्ये धारितं सर्वान् रोगान् जित्वा गृध्रसम्बन्धिनीं दृष्टिं वराहतुल्यां श्रुतिं[च] विधत्ते| आर्या(र्ये) गीतिः[च]|

Adhikarana vya~ggAdiharaM prapunATAdibhirudvartanaM anena tailenAbhya~ggashca (87) · Śloka 87

उद्वर्तितं च प्रपुनाटरोध्र- दार्वीभिरभ्यक्तमनेन वक्त्रम्| निर्व्यङ्गनीलीमुखदूषिकादि सञ्जायते चन्द्रसमानकान्ति||८७||

स०-प्रपुन्नाटादिभितुद्वर्तितं मुखं तैलेनानेनाभ्यक्तं व्यङ्गादिरहितं चन्द्रतुल्यकान्ति सञ्जायते| उपजातिः|

Adhikarana sarvamukharogaharaM bANAditailam (88-89) · Śloka 89

पलशतं बाणात्तोयघटे पक्त्वा रसेऽस्मिंश्च पलार्धिकैः खदिरजम्बूयष्ट्यानन्ताम्रैरहिमारनीलोत्पलान्वितैः||८८|| तैलप्रस्थं पाचयेच्छ्लक्ष्णपिष्टै- रेभिर्द्रव्यैर्धारितं तन्मुखेन| रोगान् सर्वान् हन्ति वक्त्रे विशेषा- त्स्थैर्यं धत्ते दन्तपङ्क्तेश्चलायाः||८९||

स०-नीलसहचरात् पलशतं जलघटे पक्त्वा तस्मिन् रसेद्विकार्षिकैः खदिरादिभिः कल्कितैः सूक्ष्मरजीकृतैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्| तन्मुखेन धारितं सर्वमुखरोगहृत्| विशेषेण दन्तपङ्क्तेश्चलायाः स्थैर्यकृच्च| वृत्तं (?) शालिनी [च]|

Adhikarana sarvamukharogaharAH khadirasArAdiguTikAH (90-94) · Śloka 94

खदिरसाराद् द्वे तुले पचेद्वल्कात्तुलां चारिमेदसः| घटचतुष्के पादशेषेऽस्मिन् पूते पुनः क्वथनाद्घने||९०|| आक्षिकं क्षिपेत्सुसूक्ष्मं रजः सेव्याम्बुपत्तङ्गगैरिकम्| चन्दनद्वय(श्यामा) रोध्रपुण्ड्रा- ह्वयष्ट्याह्वलाक्षाञ्जनद्वयम्||९१|| धातकीकटुफलद्विनिशात्रिफलाचतुर्जातजोङ्गकम्| मुस्तमञ्जिष्ठान्यग्रोधप्ररोह|वचा]मांसीयवासकम्||९२|| पद्मकैलासमङ्गाश्च शीते तस्मिंस्तथा पालिकां पृथक्| जातिपत्रिकां सजातीफलां सह- (नख)लवङ्गकङ्कोल्लकाम्||९३|| स्फटिकशुभ्रसुरभिकर्पूरकुडवं च तत्रावपेत्ततः| कारयेद्गुटिकाः सदा चैता धार्या मुखे तद्वदापहाः||९४||

स०-खदिरसारद् द्वे तुले, तुलां चारिमेदसो वल्कात्, जलघटचतुष्टये पचेत्| पादावशेषिते पूतेऽस्मिन् पुनः क्वथनाद् घनीभूते कार्षिकाणि सूश्लक्ष्णचूर्णानि सेव्यादीनि क्षिपेत्| अस्मिन् शीते जातीपत्रादीन् पृथक्पालिकान् क्षिपेत्| श्रेष्ठतमोज्ज्वलकर्पूरकुडवं चात्र क्षिपेत्| अनन्तरं गुटिकाः कारयेत्| एताः सदा मुखे धार्याः सर्वमुखरोगहराः| [वृत्तानि(?) पञ्च|]

Adhikarana sarvamukharogaharaM arimedAdi tailam (95) · Śloka 95

क्वाथ्यौषधव्यत्यययोजनेन तैलं पचेत्कल्पनयाऽनयैव| सर्वास्यरोगोद्धृतये तदाहु- र्दन्तस्थिरत्वे त्विदमेव मुख्यम्||९५||

