Adhikarana mukharogapratiShedhAdhyAyaH||22|| oShThagatarogANAM cikitsA| khaNDauShThe vilikhya syUtvA vraNavat (2-1) · Śloka 1
athātō mukharōgapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
) khaṇḍauṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇavadācarēt|
|1|
View original
अथातो मुखरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) खण्डौष्ठस्य विलिख्यान्तौ स्यूत्वा व्रणवदाचरेत्|
|१|
pa0 ca0-khāṇḍauṣṭhasya-chinnauṣṭhasya snigdhasvinnasya, ōṣṭhaprāntau vilikhya suṣliṣṭau kṣaumasūtrēṇa syūtvā sadyōvraṇavadupacāraṁ kuryāt,-śatadhautaghr̥tābhyaktāṁ vraṇasyōpari kavalikāṁ dadyāt|
Adhikarana khaNDauShThe yaShTyAditailenAbhya~jjanam khaNDauShThe vAtaghnAditailena nasyam (1-2) · Śloka 2
|
yaṣṭijyōtiṣmatīrōdhraśrāvaṇīsārivōtpalaiḥ||1||
paṭōlyā kākamācyā ca tailamabhyañjanaṁ pacēt|
nasyaṁ ca tailaṁ vātaghnamadhuraskandhasādhitam||2||
View original
|
यष्टिज्योतिष्मतीरोध्रश्रावणीसारिवोत्पलैः||१||
पटोल्या काकमाच्या च तैलमभ्यञ्जनं पचेत्|
नस्यं च तैलं वातघ्नमधुरस्कन्धसाधितम्||२||
pa0 ca0-madhuyaṣṭyādibhiḥ kalkitaistailamabhyañjanaṁ pacēt| pa0 ca0-vātaharamadhurauṣadhasādhitaṁ tailaṁ nasyaṁ prayōjyam|
Adhikarana vAtaje oShThakope devadhUpAdi mahAsnehena picuryojyaH vAtaje oShThakope yaShTIcUrNayuktamahAsnehena pratisAraNam (3-4) · Śloka 4
mahāsnēhēna vātauṣṭhē siddhēnāktaḥ picurhitaḥ|
dēvadhūpamadhūcchiṣṭaguggulvamaradārubhiḥ||3||
yaṣṭyāhvacūrṇayuktēna tēnaiva pratisāraṇam|
|4|
View original
महास्नेहेन वातौष्ठे सिद्धेनाक्तः पिचुर्हितः|
देवधूपमधूच्छिष्टगुग्गुल्वमरदारुभिः||३||
यष्ट्याह्वचूर्णयुक्तेन तेनैव प्रतिसारणम्|
|४|
pa0 ca0-sarjarasasikthakagugguludēvadārubhiḥ siddhēna mahāsnēhēna-sarpirmajjavasātailākhyēnāktaḥ, picurvātauṣṭhē-vātaja ōṣṭhakōpē, hitaḥ| pa0 ca0-tēnaiva-mahāsnēhēna, madhuyaṣṭīcūrṇayuktēna vātauṣṭhē vā pratisāraṇaṁ hitam|
Adhikarana vAtaje oShThakope eraNDapallavairnADyA svedanam vAtaje oShThakope khaNDauShThavihitaM nasyaM shirobhya~ggashca (4-5) · Śloka 5
|
nāḍyōṣṭhaṁ svēdayēddugdhasiddhairēraṇḍapallavaiḥ||4||
khaṇḍauṣṭhavihitaṁ nasyaṁ tasya mūrdhni ca tarpaṇam|
|5|
View original
|
नाड्योष्ठं स्वेदयेद्दुग्धसिद्धैरेरण्डपल्लवैः||४||
खण्डौष्ठविहितं नस्यं तस्य मूर्ध्नि च तर्पणम्|
|५|
pa0 ca0- ōṣṭhaṁ-vātauṣṭhaṁ, dugdhasiddhairēraṇḍapallavairnāḍyā svēdayēt| paṁ caṁ-khaṇḍauṣṭhavihitaṁ-khaṇḍauṣṭhōktaṁ, nasyaṁ prayōjyam| tathā tasya mūrdhni tarpaṇaṁ-śirōbhyaṅgaḥ, kāryaḥ|
Adhikarana pittaje kShataje ca jalaukAbhIraktamokShaNaM pittaje kShataje ca rodhrAdibhiHpratisAraNam (5-6) · Śloka 6
|
pittābhighātajāvōṣṭhau jalaukōbhirupācarēt||5||
rōdhrasarjarasakṣaudramadhukaiḥ pratisāraṇam|
|6|
View original
|
पित्ताभिघातजावोष्ठौ जलौकोभिरुपाचरेत्||५||
रोध्रसर्जरसक्षौद्रमधुकैः प्रतिसारणम्|
|६|
pa0 ca0-pittajamabhighātajamō(jaṁ cau)ṣṭhakōpaṁ jalaukōbhirupācarēt-cikitsēttābhī raktaṁ srāvayēt| pa0 ca0-pittōtthē'bhighātajē cauṣṭhakōpē rōdhrādibhiḥ pratisāraṇaṁ hitam|
Adhikarana pittaje kShataje ca guDUcyAdighRutenAbhya~jjanam pittaje kShataje ca pittavidradhivat kriyA raktaje oShThakope nave idameva karma (6-7) · Śloka 7
|
guḍūcīyaṣṭipattaṅgasiddhamabhyañjanē ghr̥tam||6||
pittavidradhivaccātra kriyā śōṇitajē'pi ca|
idamēva navē kāryaṁ karma|7|
View original
|
गुडूचीयष्टिपत्तङ्गसिद्धमभ्यञ्जने घृतम्||६||
पित्तविद्रधिवच्चात्र क्रिया शोणितजेऽपि च|
इदमेव नवे कार्यं कर्म|७|
pa0 ca0-guḍūcyādibhiḥ kalkitairghr̥taṁ siddhamabhyañjanē hitam| pa0 ca0-atra-[ē]tayōḥ pittābhighātajayōḥ, pittavidradhivat kriyā-cikitsā, kāryā| paṁ caṁ-śōṇitajē raktō(navō)tthē idamēva-pittōktaṁ, karmakāryam|
Adhikarana kaphaje oShThakope hratAsre pAThAdipratisAraNam kaphaje kaphaghnA dhUmanAvanagaNDUShAH (7-8) · Śloka 8
|
ōṣṭhē tu kaphāturē||7||
pāṭhākṣāramadhuvyōṣairhr̥tāsrē pratisāraṇam|
dhūmanāvanagaṇḍūṣāḥ prayōjyāśca kaphacchidaḥ||8||
View original
|
ओष्ठे तु कफातुरे||७||
पाठाक्षारमधुव्योषैर्हृतास्रे प्रतिसारणम्|
धूमनावनगण्डूषाः प्रयोज्याश्च कफच्छिदः||८||
sa0-kaphātura ōṣṭhē hr̥tāsrē-hr̥taraktē, pāṭhādibhiḥ pratisāraṇaṁ hitam| tathā dhūmādayaḥ kaphaghnā hitāḥ|
Adhikarana medoje kaphaghnA svinnAdikRutvA~agninA dahet medoje kaphaghnA priya~ggvAdinA pratisAraNam jalArbude bhinnashuddhe tIkShNA gharShaNam jalArbude avagADhe~ativRuddhe vA kShAro~agnirvA (9-11) · Śloka 11
svinnaṁ bhinnaṁ vimēdaskaṁ dahēnmēdōjamagninā|
priyaṅgurōdhratriphalāmākṣikaiḥ pratisārayēt||9||
sakṣaudrā gharṣaṇaṁ tīkṣṇā bhinnaśuddhē jalārbudē|
avagāḍhē'tivr̥ddhē vā kṣārō'gnirvā pratikriyā||10||
āmādyavasthāsvalajīṁ gaṇḍē śōphavadācarēt|
|11|
View original
स्विन्नं भिन्नं विमेदस्कं दहेन्मेदोजमग्निना|
प्रियङ्गुरोध्रत्रिफलामाक्षिकैः प्रतिसारयेत्||९||
सक्षौद्रा घर्षणं तीक्ष्णा भिन्नशुद्धे जलार्बुदे|
अवगाढेऽतिवृद्धे वा क्षारोऽग्निर्वा प्रतिक्रिया||१०||
आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवदाचरेत्|
|११|
sa0-mēdōjamōṣṭhaṁ svinnaṁ bhinnaṁ-vidāritaṁ, vigatamēdasaṁ santamagninā dahēt| priyaṅgvādibhiḥ pratisārayēt| sa0-tīkṣṇāḥ-pippalīmaricādayaḥ, samākṣikā bhinnaśuddhē jalārbudē gharṣaṇam| avagāḍhē'tivr̥ddhē jalārbudē kṣārō'gnirathavā cikitsitam|
Adhikarana (sannipAtaraktamAMsajauShThakopArbudAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) gaNDagatarogasya cikitsA| gaNDAlajyAM shophavat dantagatarogANAM cikitsA| shItadante tailena pAlIdahanam shItadante dADimatvagAdibhiH pratisAraNam shItadante kShIrikvAthaiH kavalaH shItadante aNutailena nasyam (11-14) · Śloka 14
āmādyavasthāsvalajīṁ gaṇḍē śōphavadācarēt|
svinnasya śītadantasya pālīṁ vilikhitāṁ dahēt||11||
tailēna, pratisāryā ca sakṣaudraghanasaindhavaiḥ|
dāḍimatvagvarātārkṣyakāntājambvasthināgaraiḥ||12||
kavalaḥ kṣīriṇāṁ kvāthairaṇutailaṁ ca nāvanam|
dantaharṣē tathā bhēdē sarvā vātaharā kriyā||13||
tilayaṣṭīmadhuśr̥taṁ kṣīraṁ gaṇḍūṣadhāraṇam|
|14|
View original
आमाद्यवस्थास्वलजीं गण्डे शोफवदाचरेत्|
स्विन्नस्य शीतदन्तस्य पालीं विलिखितां दहेत्||११||
तैलेन, प्रतिसार्या च सक्षौद्रघनसैन्धवैः|
दाडिमत्वग्वरातार्क्ष्यकान्ताजम्ब्वस्थिनागरैः||१२||
कवलः क्षीरिणां क्वाथैरणुतैलं च नावनम्|
दन्तहर्षे तथा भेदे सर्वा वातहरा क्रिया||१३||
तिलयष्टीमधुशृतं क्षीरं गण्डूषधारणम्|
|१४|
sa0-āmādyavasthāsvalajīṁ gaṇḍē śōphavadupakramēt| sa0-śītadantasya svinnasya pālīṁ vilikhitāṁ tailēna dahēt| dāḍimatvagādibhiḥ kṣaudrādiyutaiḥ pratisāryā ca| kṣīriṇāṁ kvāthaiḥ kavalō hitaḥ| nasyamaṇutailaṁ hitam| sa0-dantabhēdē harṣē ca sarvā vātaghnī kriyā śastā| tilayaṣṭīmadhuśr̥taṁ kṣīraṁ gaṇḍūṣadhāraṇam|
Adhikarana pracaladvije dashamUlAmbu gaNDUShaH pracaladvije tutthAdibhirgharShaNam pracaladvije snigdhA nasyAdayaH (14-15) · Śloka 15
|
sasnēhaṁ daśamūlāmbu gaṇḍūṣaḥ pracaladvijē||14||
tuttharōdhrakaṇāśrēṣṭhāpattaṅgapaṭugharṣaṇam|
snigdhāḥ śīlyā yathāvasthaṁ nasyānnakavalādayaḥ||15||
View original
|
सस्नेहं दशमूलाम्बु गण्डूषः प्रचलद्विजे||१४||
तुत्थरोध्रकणाश्रेष्ठापत्तङ्गपटुघर्षणम्|
स्निग्धाः शील्या यथावस्थं नस्यान्नकवलादयः||१५||
sa0-pracaladvijē daśamūlāmbu sasnēhaṁ gaṇḍūṣaḥ| tutthādibhirgharṣaṇam| snigdhā nasyādayō'vasthāvaśādabhyasanīyāḥ|
Adhikarana adhidante kRumidantavaccikitsA adhidante anavasthitarakte dagdhavraNavat (16-17) · Śloka 17
adhidantakamāliptaṁ yadā kṣārēṇa jarjaram|
kr̥midantamivōtpāṭya tadvaccōpacarēttadā||16||
anavasthitaraktē ca dagdhē vraṇa iva kriyā|
|17|
View original
अधिदन्तकमालिप्तं यदा क्षारेण जर्जरम्|
कृमिदन्तमिवोत्पाट्य तद्वच्चोपचरेत्तदा||१६||
अनवस्थितरक्ते च दग्धे व्रण इव क्रिया|
|१७|
sa0-adhidantakaṁ kṣārēṇāliptaṁ yadā jarjaraṁ syāt, tadā kr̥midantaṁ yathōtpāṭya tathaivōpakramēt| anavasthitaraktē ca dagdhēvraṇa iva cikitsā kāryā|
Adhikarana sharkarAyAM vilekhanam sharkarAyAM tataH kShAracUrNaiH pratisAraNam kapAlikAyAM dantaharShoktA kriyA (17-18) · Śloka 18
|
ahiṁsan dantamūlāni dantēbhyaḥ śarkarāṁ harēt||17||
kṣāracūrṇairmadhuyutaistataśca pratisārayēt|
kapālikāyāmapyēvaṁ harṣōktaṁ ca samācarēt||18||
View original
|
अहिंसन् दन्तमूलानि दन्तेभ्यः शर्करां हरेत्||१७||
क्षारचूर्णैर्मधुयुतैस्ततश्च प्रतिसारयेत्|
कपालिकायामप्येवं हर्षोक्तं च समाचरेत्||१८||
sa0-dantēbhyaḥ śarkarāṁ harēt, dantamūlānyahiṁsan-apīḍayan rakṣan| tataḥ-anantaraṁ, śarkarāṁ vilikhya kṣāracūrṇairmadhuyutaiḥ pratisārayēt| sa0-kapālikāyāmapyēvaṁ-ēṣa ēvōpakramaḥ kāryaḥ| dantaharṣōktaṁ ca samācarēt|
Adhikarana kRumidante svedo raktavisrAvaNaM ca kRumidante vAtaghnAH snigdhA lepAdayaH kRumidante guDena madenana vA dAhaH kRumidante saptacchadArkakShIrAbhyAM pUraNam (19-20) · Śloka 20
jayēdvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṁ kr̥midantakam|
snigdhaiścālēpagaṇḍūṣanasyāhāraiścalāpahaiḥ||19||
guḍēna pūrṇaṁ suṣiraṁ madhūcchiṣṭēna vā dahēt|
saptacchadārkakṣīrābhyāṁ pūraṇaṁ kr̥miśūlajit||20||
View original
जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम्|
स्निग्धैश्चालेपगण्डूषनस्याहारैश्चलापहैः||१९||
गुडेन पूर्णं सुषिरं मधूच्छिष्टेन वा दहेत्|
सप्तच्छदार्कक्षीराभ्यां पूरणं कृमिशूलजित्||२०||
sa0-kr̥midanatakaṁ svinnamacalaṁ visrāvarṇairvisrāvayēt(jayēt)| tathā snigdhairvātaghnairālēpādibhiḥ| guḍēna pūrṇaṁ suṣiraṁ madanēna dahēdvā| saptaparṇārkakṣīrābhyāṁ pūraṇaṁ hitam| tat kr̥miśūlajit|
Adhikarana kRumidante hi~ggvAdicUrNapoTalI dashane dhRutA rujAhRut kRumidante hiMgvAdisiddhatailena gaNDUShaH kRumidante eraNDAdikvAthayuktena tailena gaNDUShaH (21-22) · Śloka 22
hiṅgukaṭphalakāsīsasvarjikākuṣṭhavēllajam|
rajō rujaṁ jayatyāśu vastrasthaṁ daśanē dhr̥tam||21||
gaṇḍūṣaṁ grāhayēttailamēbhirēva ca sādhitam|
kvāRthairvā yuktamēraṇḍadvivyāghrībhūkadambajaiḥ||22||
View original
हिङ्गुकट्फलकासीसस्वर्जिकाकुष्ठवेल्लजम्|
रजो रुजं जयत्याशु वस्त्रस्थं दशने धृतम्||२१||
गण्डूषं ग्राहयेत्तैलमेभिरेव च साधितम्|
क्वाऱ्थैर्वा युक्तमेरण्डद्विव्याघ्रीभूकदम्बजैः||२२||
sa0-hiṅgvādikaṁ cūrṇaṁ vasanasthitaṁ dantē dhr̥taṁ rujāhr̥t| sa0-ēbhirēva-hiṅgvādibhiḥ, kvāthayuktaṁ siddhaṁ tailaṁ gaṇḍūṣaṁ rōgiṇaṁ grāhayēt| ēraṇḍādijaiḥ kvāthairyuktaṁ tailaṁ gaṇḍūṣaṁ dhārayēdvā|
Adhikarana kRumidante evamapyashAntarujasya dantasyoddaraNam kRumidante tataH sayaShTitailena madhunA vA gaNDUShaH (23-24) · Śloka 24
kriyāyōgairbahuvidhairityaśāntarujaṁ bhr̥śam|
dr̥ḍhamapyuddharēddantaṁ pūrvaṁ mūlādvimōkṣitam||23||
sandaṁśakēna laghunā dantanirghātanēna vā|
tailaṁ sayaṣṭyāhvarajō gaṇḍūṣō madhu vā tataḥ||24||
View original
क्रियायोगैर्बहुविधैरित्यशान्तरुजं भृशम्|
दृढमप्युद्धरेद्दन्तं पूर्वं मूलाद्विमोक्षितम्||२३||
सन्दंशकेन लघुना दन्तनिर्घातनेन वा|
तैलं सयष्ट्याह्वरजो गण्डूषो मधु वा ततः||२४||
sa0-iti-ēvamādibhiḥ, kriyāyōgairbahuprakāraiḥ kr̥tairapyupakramairaśāntapīḍaṁ dantaṁ sudr̥ḍhamapi pūrvaṁ mūlādvimōkṣitaṁ laghunā sandaṁśakēna dantanirghātanēna yantrēṇa vōddharēt| anantaraṁ tailaṁ madhuyaṣṭīcūrṇayutaṁ gaṇḍūṣaṁ dhārayēt| mākṣikaṁ vā madhuyaṣṭīcūrṇayutam|
Adhikarana kRumidante tato vidAryAditailena nasyam kRumidante kRushAdInAM dantaM noddharet kRumidante eShAmapyuddhRutau snigdhAdikramaH (karAlashyAvayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (25-27) · Śloka 27
tatō vidāriyaṣṭyāhvaśr̥ṅgāṭakakasērubhiḥ|
tailaṁ daśaguṇakṣīraṁ siddhaṁ yuñjīta nāvanam||25||
kr̥śadurbalavr̥ddhānāṁ vātārtānāṁ ca nōddharēt|
nōddharēccōttaraṁ dantaṁ bahūpadravakr̥ddhi saḥ||26||
ēṣāmapyuddhr̥tau snigdhasvāduśītakramō hitaḥ|
|27|
View original
ततो विदारियष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुभिः|
तैलं दशगुणक्षीरं सिद्धं युञ्जीत नावनम्||२५||
कृशदुर्बलवृद्धानां वातार्तानां च नोद्धरेत्|
नोद्धरेच्चोत्तरं दन्तं बहूपद्रवकृद्धि सः||२६||
एषामप्युद्धृतौ स्निग्धस्वादुशीतक्रमो हितः|
|२७|
sa0-tatō vidāryādibhirdaśaguṇakṣīraṁ tailaṁ pakvaṁ nasyaṁ yuñjīta| sa0-kr̥śādīnāṁ dantaṁ nōddharēt| uttaraṁ ca dantaṁ nōddharēt| yasmātsa uddhr̥tō bahūpadravakaraḥ| ēṣāmapi dantairuddhr̥taiḥ(dantōddhr̥tau) snigdhasvāduśītakramō hitaḥ|
Adhikarana dantamUlagatarogANAM cikitsA| shItAde raktasrAvo mustAdibhiH pratisAraNaM ca shItAde mustAdikvAthena kavalaH shItAde madhurasAdhitatailena nasyam (27-28) · Śloka 28