स०-क्वाथ्यौषधयोः-खदिरसारारिमेदसोः, व्यत्ययो-वैपरीत्यं,-अरिमेदसः-विट्खदिरवल्कलाद् द्वे तुले प्रयोज्ये, खदिरसारत्तुलाम्, अन्यत्सर्वं पूर्ववद्देयमिति| तैलं पचेदनयैव कल्पनया| तत्-तैलं, सर्वमुखरोगघ्नम्| दन्तस्थिरकृतौ चेदमेव प्रधानमाहुः| इन्द्रवज्रा|

Adhikarana dRuDhadvijakarametadvayam (96) · Śloka 96

खदिरेणैता गुटिका- स्तैलमिदं चारिमेदसा प्रथितम्| अनुशीलयन् प्रतिदिनं स्वस्थोऽपि दृढद्विजो भवति||९६||

स०-खदिरेणैता गुटिकास्तैलं चैतदरिमेदसा प्रथितम्| द्वयमप्येतत् प्रतिदिनमभ्यस्तं स्वस्थस्यापि द्विजदार्ढ्यकृत्| आर्या|

Adhikarana sarvamukharogaharo kShudrAdikavalagrahaH dantamAMsarogaharaH pAThAdicUrNaH (97-98) · Śloka 98

क्षुद्रागुडूचीसुमनःप्रवाल- दार्वीयवासत्रिफलाकषायः| क्षौद्रेण युक्तः कवलग्रहोऽयं सर्वामयान् वक्त्रगतान्निहन्ति||९७|| पाठादार्वीत्वक्कुष्ठमुस्तासमङ्गा- तिक्तापीताङ्गीरोध्रतेजोवतीनाम्| चूर्णः सक्षौद्रो दन्तमांसार्तिकण्डू- पाकस्रावाणं नाशनो घर्षणेन||९८||

स०-क्षुद्रादिभिः कषायः क्षौद्रेण युतः कवलग्रहोऽयं सर्वमुखरोगान् हन्ति| इन्द्रवज्रा| सं-पाठादीनां चूर्णः क्षौद्रयुतो दन्तमांसार्त्यादीनां घर्षणेन नाशनः| वैश्वदेवी|

Adhikarana mukhAdirogaharaH kAlakacUrNaH dantAdirogaharaH pItakacUrNaH (99-100) · Śloka 100

गृहधूमतार्क्ष्यपाठाव्योषक्षाराग्न्ययोवरातेजोह्वैः| मुखदन्तगलविकारे सक्षौद्रः कालको विधार्यश्चूर्णः||९९|| दार्वीत्वक्सिन्धूद्भवमनः शिलायावशूकहरितालैः| धार्यः पीतकचूर्णो दन्तास्यगलामये समध्वाज्यः||१००||

स०-गृहधूमादिभिश्चूर्णः समाक्षिकः कालकाख्यो मुख[दि]विकारे धार्यः| आर्या गीतिः| स०-दार्व्यादिभिः पीतकाख्यश्चूर्णो दन्ताद्यामये समधुघृतो धार्यः| गीतिरार्या|

Adhikarana galAmayaghnI dvikShArAdirasakriyA mukharogaharaH pathyAcUrNaH (101-102) · Śloka 102

द्विक्षारधूमकवरापञ्चपटुव्योषवेल्लगिरितार्क्ष्यैः| गोमूत्रेण विपक्वा गलामयघ्नी रसक्रिया एषा||१०१|| गोमूत्रक्वथनविलीनविग्रहाणां पथ्यानां जलमिशिकुष्ठभावितानाम्| अत्तारं नरमणवोऽपि वक्त्ररोगाः श्रोतारं नृपमिव न स्पृशन्त्यनर्थाः||१०२||

स०-द्विक्षारादिभिर्गोमूत्रेण विपक्वा एषा रसक्रिया गुटिका गलरोगघ्नी भवति| [गीतिरार्या|] स०-गोमूत्रक्वाथेन विलीनशरीराणां पथ्यानां वालकशतपुष्पाकुष्टैर्भावितानां भक्षयितारं नरं स्वल्पा अपि वक्त्ररोगा न स्पृशन्ति| अनर्थाः श्रोतारं नृपमिवेत्युपमालङ्कारः| प्रहर्षिणी|