|
visrāvitāsrē śītādē sakṣaudraiḥ pratisāraṇam||27||
mustārjunatvaktriphalāphalinītāRrkṣyanāgaraiḥ|
tatkvāthaḥ kavalō, nasyaṁ tailaṁ madhurasādhitam||28||
View original
|
विस्रावितास्रे शीतादे सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्||२७||
मुस्तार्जुनत्वक्त्रिफलाफलिनीताऱ्र्क्ष्यनागरैः|
तत्क्वाथः कवलो, नस्यं तैलं मधुरसाधितम्||२८||
sa0-visrāvitaraktē śītādē mustādibhiḥ sakṣaudraiḥ pratisāraṇaṁ hitam| tēṣāṁ-mustādīnāṁ, kvāthaḥ kavalaḥ| madhuraiḥ sādhitaṁ tailaṁ nasyam|
Adhikarana upakushe uShNAmbusvinnadantamAMsAnAM maNDalAgrAdinA lekhanam upakushe tato lAkShAdibhiH pratisAraNam upakushe tato ghRutamaNDAdinA kavalagrahaH upakushe madhurasiddhaghRutena kavalo nasyaM ca (29-32) · Śloka 32
dantamāṁsānyupakuśē svinnānyuṣṇāmbudhāraṇaiḥ|
maṇḍalāgrēṇa śākādipatrairvā bahuśō likhēt||29||
tataśca pratisāryāṇi ghr̥tamaṇḍamadhudrutaiḥ|
lākṣāpriyaṅgupattaṅgalavaṇōttamagairikaiḥ||30||
sakuṣṭhaśuṇṭhīmaricayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ|
sukhōṣṇō ghr̥tamaṇḍō tailaṁ vā kavalagrahaḥ||31||
ghr̥taṁ ca madhuraiḥ siddhaṁ hitaṁ kavalanasyayōḥ|
|32|
View original
दन्तमांसान्युपकुशे स्विन्नान्युष्णाम्बुधारणैः|
मण्डलाग्रेण शाकादिपत्रैर्वा बहुशो लिखेत्||२९||
ततश्च प्रतिसार्याणि घृतमण्डमधुद्रुतैः|
लाक्षाप्रियङ्गुपत्तङ्गलवणोत्तमगैरिकैः||३०||
सकुष्ठशुण्ठीमरिचयष्टीमधुरसाञ्जनैः|
सुखोष्णो घृतमण्डो तैलं वा कवलग्रहः||३१||
घृतं च मधुरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः|
|३२|
sa0-upakuśē dantamāsāni svinnānyuṣṇāmbugaṇḍūṣadhāraṇēna| tatō maṇḍalāgrēṇa śākādipatrairvā bahuśō likhēt| tatō lākṣādibhirghr̥tamaṇḍamadhudrutaiḥ pratisāraṇīyāni| anantaraṁ sukhōṣṇō ghr̥tamaṇḍastailaṁ vā kavalagrahaḥ| madhuraiśca pakvaṁ ghr̥taṁ kavalanasyayōrhitam|
Adhikarana dantapuppuTake svinnacchinnAdikRute yaShTyAdibhiH pratisAraNam (32-33) · Śloka 33
|
dantapuppuṭakē svinnachinnabhinnavilēkhitē||32||
yaṣṭyāhvasvarjikāśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam|
|33|
View original
|
दन्तपुप्पुटके स्विन्नछिन्नभिन्नविलेखिते||३२||
यष्ट्याह्वस्वर्जिकाशुण्ठीसैन्धवैः प्रतिसारणम्|
|३३|
sa0-dantapuppuṭakē svinnachinnabhinnavilikhitē yaṣṭyādibhiḥ pratisāraṇam|
Adhikarana dantavidradhau kaTvAdibhiH kavalalepanam dantavidradhau kaTukAdibhirgharShaNam dantavidradhau himaiH pAkaM rakShet dantavidradhau pakvaH pATyaH, avagADhako dAhyaH (33-34) · Śloka 34
|
vidradhau kaṭutīkṣṇōṣṇarūkṣaiḥ kavalalēpanam||33||
gharṣaṇaṁ kaṭukākuṣṭhavr̥ścikālīyavōdbhavaiḥ|
rakṣētpākaṁ himaiḥ pakvaḥ pāṭyō dāhyō'vagāḍhakaḥ||34||
View original
|
विद्रधौ कटुतीक्ष्णोष्णरूक्षैः कवललेपनम्||३३||
घर्षणं कटुकाकुष्ठवृश्चिकालीयवोद्भवैः|
रक्षेत्पाकं हिमैः पक्वः पाट्यो दाह्योऽवगाढकः||३४||
sa0-vidradhau kaṭvādibhiḥ kavalalēpanaṁ hitam| kaṭukādibhirgharṣaṇaṁ hitam| himaiḥ-śītalaiḥ, pākaṁ rakṣēt| pakvaḥ pāṭanīyaḥ| dāhyō'vagāḍhaḥ|
Adhikarana suShire chinnalikhite rodhrAdibhiH pratisAraNam suShire chinnalikhite rodhrAdikvAthairgaNDUShaH suShire chinnalikhite yaShTyAditailena nAvanam (35-37) · Śloka 37
suṣirē chinnalikhitē sakṣaudraiḥ pratisāraṇam|
rōdhramustamiśiśrēṣṭhātārkṣyapattaṅgakiṁśukaiḥ||35||
sakaṭphalaiḥ, kaṣāyaiśca tēṣāṁ gaṇḍūṣa iṣyatē|
yaṣṭīrōdhrōtpalānantāsārivāgurucandanaiḥ||36||
sagairikasitāpuṇḍraiḥ siddhaṁ tailaṁ ca nāvanam|
|37|
View original
सुषिरे छिन्नलिखिते सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्|
रोध्रमुस्तमिशिश्रेष्ठातार्क्ष्यपत्तङ्गकिंशुकैः||३५||
सकट्फलैः, कषायैश्च तेषां गण्डूष इष्यते|
यष्टीरोध्रोत्पलानन्तासारिवागुरुचन्दनैः||३६||
सगैरिकसितापुण्ड्रैः सिद्धं तैलं च नावनम्|
|३७|
sa0-sauṣirē chinnē likhitē ca rōdhrādibhirmādhvīkayutaiḥ pratisāraṇam| tairēva kaṣāyairgaṇḍūṣaśca syāt| yaṣṭyādibhiḥ pakvaṁ tailaṁ nāvanam|
Adhikarana adhimAMsake chedanaM vacAdicUrNaiH pratisAraNaM ca adhimAMsake paTolAdikvAthena kavalaH (37-38) · Śloka 38
|
chittvā'dhimāṁsakaṁ cūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayēt||37||
vacātējōvatīpāṭhāsvarjikāyavaśūkajaiḥ|
paṭōlanimbatriphalākaṣāyaḥ kavalō hitaḥ||38||
View original
|
छित्त्वाऽधिमांसकं चूर्णैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्||३७||
वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायवशूकजैः|
पटोलनिम्बत्रिफलाकषायः कवलो हितः||३८||
sa0-adhimāṁsakaṁ chittvā vacādijaiścūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayēt| paṭōlādikvāthaḥ kavalō hitaḥ|
Adhikarana vidarbhe dantamUlAnAM chedanam vidarbhe tataH kShAranasyAdi (39) · Śloka 39
vidarbhē dantamūlāni maṇḍalāgrēṇa śōdhayēt|
kṣāraṁ yuñjyāttatō nasyaṁ gaṇḍūṣādi ca śītalam||39||
View original
विदर्भे दन्तमूलानि मण्डलाग्रेण शोधयेत्|
क्षारं युञ्ज्यात्ततो नस्यं गण्डूषादि च शीतलम्||३९||
sa0-vidarbhē dantamūlāni maṇḍalāgrēṇa śōdhayēt| kṣāraṁ yuñjīta| tatō nasyam| gaṇḍūṣādi ca śītalam|
Adhikarana dantanADyAM kAyashirovirekaH dantanADyAM tato dantoddharaNamagnyAdinA dAhaH dantanADyAM jAtyAdikvAthena dhAvanam dantanADyAM kShIrivRukShAmbunnA gaNDUShaH dantanADyAM kShIrivRukShasiddhatailena nasyam (mahAsuShirasyAsAdhyatvAccikitsA noktA) (40-42) · Śloka 42
saṁśōdhyōbhayataḥ kāyaṁ śiraścōpacarēttataḥ|
nāḍīṁ dantānugāṁ dantaṁ samuddhr̥tyāgninā dahēt||40||
kubjāṁ naikagatiṁ pūrṇāṁ guḍēna madanēna vā|
dhāvanaṁ jātimadanakhadirasvādukaṇṭakaiḥ||41||
kṣīrivr̥kṣāmbugaṇḍūṣō, nasyaṁ tailaṁ ca tatkr̥tam|
|42|
View original
संशोध्योभयतः कायं शिरश्चोपचरेत्ततः|
नाडीं दन्तानुगां दन्तं समुद्धृत्याग्निना दहेत्||४०||
कुब्जां नैकगतिं पूर्णां गुडेन मदनेन वा|
धावनं जातिमदनखदिरस्वादुकण्टकैः||४१||
क्षीरिवृक्षाम्बुगण्डूषो, नस्यं तैलं च तत्कृतम्|
|४२|
sa0-ubhayataḥ-ūrdhvamadhaśca, kāyaṁ mūrdhānaṁ ca, virēkēṇa nasyādinā ca saṁśōdhya tatō nāḍīṁ dantānugāmupacarēt| dantaṁ samuddhr̥tyāgninā dahēt| kubjāṁ naikagatiṁ pūrṇāṁ guḍēna madanēna samuddhr̥tyāgninā dahēt| kubjāṁ naikagatiṁ pūrṇāṁ guḍēna madanēna vā dahēt| jātyādibhirdhāvanaṁ hitam| kṣīravr̥kṣāmbugaṇḍūṣaḥ| tatpakvaṁ ca tailaṁ nasyam|