Adhikarana mukhapAkaharaH saptacchadAdikvAthaH sarvamukharogaharaH paTolAdikvAthaH (103-104) · Śloka 104

सप्तच्छदोशीरपटोलमुस्त- हरीतकीतिक्तकरोहिणीभिः| यष्ट्याह्वराजद्रुमचन्दनैश्च क्वाथं पिबेत्पाकहरं मुखस्य||१०३|| पटोलशुण्ठीत्रिफलाविशाला- त्रायन्तितिक्ताद्विनिशामृतानाम्| पीतः कषायो मधुना निहन्ति मुखे स्थितश्चास्यगदानशेषान्||१०४||

स०-सप्तच्छदादिभिः क्वाथं मुखपाकहरं पिबेत्| स०-पटोलादीनां कषायो मधुमान् पीतो मुखे च स्थितोगण्डूषो धारितो, मुखगदानशेषान्निहन्ति| उपजाती

Adhikarana mukhapAkAdiharA dArvIrasakriyA mukhapAkAdiharA paTolAdirasakriyA (105-106) · Śloka 106

स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतः सगैरिकः| आस्यस्थः समधुर्वक्त्रपाकनाडीव्रणापहः||१०५|| पटोलनिम्बयष्ट्याह्ववासाजात्यरिमेदसाम्| खदिरस्य वरायाश्च पृथगेवं प्रकल्पना||१०६||

स०-दार्व्या रसः क्वथितो घनीभूतः सगैरिकक्षौद्रो मुखस्थो वक्त्रपाकादिघ्नः| स०-पटोलादीनां पृथगेवं प्रकल्पना कार्या|

Adhikarana dvijadArDhyakRut khadirAdigaNDUShaH mukhAdirogeShu punaH punaH duShTaraktasrAvaH (107-108) · Śloka 108

खदिरायोवरापार्थमदयन्त्यहिमारकैः| गाण्डूषोऽम्बुशृतैर्धार्यो दुर्बलद्विजशान्तये||१०७|| मुखदन्तमूलगलजाः प्रायो रोगाः कफास्रभूयिष्ठाः| तस्मात्तेषामसकृद् रुधिरं विस्रावयेद्दुष्टम्||१०८||

स०-खदिरादिभिर्जलशृतैर्गण्डूशो द्विजदार्ढ्यकृद्धार्यः| अहिमारकः-अरिमेदः| स०-मुखादिगदा बाहुल्येन कफरक्तभूयिष्ठा यतः, तस्माद्धेतोस्तेषां दुष्टं रुधिरं पुनः पुनर्विस्रावयेत्|

Adhikarana mukhAdirogeShu kAyashirasorvirekAdi mukhAdirogeShu kapharaktaharaM karma (109-110) · Śloka 110

कायशिरसोर्विरेको वमनं कवलग्रहाश्च कटुतिक्ताः| प्रायः शस्तं तेषां कफरक्तहरं तथा कर्म||१०९|| यवतृणधान्यं भक्तं विदलैः क्षारोषितैरपस्नेहाः| यूषा भक्ष्याश्च हिता यच्चान्यच्छ्लेष्मनाशाय||११०||

स०-कायशिरोविरेकादिकं बाहुल्येन तेषां शस्तम्| कफरक्तहरं च यत्कर्म तत् शस्तम्| स०-यवादयो हिताः| यच्चापरं श्लेष्मनाशनं तच्च शस्तम्|

Adhikarana mukhAdirogeShu yavatRuNadhAnyAdi bhojanam mukhAdirogeShu tvaritamupakramaH (22) · Śloka 22

प्राणानिलपथसंस्थाः श्वसितमपि निरुन्धते प्रमादवतः| कण्ठामयाश्चिकित्सित- मतो द्रुतं तेषु कुर्वीत||१११|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि- तायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगप्रतिषेधो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||

स०-प्राणपवनमार्गस्थिता कण्ठरोगाः प्रमाद्यतः श्वासमपि निरुन्धन्ति यतः, अतः-अस्माद्धेतोः, तेषु रोगेषूपक्रमं द्राग् विदधीत| आर्याश्चतस्रः| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदय- टीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने मुखरोग- प्रतिषेधो नाम द्वाविंशोऽध्यायः समाप्तः|| २२||