Adhikarana jihvAgatarogANAM cikitsA| vAtajihvAyaaM vAtauShThakopokto vidhiH pittajihvAyAM gharShaNena srute rudhire madhuraiH pratisAraNAdi jihvAlase nave eShaH evopakramaH jihvAlase kintu shastreNainaM na spRushet (42-44) · Śloka 44
|
kuryādvātauṣṭhakōpōktaṁ kaṇṭakēṣvanilātmasu||42||
jihvāyāṁ pittajātēṣu ghr̥ṣṭēṣu rudhirē srutē|
pratisāraṇagaṇḍūṣanāvanaṁ madhurairhitam||43||
tīkṣṇaiḥ kaphōtthēṣvēvaṁ ca sarṣapatryūṣaṇādibhiḥ|
navē jihvālasē'pyēvaṁ, taṁ tu śastrēṇa na spr̥śēt||44||
View original
|
कुर्याद्वातौष्ठकोपोक्तं कण्टकेष्वनिलात्मसु||४२||
जिह्वायां पित्तजातेषु घृष्टेषु रुधिरे स्रुते|
प्रतिसारणगण्डूषनावनं मधुरैर्हितम्||४३||
तीक्ष्णैः कफोत्थेष्वेवं च सर्षपत्र्यूषणादिभिः|
नवे जिह्वालसेऽप्येवं, तं तु शस्त्रेण न स्पृशेत्||४४||
sa0-jihvāyāṁ vātōtthēṣu kaṇṭakēṣu vātauṣṭhakōpōktaṁ cikitsitaṁ kuryāt| sa0-jihvāyāṁ pittajātēṣu kaṇṭakēṣu ghr̥ṣṭēṣu rudhirē srutē pratisāraṇādi madhurairhitam| saṁ-kaphōtthēṣvapyēvaṁ tīkṣṇaiḥ sarṣapādibhiḥ pratisāraṇādi hitam| sa0-navē ca jihvālasē ēṣa ēvōpakramaḥ| kiṁ tu śastrēṇainaṁ na spr̥śēt| ētat yuktyā ca pūrvēṣāṁ śastrasparśanaṁ kāryamityanujajñē|
Adhikarana adhijihvikAyAM AkRuShTajihvAcchedanam adhijihvikAyAM tIkShNoShNairghaShaNAdi (45) · Śloka 45
unnamya jihvāmākr̥ṣṭāṁ baḍiśēnādhijihvikām|
chēdayēnmaṇḍalāgrēṇa tīkṣṇōṣṇairgharṣaṇādi ca||45||
View original
उन्नम्य जिह्वामाकृष्टां बडिशेनाधिजिह्विकाम्|
छेदयेन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोष्णैर्घर्षणादि च||४५||
sa0-adhijihvikāṁ baḍiśēnākr̥ṣṭāṁ maṇḍalāgrēṇa chēdayēt| kiṁ kr̥tvā ? unnamya jihvām| tīkṣṇōṣṇairgharṣaṇādi ca kāryam|
Adhikarana upajihvAyAM raktasrAvo yavakShAreNa gharShaNaM ca tAlurogANAM cikitsA| shuNDikAyAM kaphaghnA nasyAdayaH (46) · Śloka 46
upajihvāṁ parisrāvya yavakṣārēṇa gharṣayēt|
kaphaghnaiḥ śuṇḍikā sādhyā nasyagaṇḍūṣagharṣaṇaiḥ||46||
View original
उपजिह्वां परिस्राव्य यवक्षारेण घर्षयेत्|
कफघ्नैः शुण्डिका साध्या नस्यगण्डूषघर्षणैः||४६||
sa0-upajihvāṁ śastrēṇa parisrāvya yavakṣārēṇa gharṣayēt| sa0-śuṇḍikā kaphaghnairnasyādibhiḥ sādhanīyā|
Adhikarana shuNDikAyAM vRuddhAyAM jihvAgracchedanam shuNDikAyAM aticchede mRutyuH shuNDikAyAM hInacchede vyAdhivRuddhiH (47-48) · Śloka 48
ērvārubījapratimaṁ vr̥ddhāyāmasirātatam|
agraṁ niviṣṭaṁ jihvāyā baḍiśādyavalambitam||47||
chēdayēnmaṇḍalāgrēṇa nātyagrē na ca mūlataḥ|
chēdē'tyasr̥kkṣayānmr̥tyurhīnē vyādhirvivarddhatē||48||
View original
एर्वारुबीजप्रतिमं वृद्धायामसिराततम्|
अग्रं निविष्टं जिह्वाया बडिशाद्यवलम्बितम्||४७||
छेदयेन्मण्डलाग्रेण नात्यग्रे न च मूलतः|
छेदेऽत्यसृक्क्षयान्मृत्युर्हीने व्याधिर्विवर्द्धते||४८||
sa0-vr̥ddhayāṁ śuṇḍikāyāṁ satyāṁ jihvāyā agrē(graṁ) niviṣṭaṁ kr̥ṣṇadīrghakarkaṭikābījasadr̥śaṁ baḍiśādinā'valambitaṁ maṇḍalāgrēṇa chēdayēt| katham ? nātiśayēna prāntē na cātiśayēna mūlē| yatō'ticchēdē satyasr̥kkṣayānmr̥tyuḥ| hīnacchinnē sati vyādhirvivarddhatē|
Adhikarana shuNDikAyAM chinnAyAM maricAdibhirgharShaNam shuNDikAyAM chinnAyAM kaTukAdikvAthena kavalaH (49-50) · Śloka 50
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ|
chinnāyāṁ sapaṭukṣaudrairgharṣaṇaṁ, kavalaḥ punaḥ||49||
kaṭukātiviṣāpāṭhānimbarāsnāvacāmbubhiḥ|
|50|
View original
मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः|
छिन्नायां सपटुक्षौद्रैर्घर्षणं, कवलः पुनः||४९||
कटुकातिविषापाठानिम्बरास्नावचाम्बुभिः|
|५०|
sa0-chinnāyāṁ maricādibhiḥ sasaindhavaiḥ kṣaudrairgharṣaṇam| kavalaḥ kaṭukādikvāthēna|
Adhikarana tAlusaMhatau vilikhya evaM samAcaret puppuTake vilikhya evaM samAcaret kacchape ca vilikhya evaM samAcaret (50) · Śloka 50
|
saṅghātē puppuṭē kūrmē vilikhyaivaṁ samācarēt||50||
View original
|
सङ्घाते पुप्पुटे कूर्मे विलिख्यैवं समाचरेत्||५०||
sa0-[tālu]saṁhatau puppuṭakē kacchapē[ca] vilikhyaivaṁ-anēna kramēṇa, samācarēt|
Adhikarana tAlupAke apakve kAsIsAdibhirgharShaNam tAlupAke apakve shItAdyauShadhaiH kavalaH (51) · Śloka 51
apakvē tālupākē tu kāsīsakṣaudratārkṣyajaiḥ|
gharṣaṇaṁ, kavalaḥ śītakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||51||
View original
अपक्वे तालुपाके तु कासीसक्षौद्रतार्क्ष्यजैः|
घर्षणं, कवलः शीतकषायमधुरौषधैः||५१||
sa0-apakvē tu tālupākē kāsīsādibhirgharṣaṇam| śītakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ kavalaḥ|
Adhikarana tAlupAke pakve tIkShNoShNaiH pratisAraNam tAlupAke pakve vRuShAdibhistiktaiH kavalaH (52) · Śloka 52
pakvē'ṣṭāpadavadbhinnē tīkṣṇōṣṇaiḥ pratisāraṇam|
vr̥ṣanimbapaṭōlādyaistiktaiḥ kavaladhāraṇam||52||
View original
पक्वेऽष्टापदवद्भिन्ने तीक्ष्णोष्णैः प्रतिसारणम्|
वृषनिम्बपटोलाद्यैस्तिक्तैः कवलधारणम्||५२||
sa0-pakvē'ṣṭāpadavadbhinnē sati tīkṣṇōṣṇaiḥ pratisāraṇaṁ kāryam| aṣṭāpadaṁ-caturaṅgapīṭham| vr̥ṣādibhistiktadravyaiḥ kavaladhāraṇam|
Adhikarana tAlushoShe~atRuShNasyottarabhaktikaM sarpiH tAlushoShe kaNAshuNThIshRutaM jalapAnam tAlushoShe amlairgaNDUShadhAraNam tAlushoShe snigdhA dhanvamAMsarasAH tAlushoShe kShIrasarpiShA nAvanam (tAlupiTikArbudayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (53-54) · Śloka 54
tāluśōṣē tvatr̥ṣṇasya sarpiruttarabhaktikam|
kaṇāśuṇṭhīśr̥taṁ pānamamlairgaṇḍūṣadhāraṇam||53||
dhanvamāṁsarasāḥ snigdhāḥ, kṣīrasarpiśca nāvanam|
|54|
View original
तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरुत्तरभक्तिकम्|
कणाशुण्ठीशृतं पानमम्लैर्गण्डूषधारणम्||५३||
धन्वमांसरसाः स्निग्धाः, क्षीरसर्पिश्च नावनम्|
|५४|
sa0-tāluśōṣē tvatr̥ṣṇasya sataḥ sarpiruttarabhaktikaṁ yōjyam| pippalīśuṇṭhībhyāṁ śr̥taṁ jalapānam| amlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, gaṇḍūṣadhāraṇam| dhanvamāṁsarasāḥ snigdhāḥ| tathākṣīrasya sarpiśca nāvanaṁ hitam|
Adhikarana galarogANAM cikitsA| kaNTharogeShu sarveShu raktamokShaH kaNTharogeShu tIkShNairnasyAdikarma kaNTharogeShu dArvItvagAdikvAthasya pAnam kaNTharogeShu harItakIkvAthasya pAnam (54-55) · Śloka 55
kaṇṭharōgēṣvasr̥ṅmōkṣastīkṣṇairnasyādi karma ca||54||
kvāthaḥ pānaṁ ca dārvītvaṅnimbatārkṣyakaliṅgajaḥ|
harītakīkaṣāyō vā pēyō mākṣikasaṁyutaḥ|
||55||
View original
कण्ठरोगेष्वसृङ्मोक्षस्तीक्ष्णैर्नस्यादि कर्म च||५४||
क्वाथः पानं च दार्वीत्वङ्निम्बतार्क्ष्यकलिङ्गजः|
हरीतकीकषायो वा पेयो माक्षिकसंयुतः|
||५५||
sa0-kaṇṭharōgēṣu sarvēṣu sirādibhī raktamōkṣaḥ| tīkṣṇairdravyairnasyagaṇḍūṣādi ca| dāRvītvagādīnāṁ kvāthaḥ pātavyaḥ| harītakyā vā kvāthaḥ samākṣikaḥ pēyaḥ|
Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57
śrēṣṭhāvyōṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ|
sapāṭhātējinīnimbaiḥ suktagōmūtrasādhitaiḥ|56|
kavalō, guṭikā vā'tra kalpitā pratisāraṇam|
|57|
View original
श्रेष्ठाव्योषयवक्षारदार्वीद्वीपिरसाञ्जनैः|
सपाठातेजिनीनिम्बैः सुक्तगोमूत्रसाधितैः|५६|
कवलो, गुटिका वाऽत्र कल्पिता प्रतिसारणम्|
|५७|
sa0-śrēṣṭhādibhiḥ suktagōmūtrasādhitaiḥ kavalaḥ| guṭikā vā'tra-asmin kvāthē, parikalpitā pratisāraṇam|
Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57
śrēṣṭhāvyōṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ|
sapāṭhātējinīnimbaiḥ suktagōmūtrasādhitaiḥ||56||
kavalō, guṭikā vā'tra kalpitā pratisāraṇam|
||57||
View original
श्रेष्ठाव्योषयवक्षारदार्वीद्वीपिरसाञ्जनैः|
सपाठातेजिनीनिम्बैः सुक्तगोमूत्रसाधितैः||५६||
कवलो, गुटिका वाऽत्र कल्पिता प्रतिसारणम्|
||५७||
sa0-śrēṣṭhādibhiḥ suktagōmūtrasādhitaiḥ kavalaḥ| guṭikā vā'tra-asmin kvāthē, parikalpitā pratisāraṇam|
Adhikarana vAtarohiNikAyAM lekhanam vAtarohiNikAyAM pa~jcamUlakvAthena kavalastailaM gaNDUSho nasyaM ca (58-59) · Śloka 59
athāntarbāhyataḥ svinnāṁ vātarōhiṇikāṁ likhēt||58||
aṅgulīśastrakēṇāśu paṭuyuktanakhēna vā|
pañcamūlāmbu kavalastailaṁ gaṇḍūṣanāvanam||59||
View original
अथान्तर्बाह्यतः स्विन्नां वातरोहिणिकां लिखेत्||५८||
अङ्गुलीशस्त्रकेणाशु पटुयुक्तनखेन वा|
पञ्चमूलाम्बु कवलस्तैलं गण्डूषनावनम्||५९||
sa0-athēti maṅgalē| maṅgalapurvakaṁ vātajāṁ rōhiṇikāmantarbāhyataśca svinnāmaṅguliśastrakēṇāthavā paṭuyuktēna nakhēna śīghramēva likhēt| pañcamūlakvāthaḥ kavalaḥ| tailaṁ gaṇḍūṣō nasyaṁ ca|
Adhikarana pittarohiNyAM visrAvya sitAdibhirgharShayet pittarohiNyAM sitAdikvAthena kavalaH pittarohiNyAM drAkShAdikvAthena kavalaH (60-61) · Śloka 61
visrāvya pittasambhūtāṁ sitākṣaudrapriyaṅgubhiḥ|
gharṣētsarōdhrapattaṅgaiḥ kavalaḥ kvathitaiśca taiḥ||60||
drākṣāparūṣakakvāthō hitaśca kavalagrahē|
|61|
View original
विस्राव्य पित्तसम्भूतां सिताक्षौद्रप्रियङ्गुभिः|
घर्षेत्सरोध्रपत्तङ्गैः कवलः क्वथितैश्च तैः||६०||
द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे|
|६१|
sa0-pittajāṁ rōhiṇīṁ visrāvya-raktaṁ nirhr̥tya, sitādibhirgharṣayēt| taiśca-sitādibhiḥ, kvathitaiḥ sarōdhrādibhiḥ kavalaḥ| drākṣāparūṣakayōḥ kvāthaḥ[ca] kavalō hitaḥ|
Adhikarana raktarohiNyAM pratyAkhyAya pittajAyAmivopakramaH kapharohiNyAM kaTukaiH pratisAraNam kapharohiNyAM apAmArgaphalAditailena nasyagaNDUShau (61-63) · Śloka 63
|
upācarēdēvamēva pratyākhyāyāsrasambhavām||61||
sāgāradhūmaiḥ kaṭukaiḥ kaphajāṁ pratisārayēt|
nasyagaṇḍūṣayōstailaṁ sādhitaṁ ca praśasyatē||62||
apāmārgaphalaśvētādantījantughnasaindhavaiḥ|
|63|
View original
|
उपाचरेदेवमेव प्रत्याख्यायास्रसम्भवाम्||६१||
सागारधूमैः कटुकैः कफजां प्रतिसारयेत्|
नस्यगण्डूषयोस्तैलं साधितं च प्रशस्यते||६२||
अपामार्गफलश्वेतादन्तीजन्तुघ्नसैन्धवैः|
|६३|
sa0-raktajāṁ rōhiṇikāṁ pratyākhyāya pittajāmivōpakramēt| sa0-kaṭukaiḥ-kaṭuvargōktaiḥ, sāgāradhūmaiḥ kaphōtthāṁ pratisārayēt| apāmārgādibhiḥ kalkitaiḥ sādhitaṁ tailaṁ kapharōhiṇyāṁ nasyagaṇḍūṣayōḥ śrēṣṭham|
Adhikarana vRunde kapharohiNIvaccikitsA shAlUke kapharohiNIvaccikitsA tuNDikeryAM kapharohiNIvaccikitsA gilAyau ca kapharohiNIvaccikitsA galavidradhau srAvitau shreShThAdibhirgaNDUShagharShaNe (63-64) · Śloka 64
|
tadvacca vr̥ndaśālūkatuṇḍikērīgilāyuṣu||63||
vidradhau srāvitē śrēṣṭhārōcanātārkṣyagairikaiḥ|
sarōdhrapaṭupattaṅgakaṇairgaṇḍūṣagharṣaṇē||64||
View original
|
तद्वच्च वृन्दशालूकतुण्डिकेरीगिलायुषु||६३||
विद्रधौ स्राविते श्रेष्ठारोचनातार्क्ष्यगैरिकैः|
सरोध्रपटुपत्तङ्गकणैर्गण्डूषघर्षणे||६४||
sa0-ēṣaiva cikitsā vr̥ndādiṣu| sa0-vidradhau śastrēṇa srāvitē śrēṣṭhādibhirgaṇḍūṣādi hitam|
Adhikarana vAtaje galagaNDe svedo raktasrAvo tilAdibhirupanAhashca vAtaje galagaNDe rUDhe vraNe shigrvAdibhiH pralepaH vAtaje galagaNDe guDUcyAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe~apyetaccikitsA (65-68) · Śloka 68
galagaṇḍaḥ pavanajaḥ svinnō niḥsrutaśōṇitaḥ|
tilairbījaiśca laṭvōmāpriyālaśaṇasambhavaiḥ||65||
upanāhyō, vraṇē rūḍhē pralēpyaśca punaḥpunaḥ|
śigrutilvakatarkārīgajakr̥ṣṇāpunarnavaiḥ||66||
kālāmr̥tārkamūlaiśca puṣpaiśca karahāṭajaiḥ|
ēkaiṣikānvitaiḥ piṣṭaiḥ surayā kāñjikēna vā||67||
guḍūcīnimbakuṭajahaṁsapādībalādvayaiḥ|
sādhitaṁ pāyayēttailaṁ sakr̥ṣṇādēvadārubhiḥ||68||
View original
गलगण्डः पवनजः स्विन्नो निःस्रुतशोणितः|
तिलैर्बीजैश्च लट्वोमाप्रियालशणसम्भवैः||६५||
उपनाह्यो, व्रणे रूढे प्रलेप्यश्च पुनःपुनः|
शिग्रुतिल्वकतर्कारीगजकृष्णापुनर्नवैः||६६||
कालामृतार्कमूलैश्च पुष्पैश्च करहाटजैः|
एकैषिकान्वितैः पिष्टैः सुरया काञ्जिकेन वा||६७||
गुडूचीनिम्बकुटजहंसपादीबलाद्वयैः|
साधितं पाययेत्तैलं सकृष्णादेवदारुभिः||६८||
sa0-galagaṇḍō vātōdbhavaḥ svinnō niḥsrutāsrastilairlaṭvādibījaiśca upanāhyaḥ| ruḍhē vraṇē sati pralēpyaśca bahuśaḥ śigrvādibhiḥ surayā kāñjikēna vā piṣṭaiḥ| ēkaiṣikā-trivr̥t| guḍūcyādibhiḥ sakr̥ṣṇādēvadārubhiḥ kalkitairgalaṇḍinamāturaṁ pakvaṁ tailaṁ pāyayēt|
Adhikarana kaphaje galagaNDe atishayena svedavimlApane kaphaje galagaNDe ajagandhAdibhirlepaH (69-70) · Śloka 70
kartavyaṁ kaphajē'pyētatsvēdavimlāpanē tvati|
lēpō'jagandhātiviṣāviśalyāḥ saviṣāṇikāḥ||69||
guñjālābuśukāhvāśca palāśakṣārakalkitāḥ|
|70|
View original
कर्तव्यं कफजेऽप्येतत्स्वेदविम्लापने त्वति|
लेपोऽजगन्धातिविषाविशल्याः सविषाणिकाः||६९||
गुञ्जालाबुशुकाह्वाश्च पलाशक्षारकल्किताः|
|७०|
sa0-kaphōtthē'pyētat-vātagalagaṇḍōktaṁ cikitsitaṁ, kāryam| kintu svēdavimlāpanē cātyarthaṁ kāryē| sa0-kaphajē galagaṇḍē'jagandhādayaḥ palāśakṣāraniścōtakalkitāḥ lēpaḥ|
Adhikarana kaphaje galagaNDe haThakShArasya pAnam vatsakAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe kaphaghnA dhUmAdayaH (70-71) · Śloka 71
|
mūtrasrutaṁ haṭhakṣāraṁ paktvā kōdravabhuk pibēt||70||
sādhitaṁ vatsakādyairvā tailaṁ sapaṭupañcakaiḥ|
kaphaghnān dhūmavamananāvanādīṁśca śīlayēt||71||
View original
|
मूत्रस्रुतं हठक्षारं पक्त्वा कोद्रवभुक् पिबेत्||७०||
साधितं वत्सकाद्यैर्वा तैलं सपटुपञ्चकैः|
कफघ्नान् धूमवमननावनादींश्च शीलयेत्||७१||
sa0-haṭhō-mimmiṇiḥ, tasya kṣāraṁ gōmūtrē srutaṁ paktvā kṣāranyāyēna pibējjalēna, 'pēṣaṇālōḍanē vāri' (hr̥.ka.a. 6/23) iti vacanāt| kimbhūtaḥ san ? kōdravabhuk| vatsakādibhirvā (hr̥.sū.a. 15/33) tailaṁ sādhitaṁ hitam| kaphaghnān dhūmādīn śīlayēt|
Adhikarana medoje galagaNDe sirAvyadhaH medoje kaphaghno vidhiH medoje asanAdicUrNasya pAnam medoje ashAntau pAcayitvA vraNavadAcaraH (raktarohiNIsannipAtarohiNIgalaughavalayashataghnIgalArbudasvaraghnAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) (72-73) · Śloka 73
mēdōbhavē sirāṁ vidhyētkaphaghnaṁ ca vidhiṁ bhajēt|
asanādirajaścainaṁ prātarmūtrēṇa pāyayēt||72||
aśāntau pācayitvā ca sarvān vraṇavadācarēt|
|73|
View original
मेदोभवे सिरां विध्येत्कफघ्नं च विधिं भजेत्|
असनादिरजश्चैनं प्रातर्मूत्रेण पाययेत्||७२||
अशान्तौ पाचयित्वा च सर्वान् व्रणवदाचरेत्|
|७३|
sa0-mēdōbhavē galagaṇḍē sirāṁ vidhyēt| kaphaghnaṁ ca vidhiṁ sēvēta| asanādicūrṇaṁ (hr̥.sū.a.15/19) cainaṁ prātargōmūtrēṇa pāyayēt| saṁ-aśāntau satyāṁ pācayitvā sarvān vraṇavadupakramēt|
Adhikarana sarvavaktragarogANAM cikitsA| mukhapAkeShu triphalAdikvAthena mukhadhAvanam mukhapAkeShu triphalAdIn kuTherAdiM vA bhakShayitvA niShThIvanam (73-74) · Śloka 74
|
mukhapākēṣu sakṣaudrā prayōjyā mukhadhāvanāḥ||73||
kvathitāstriphalāpāṭhāmr̥dvīkājātipallavāḥ|
niṣṭhēvyā bhakṣayitvā vā kuṭhērādirgaṇō'thavā||74||
View original
|
मुखपाकेषु सक्षौद्रा प्रयोज्या मुखधावनाः||७३||
क्वथितास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः|
निष्ठेव्या भक्षयित्वा वा कुठेरादिर्गणोऽथवा||७४||
sa0-mukhapākēṣu samākṣikā mukhadhāvanāḥ kvathitāstriphalādayaḥ prayōjyāḥ| athavā triphalādīn bhakṣayitvā niṣṭhēvyāḥbhuktvā niṣṭhīvēt| kuṭhērādirgaṇō vā-harītakavargōktō (hr̥.sū.a.6/106), bhakṣayitvā niṣṭhēvyaḥ|
Adhikarana vAtaje mukhapAke kRuShNAdibhiH pratisAraNam vAtaje vAtaharasiddhatailena kavalanasye (75) · Śloka 75
mukhapākē'nilāt kr̥ṣṇāpaṭvēlāḥ pratisāraṇam|
tailaṁ vātaharaiḥ siddhaṁ hitaṁ kavalanasyayōḥ||75||
View original
मुखपाकेऽनिलात् कृष्णापट्वेलाः प्रतिसारणम्|
तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः||७५||
sa0-mukhapākē'nilāt kr̥ṣṇādayaḥ pratisāraṇam| vātaghnaiḥ siddhaṁ tailaṁ kavalē nasyē ca hitam|
Adhikarana pittaje mukhapAke pittaraktaghno vidhiH raktaje ca mukhapAke pittaraktaghno vidhiH kaphaje mukhapAke kaphaghno vidhiH kaphaje piTikAnAM shAkAdipatrairlekhanam (76) · Śloka 76
pittāsrē pittaraktaghnaḥ kaphaghnaśca kaphē vidhiḥ|
likhēcchākādipatraiśca piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ||76||
View original
पित्तास्रे पित्तरक्तघ्नः कफघ्नश्च कफे विधिः|
लिखेच्छाकादिपत्रैश्च पिटिकाः कठिनाः स्थिराः||७६||
sa0-pittāsrē pittaraktaghnō vidhiḥ| saṁ-kaphē ca kaphahr̥t vidhiḥ| piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ śākādipatrairlikhēt|
Adhikarana sannipAtaje yathAdoShodayaM cikitsA arbude nave asaMvRuddhe chedanaM svarjikAdibhiH pratisAraNam (77-78) · Śloka 78
yathādōṣōdayaṁ kuryātsannipātē cikitsitam|
navē'rbudē tvasaṁvr̥ddhē chēditē pratisāraṇam||77||
svarjikānāgarakṣaudraiḥ, kvāthō gaṇḍūṣa iṣyatē|
|78|
View original
यथादोषोदयं कुर्यात्सन्निपाते चिकित्सितम्|
नवेऽर्बुदे त्वसंवृद्धे छेदिते प्रतिसारणम्||७७||
स्वर्जिकानागरक्षौद्रैः, क्वाथो गण्डूष इष्यते|
|७८|
sa0-sannipātē yathādōṣōdayaṁ cikitsitaṁ kuryāt| sa0-arbudē navōtthē'saṁvr̥ddhē chēditē ca pratisāraṇaṁ svarjikādibhiḥ| gaṇḍūṣa iṣṭō guḍūcīnimbakalkōdbhavaḥ kvāthō madhutailayuktaḥ| tathā yavānnabhōjī tīkṣṇatailanasyābhyaṅgānācarēt|
Adhikarana arbude guDUcyAdikvAthena gaNDUShaH kaphaje yavAnnabhuk tIkShNatailanasyAdayaH (78-79) · Śloka 79
|
guḍūcīnimbakalkōtthō madhutailasamanvitaḥ||78||
yavānnabhuk tīkṣṇatailanasyābhyaṅgāṁstathā''carēt|
|79|
View original
|
गुडूचीनिम्बकल्कोत्थो मधुतैलसमन्वितः||७८||
यवान्नभुक् तीक्ष्णतैलनस्याभ्यङ्गांस्तथाऽऽचरेत्|
|७९|
sa0-arbudē navōtthē'saṁvr̥ddhē chēditē ca pratisāraṇaṁ svarjikādibhiḥ| gaṇḍūṣa iṣṭō guḍūcīnimbakalkōdbhavaḥ kvāthō madhutailayuktaḥ| tathā yavānnabhōjī tīkṣṇatailanasyābhyaṅgānācarēt|
Adhikarana pUtivadane vamite tIkShNadhUmAdayaH pUtivadane sama~ggAdibhirantardhAvanam pUtivadane shItAdopakushoktaM nasyAdi (UrdhvagudatyAsAdhyatvAccikitsA noktA|) (79-81) · Śloka 81
|
vamitē pūtivadanē dhūmastīkṣṇaḥ sanāvanaḥ||79||
samaṅgādhātakīrōdhraphalinīpadmakairjalam|
dhāvanaṁ vadanasyāntaścūrṇitairavacūrṇitam||80||
śītādōpakuśōktaṁ ca nāvanādi ca śīlayēt|
|81|
View original
|
वमिते पूतिवदने धूमस्तीक्ष्णः सनावनः||७९||
समङ्गाधातकीरोध्रफलिनीपद्मकैर्जलम्|
धावनं वदनस्यान्तश्चूर्णितैरवचूर्णितम्||८०||
शीतादोपकुशोक्तं च नावनादि च शीलयेत्|
|८१|
sa0-pūtimukhē vamitē sati tīkṣṇadhūmō nasyaṁ ca tīkṣṇaṁ prayōjyam| samaṅgādijalēna vadanasyāntaḥ kṣālayēt| ētairēva mukhāntaraṁ cūrṇitairavacūrṇayēt| śītādōpakuśōktaṁ ca nasyādikamabhyasēt|
Adhikarana kaNThAdirogaghnAH phalatrayAdiguTikA videhapraNItAH (81-83) · Śloka 83
phalatrayadvīpikirātatikta- yaṣṭyāhvasiddhārthakaṭutrikāṇi|
mustāharidrādvayayāvaśūka- vr̥kṣāmlakāmlāgrimavētasāśca||81||
aśvatthajambvāmradhanañjayatvak tvak cāhimārātkhadirasya sāraḥ|
kvāthēna tēṣāṁ ghanatāṁ gatēna taccūrṇayuktā guṭikā vidhēyāḥ||82||
tā dhāritā ghnanti mukhēna nityaṁ kaṇṭhauṣṭhatālvādigadān sukr̥cchrān|
viśēṣatō rōhiṇikāsyaśōṣa- gandhān vidēhādhipatipraṇītāḥ||83||
View original
फलत्रयद्वीपिकिराततिक्त- यष्ट्याह्वसिद्धार्थकटुत्रिकाणि|
मुस्ताहरिद्राद्वययावशूक- वृक्षाम्लकाम्लाग्रिमवेतसाश्च||८१||
अश्वत्थजम्ब्वाम्रधनञ्जयत्वक् त्वक् चाहिमारात्खदिरस्य सारः|
क्वाथेन तेषां घनतां गतेन तच्चूर्णयुक्ता गुटिका विधेयाः||८२||
ता धारिता घ्नन्ति मुखेन नित्यं कण्ठौष्ठताल्वादिगदान् सुकृच्छ्रान्|
विशेषतो रोहिणिकास्यशोष- गन्धान् विदेहाधिपतिप्रणीताः||८३||
sa0-triphalādīnāṁ dravyāṇāṁ kvāthēna ghanatvaṁ gatēna taccūrṇēna triphalādirajasā'nvitā gulikāḥ kāryāḥ| tā mukhēna nityaṁ dhāritāḥ kaṇṭhādirōgān dāruṇānapi ghnanti| viśēṣēṇa rōhiṇikādīn| vidēhapatinā nirmitā ētāḥ| amlāgrimavētasaḥ-amlavētasaḥ| atrā[ntyā]dyē vr̥ttē upajātī, madhyamamindravajrā|
Adhikarana sarvamukharogaharaM khadirAditailam (84-86) · Śloka 86
khadiratulāmambughaṭē paktvā tōyēna tēna piṣṭaiśca|
candanajōṅgakakuṅkumaparipēlavavālakōśīraiḥ||84||
suratarurōdhradrākṣāmañjiṣṭhācōcapadmakaviḍaṅgaiḥ|
spr̥kkānatanakhakaṭphalasūkṣmailādhyāmakaiḥ sapattaṅgaiḥ||85||
tailaprasthaṁ vipacēt karṣāṁśaiḥ pānanasyagaṇḍūṣaistat|
hatvā''syē sarvagadān janayati gārdhīṁ dr̥śaṁ śrutiṁ ca vārāhīm||86||
View original
खदिरतुलामम्बुघटे पक्त्वा तोयेन तेन पिष्टैश्च|
चन्दनजोङ्गककुङ्कुमपरिपेलववालकोशीरैः||८४||
सुरतरुरोध्रद्राक्षामञ्जिष्ठाचोचपद्मकविडङ्गैः|
स्पृक्कानतनखकट्फलसूक्ष्मैलाध्यामकैः सपत्तङ्गैः||८५||
तैलप्रस्थं विपचेत् कर्षांशैः पाननस्यगण्डूषैस्तत्|
हत्वाऽऽस्ये सर्वगदान् जनयति गार्धीं दृशं श्रुतिं च वाराहीम्||८६||
sa0-khadirapalaśataṁ jaladrōṇē paktvā pādāvaśēṣitēna tēna jalēna piṣṭaiścandanādibhiḥ karṣāśaistailaprasthaṁ pacēt| tacca pānanasyagaṇḍūṣairāsyē dhāritaṁ sarvān rōgān jitvā gr̥dhrasambandhinīṁ dr̥ṣṭiṁ varāhatulyāṁ śrutiṁ[ca] vidhattē| āryā(ryē) gītiḥ[ca]|
Adhikarana vya~ggAdiharaM prapunATAdibhirudvartanaM anena tailenAbhya~ggashca (87) · Śloka 87
udvartitaṁ ca prapunāṭarōdhra- dārvībhirabhyaktamanēna vaktram|
nirvyaṅganīlīmukhadūṣikādi sañjāyatē candrasamānakānti||87||
View original
उद्वर्तितं च प्रपुनाटरोध्र- दार्वीभिरभ्यक्तमनेन वक्त्रम्|
निर्व्यङ्गनीलीमुखदूषिकादि सञ्जायते चन्द्रसमानकान्ति||८७||
sa0-prapunnāṭādibhitudvartitaṁ mukhaṁ tailēnānēnābhyaktaṁ vyaṅgādirahitaṁ candratulyakānti sañjāyatē| upajātiḥ|
Adhikarana sarvamukharogaharaM bANAditailam (88-89) · Śloka 89
palaśataṁ bāṇāttōyaghaṭē paktvā rasē'smiṁśca palārdhikaiḥ khadirajambūyaṣṭyānantāmrairahimāranīlōtpalānvitaiḥ||88||
tailaprasthaṁ pācayēcchlakṣṇapiṣṭai- rēbhirdravyairdhāritaṁ tanmukhēna|
rōgān sarvān hanti vaktrē viśēṣā- tsthairyaṁ dhattē dantapaṅktēścalāyāḥ||89||
View original
पलशतं बाणात्तोयघटे पक्त्वा रसेऽस्मिंश्च पलार्धिकैः खदिरजम्बूयष्ट्यानन्ताम्रैरहिमारनीलोत्पलान्वितैः||८८||
तैलप्रस्थं पाचयेच्छ्लक्ष्णपिष्टै- रेभिर्द्रव्यैर्धारितं तन्मुखेन|
रोगान् सर्वान् हन्ति वक्त्रे विशेषा- त्स्थैर्यं धत्ते दन्तपङ्क्तेश्चलायाः||८९||
sa0-nīlasahacarāt palaśataṁ jalaghaṭē paktvā tasmin rasēdvikārṣikaiḥ khadirādibhiḥ kalkitaiḥ sūkṣmarajīkr̥taistailaprasthaṁ vipācayēt| tanmukhēna dhāritaṁ sarvamukharōgahr̥t| viśēṣēṇa dantapaṅktēścalāyāḥ sthairyakr̥cca| vr̥ttaṁ (?) śālinī [ca]|
Adhikarana sarvamukharogaharAH khadirasArAdiguTikAH (90-94) · Śloka 94
khadirasārād dvē tulē pacēdvalkāttulāṁ cārimēdasaḥ|
ghaṭacatuṣkē pādaśēṣē'smin pūtē punaḥ kvathanādghanē||90||
ākṣikaṁ kṣipētsusūkṣmaṁ rajaḥ sēvyāmbupattaṅgagairikam|
candanadvaya(śyāmā) rōdhrapuṇḍrā- hvayaṣṭyāhvalākṣāñjanadvayam||91||
dhātakīkaṭuphaladviniśātriphalācaturjātajōṅgakam|
mustamañjiṣṭhānyagrōdhaprarōha|vacā]māṁsīyavāsakam||92||
padmakailāsamaṅgāśca śītē tasmiṁstathā pālikāṁ pr̥thak|
jātipatrikāṁ sajātīphalāṁ saha- (nakha)lavaṅgakaṅkōllakām||93||
sphaṭikaśubhrasurabhikarpūrakuḍavaṁ ca tatrāvapēttataḥ|
kārayēdguṭikāḥ sadā caitā dhāryā mukhē tadvadāpahāḥ||94||
View original
खदिरसाराद् द्वे तुले पचेद्वल्कात्तुलां चारिमेदसः|
घटचतुष्के पादशेषेऽस्मिन् पूते पुनः क्वथनाद्घने||९०||
आक्षिकं क्षिपेत्सुसूक्ष्मं रजः सेव्याम्बुपत्तङ्गगैरिकम्|
चन्दनद्वय(श्यामा) रोध्रपुण्ड्रा- ह्वयष्ट्याह्वलाक्षाञ्जनद्वयम्||९१||
धातकीकटुफलद्विनिशात्रिफलाचतुर्जातजोङ्गकम्|
मुस्तमञ्जिष्ठान्यग्रोधप्ररोह|वचा]मांसीयवासकम्||९२||
पद्मकैलासमङ्गाश्च शीते तस्मिंस्तथा पालिकां पृथक्|
जातिपत्रिकां सजातीफलां सह- (नख)लवङ्गकङ्कोल्लकाम्||९३||
स्फटिकशुभ्रसुरभिकर्पूरकुडवं च तत्रावपेत्ततः|
कारयेद्गुटिकाः सदा चैता धार्या मुखे तद्वदापहाः||९४||
sa0-khadirasārad dvē tulē, tulāṁ cārimēdasō valkāt, jalaghaṭacatuṣṭayē pacēt| pādāvaśēṣitē pūtē'smin punaḥ kvathanād ghanībhūtē kārṣikāṇi sūślakṣṇacūrṇāni sēvyādīni kṣipēt| asmin śītē jātīpatrādīn pr̥thakpālikān kṣipēt| śrēṣṭhatamōjjvalakarpūrakuḍavaṁ cātra kṣipēt| anantaraṁ guṭikāḥ kārayēt| ētāḥ sadā mukhē dhāryāḥ sarvamukharōgaharāḥ| [vr̥ttāni(?) pañca|]
Adhikarana sarvamukharogaharaM arimedAdi tailam (95) · Śloka 95
kvāthyauṣadhavyatyayayōjanēna tailaṁ pacētkalpanayā'nayaiva|
sarvāsyarōgōddhr̥tayē tadāhu- rdantasthiratvē tvidamēva mukhyam||95||
View original
क्वाथ्यौषधव्यत्यययोजनेन तैलं पचेत्कल्पनयाऽनयैव|
सर्वास्यरोगोद्धृतये तदाहु- र्दन्तस्थिरत्वे त्विदमेव मुख्यम्||९५||
sa0-kvāthyauṣadhayōḥ-khadirasārārimēdasōḥ, vyatyayō-vaiparītyaṁ,-arimēdasaḥ-viṭkhadiravalkalād dvē tulē prayōjyē, khadirasārattulām, anyatsarvaṁ pūrvavaddēyamiti| tailaṁ pacēdanayaiva kalpanayā| tat-tailaṁ, sarvamukharōgaghnam| dantasthirakr̥tau cēdamēva pradhānamāhuḥ| indravajrā|
Adhikarana dRuDhadvijakarametadvayam (96) · Śloka 96
khadirēṇaitā guṭikā- stailamidaṁ cārimēdasā prathitam|
anuśīlayan pratidinaṁ svasthō'pi dr̥ḍhadvijō bhavati||96||
View original
खदिरेणैता गुटिका- स्तैलमिदं चारिमेदसा प्रथितम्|
अनुशीलयन् प्रतिदिनं स्वस्थोऽपि दृढद्विजो भवति||९६||
sa0-khadirēṇaitā guṭikāstailaṁ caitadarimēdasā prathitam| dvayamapyētat pratidinamabhyastaṁ svasthasyāpi dvijadārḍhyakr̥t| āryā|
Adhikarana sarvamukharogaharo kShudrAdikavalagrahaH dantamAMsarogaharaH pAThAdicUrNaH (97-98) · Śloka 98
kṣudrāguḍūcīsumanaḥpravāla- dārvīyavāsatriphalākaṣāyaḥ|
kṣaudrēṇa yuktaḥ kavalagrahō'yaṁ sarvāmayān vaktragatānnihanti||97||
pāṭhādārvītvakkuṣṭhamustāsamaṅgā- tiktāpītāṅgīrōdhratējōvatīnām|
cūrṇaḥ sakṣaudrō dantamāṁsārtikaṇḍū- pākasrāvāṇaṁ nāśanō gharṣaṇēna||98||
View original
क्षुद्रागुडूचीसुमनःप्रवाल- दार्वीयवासत्रिफलाकषायः|
क्षौद्रेण युक्तः कवलग्रहोऽयं सर्वामयान् वक्त्रगतान्निहन्ति||९७||
पाठादार्वीत्वक्कुष्ठमुस्तासमङ्गा- तिक्तापीताङ्गीरोध्रतेजोवतीनाम्|
चूर्णः सक्षौद्रो दन्तमांसार्तिकण्डू- पाकस्रावाणं नाशनो घर्षणेन||९८||
sa0-kṣudrādibhiḥ kaṣāyaḥ kṣaudrēṇa yutaḥ kavalagrahō'yaṁ sarvamukharōgān hanti| indravajrā| saṁ-pāṭhādīnāṁ cūrṇaḥ kṣaudrayutō dantamāṁsārtyādīnāṁ gharṣaṇēna nāśanaḥ| vaiśvadēvī|
Adhikarana mukhAdirogaharaH kAlakacUrNaH dantAdirogaharaH pItakacUrNaH (99-100) · Śloka 100
gr̥hadhūmatārkṣyapāṭhāvyōṣakṣārāgnyayōvarātējōhvaiḥ|
mukhadantagalavikārē sakṣaudraḥ kālakō vidhāryaścūrṇaḥ||99||
dārvītvaksindhūdbhavamanaḥ śilāyāvaśūkaharitālaiḥ|
dhāryaḥ pītakacūrṇō dantāsyagalāmayē samadhvājyaḥ||100||
View original
गृहधूमतार्क्ष्यपाठाव्योषक्षाराग्न्ययोवरातेजोह्वैः|
मुखदन्तगलविकारे सक्षौद्रः कालको विधार्यश्चूर्णः||९९||
दार्वीत्वक्सिन्धूद्भवमनः शिलायावशूकहरितालैः|
धार्यः पीतकचूर्णो दन्तास्यगलामये समध्वाज्यः||१००||
sa0-gr̥hadhūmādibhiścūrṇaḥ samākṣikaḥ kālakākhyō mukha[di]vikārē dhāryaḥ| āryā gītiḥ| sa0-dārvyādibhiḥ pītakākhyaścūrṇō dantādyāmayē samadhughr̥tō dhāryaḥ| gītirāryā|
Adhikarana galAmayaghnI dvikShArAdirasakriyA mukharogaharaH pathyAcUrNaH (101-102) · Śloka 102
dvikṣāradhūmakavarāpañcapaṭuvyōṣavēllagiritārkṣyaiḥ|
gōmūtrēṇa vipakvā galāmayaghnī rasakriyā ēṣā||101||
gōmūtrakvathanavilīnavigrahāṇāṁ pathyānāṁ jalamiśikuṣṭhabhāvitānām|
attāraṁ naramaṇavō'pi vaktrarōgāḥ śrōtāraṁ nr̥pamiva na spr̥śantyanarthāḥ||102||
View original
द्विक्षारधूमकवरापञ्चपटुव्योषवेल्लगिरितार्क्ष्यैः|
गोमूत्रेण विपक्वा गलामयघ्नी रसक्रिया एषा||१०१||
गोमूत्रक्वथनविलीनविग्रहाणां पथ्यानां जलमिशिकुष्ठभावितानाम्|
अत्तारं नरमणवोऽपि वक्त्ररोगाः श्रोतारं नृपमिव न स्पृशन्त्यनर्थाः||१०२||
sa0-dvikṣārādibhirgōmūtrēṇa vipakvā ēṣā rasakriyā guṭikā galarōgaghnī bhavati| [gītirāryā|] sa0-gōmūtrakvāthēna vilīnaśarīrāṇāṁ pathyānāṁ vālakaśatapuṣpākuṣṭairbhāvitānāṁ bhakṣayitāraṁ naraṁ svalpā api vaktrarōgā na spr̥śanti| anarthāḥ śrōtāraṁ nr̥pamivētyupamālaṅkāraḥ| praharṣiṇī|
Adhikarana mukhapAkaharaH saptacchadAdikvAthaH sarvamukharogaharaH paTolAdikvAthaH (103-104) · Śloka 104
saptacchadōśīrapaṭōlamusta- harītakītiktakarōhiṇībhiḥ|
yaṣṭyāhvarājadrumacandanaiśca kvāthaṁ pibētpākaharaṁ mukhasya||103||
paṭōlaśuṇṭhītriphalāviśālā- trāyantitiktādviniśāmr̥tānām|
pītaḥ kaṣāyō madhunā nihanti mukhē sthitaścāsyagadānaśēṣān||104||
View original
सप्तच्छदोशीरपटोलमुस्त- हरीतकीतिक्तकरोहिणीभिः|
यष्ट्याह्वराजद्रुमचन्दनैश्च क्वाथं पिबेत्पाकहरं मुखस्य||१०३||
पटोलशुण्ठीत्रिफलाविशाला- त्रायन्तितिक्ताद्विनिशामृतानाम्|
पीतः कषायो मधुना निहन्ति मुखे स्थितश्चास्यगदानशेषान्||१०४||
sa0-saptacchadādibhiḥ kvāthaṁ mukhapākaharaṁ pibēt| sa0-paṭōlādīnāṁ kaṣāyō madhumān pītō mukhē ca sthitōgaṇḍūṣō dhāritō, mukhagadānaśēṣānnihanti| upajātī
Adhikarana mukhapAkAdiharA dArvIrasakriyA mukhapAkAdiharA paTolAdirasakriyA (105-106) · Śloka 106
svarasaḥ kvathitō dārvyā ghanībhūtaḥ sagairikaḥ|
āsyasthaḥ samadhurvaktrapākanāḍīvraṇāpahaḥ||105||
paṭōlanimbayaṣṭyāhvavāsājātyarimēdasām|
khadirasya varāyāśca pr̥thagēvaṁ prakalpanā||106||
View original
स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतः सगैरिकः|
आस्यस्थः समधुर्वक्त्रपाकनाडीव्रणापहः||१०५||
पटोलनिम्बयष्ट्याह्ववासाजात्यरिमेदसाम्|
खदिरस्य वरायाश्च पृथगेवं प्रकल्पना||१०६||
sa0-dārvyā rasaḥ kvathitō ghanībhūtaḥ sagairikakṣaudrō mukhasthō vaktrapākādighnaḥ| sa0-paṭōlādīnāṁ pr̥thagēvaṁ prakalpanā kāryā|
Adhikarana dvijadArDhyakRut khadirAdigaNDUShaH mukhAdirogeShu punaH punaH duShTaraktasrAvaH (107-108) · Śloka 108
khadirāyōvarāpārthamadayantyahimārakaiḥ|
gāṇḍūṣō'mbuśr̥tairdhāryō durbaladvijaśāntayē||107||
mukhadantamūlagalajāḥ prāyō rōgāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ|
tasmāttēṣāmasakr̥d rudhiraṁ visrāvayēdduṣṭam||108||
View original
खदिरायोवरापार्थमदयन्त्यहिमारकैः|
गाण्डूषोऽम्बुशृतैर्धार्यो दुर्बलद्विजशान्तये||१०७||
मुखदन्तमूलगलजाः प्रायो रोगाः कफास्रभूयिष्ठाः|
तस्मात्तेषामसकृद् रुधिरं विस्रावयेद्दुष्टम्||१०८||
sa0-khadirādibhirjalaśr̥tairgaṇḍūśō dvijadārḍhyakr̥ddhāryaḥ| ahimārakaḥ-arimēdaḥ| sa0-mukhādigadā bāhulyēna kapharaktabhūyiṣṭhā yataḥ, tasmāddhētōstēṣāṁ duṣṭaṁ rudhiraṁ punaḥ punarvisrāvayēt|
Adhikarana mukhAdirogeShu kAyashirasorvirekAdi mukhAdirogeShu kapharaktaharaM karma (109-110) · Śloka 110
kāyaśirasōrvirēkō vamanaṁ kavalagrahāśca kaṭutiktāḥ|
prāyaḥ śastaṁ tēṣāṁ kapharaktaharaṁ tathā karma||109||
yavatr̥ṇadhānyaṁ bhaktaṁ vidalaiḥ kṣārōṣitairapasnēhāḥ|
yūṣā bhakṣyāśca hitā yaccānyacchlēṣmanāśāya||110||
View original
कायशिरसोर्विरेको वमनं कवलग्रहाश्च कटुतिक्ताः|
प्रायः शस्तं तेषां कफरक्तहरं तथा कर्म||१०९||
यवतृणधान्यं भक्तं विदलैः क्षारोषितैरपस्नेहाः|
यूषा भक्ष्याश्च हिता यच्चान्यच्छ्लेष्मनाशाय||११०||
sa0-kāyaśirōvirēkādikaṁ bāhulyēna tēṣāṁ śastam| kapharaktaharaṁ ca yatkarma tat śastam| sa0-yavādayō hitāḥ| yaccāparaṁ ślēṣmanāśanaṁ tacca śastam|
Adhikarana mukhAdirogeShu yavatRuNadhAnyAdi bhojanam mukhAdirogeShu tvaritamupakramaH (22) · Śloka 22
prāṇānilapathasaṁsthāḥ śvasitamapi nirundhatē pramādavataḥ|
kaṇṭhāmayāścikitsita- matō drutaṁ tēṣu kurvīta||111||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē mukharōgapratiṣēdhō nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||
View original
प्राणानिलपथसंस्थाः श्वसितमपि निरुन्धते प्रमादवतः|
कण्ठामयाश्चिकित्सित- मतो द्रुतं तेषु कुर्वीत||१११||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि- तायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगप्रतिषेधो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
sa0-prāṇapavanamārgasthitā kaṇṭharōgāḥ pramādyataḥ śvāsamapi nirundhanti yataḥ, ataḥ-asmāddhētōḥ, tēṣu rōgēṣūpakramaṁ drāg vidadhīta| āryāścatasraḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē mukharōga- pratiṣēdhō nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||