22. mukharōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogapratiShedhAdhyAyaH||22|| oShThagatarogANAM cikitsA| khaNDauShThe vilikhya syUtvA vraNavat (2-1) · Śloka 1

అథాతో ముఖరోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) ఖండౌష్ఠస్య విలిఖ్యాంతౌ స్యూత్వా వ్రణవదాచరేత్| |1|

ప0 చ0-ఖాండౌష్ఠస్య-ఛిన్నౌష్ఠస్య స్నిగ్ధస్విన్నస్య, ఓష్ఠప్రాంతౌ విలిఖ్య సుష్లిష్టౌ క్షౌమసూత్రేణ స్యూత్వా సద్యోవ్రణవదుపచారం కుర్యాత్,-శతధౌతఘృతాభ్యక్తాం వ్రణస్యోపరి కవలికాం దద్యాత్|

Adhikarana khaNDauShThe yaShTyAditailenAbhya~jjanam khaNDauShThe vAtaghnAditailena nasyam (1-2) · Śloka 2

| యష్టిజ్యోతిష్మతీరోధ్రశ్రావణీసారివోత్పలైః||1|| పటోల్యా కాకమాచ్యా చ తైలమభ్యంజనం పచేత్| నస్యం చ తైలం వాతఘ్నమధురస్కంధసాధితం||2||

ప0 చ0-మధుయష్ట్యాదిభిః కల్కితైస్తైలమభ్యంజనం పచేత్| ప0 చ0-వాతహరమధురౌషధసాధితం తైలం నస్యం ప్రయోజ్యం|

Adhikarana vAtaje oShThakope devadhUpAdi mahAsnehena picuryojyaH vAtaje oShThakope yaShTIcUrNayuktamahAsnehena pratisAraNam (3-4) · Śloka 4

మహాస్నేహేన వాతౌష్ఠే సిద్ధేనాక్తః పిచుర్హితః| దేవధూపమధూచ్ఛిష్టగుగ్గుల్వమరదారుభిః||3|| యష్ట్యాహ్వచూర్ణయుక్తేన తేనైవ ప్రతిసారణం| |4|

ప0 చ0-సర్జరససిక్థకగుగ్గులుదేవదారుభిః సిద్ధేన మహాస్నేహేన-సర్పిర్మజ్జవసాతైలాఖ్యేనాక్తః, పిచుర్వాతౌష్ఠే-వాతజ ఓష్ఠకోపే, హితః| ప0 చ0-తేనైవ-మహాస్నేహేన, మధుయష్టీచూర్ణయుక్తేన వాతౌష్ఠే వా ప్రతిసారణం హితం|

Adhikarana vAtaje oShThakope eraNDapallavairnADyA svedanam vAtaje oShThakope khaNDauShThavihitaM nasyaM shirobhya~ggashca (4-5) · Śloka 5

| నాడ్యోష్ఠం స్వేదయేద్దుగ్ధసిద్ధైరేరండపల్లవైః||4|| ఖండౌష్ఠవిహితం నస్యం తస్య మూర్ధ్ని చ తర్పణం| |5|

ప0 చ0- ఓష్ఠం-వాతౌష్ఠం, దుగ్ధసిద్ధైరేరండపల్లవైర్నాడ్యా స్వేదయేత్| పం చం-ఖండౌష్ఠవిహితం-ఖండౌష్ఠోక్తం, నస్యం ప్రయోజ్యం| తథా తస్య మూర్ధ్ని తర్పణం-శిరోభ్యంగః, కార్యః|

Adhikarana pittaje kShataje ca jalaukAbhIraktamokShaNaM pittaje kShataje ca rodhrAdibhiHpratisAraNam (5-6) · Śloka 6

| పిత్తాభిఘాతజావోష్ఠౌ జలౌకోభిరుపాచరేత్||5|| రోధ్రసర్జరసక్షౌద్రమధుకైః ప్రతిసారణం| |6|

ప0 చ0-పిత్తజమభిఘాతజమో(జం చౌ)ష్ఠకోపం జలౌకోభిరుపాచరేత్-చికిత్సేత్తాభీ రక్తం స్రావయేత్| ప0 చ0-పిత్తోత్థేఽభిఘాతజే చౌష్ఠకోపే రోధ్రాదిభిః ప్రతిసారణం హితం|

Adhikarana pittaje kShataje ca guDUcyAdighRutenAbhya~jjanam pittaje kShataje ca pittavidradhivat kriyA raktaje oShThakope nave idameva karma (6-7) · Śloka 7

| గుడూచీయష్టిపత్తంగసిద్ధమభ్యంజనే ఘృతం||6|| పిత్తవిద్రధివచ్చాత్ర క్రియా శోణితజేఽపి చ| ఇదమేవ నవే కార్యం కర్మ|7|

ప0 చ0-గుడూచ్యాదిభిః కల్కితైర్ఘృతం సిద్ధమభ్యంజనే హితం| ప0 చ0-అత్ర-[ఏ]తయోః పిత్తాభిఘాతజయోః, పిత్తవిద్రధివత్ క్రియా-చికిత్సా, కార్యా| పం చం-శోణితజే రక్తో(నవో)త్థే ఇదమేవ-పిత్తోక్తం, కర్మకార్యం|

Adhikarana kaphaje oShThakope hratAsre pAThAdipratisAraNam kaphaje kaphaghnA dhUmanAvanagaNDUShAH (7-8) · Śloka 8

| ఓష్ఠే తు కఫాతురే||7|| పాఠాక్షారమధువ్యోషైర్హృతాస్రే ప్రతిసారణం| ధూమనావనగండూషాః ప్రయోజ్యాశ్చ కఫచ్ఛిదః||8||

స0-కఫాతుర ఓష్ఠే హృతాస్రే-హృతరక్తే, పాఠాదిభిః ప్రతిసారణం హితం| తథా ధూమాదయః కఫఘ్నా హితాః|

Adhikarana medoje kaphaghnA svinnAdikRutvA~agninA dahet medoje kaphaghnA priya~ggvAdinA pratisAraNam jalArbude bhinnashuddhe tIkShNA gharShaNam jalArbude avagADhe~ativRuddhe vA kShAro~agnirvA (9-11) · Śloka 11

స్విన్నం భిన్నం విమేదస్కం దహేన్మేదోజమగ్నినా| ప్రియంగురోధ్రత్రిఫలామాక్షికైః ప్రతిసారయేత్||9|| సక్షౌద్రా ఘర్షణం తీక్ష్ణా భిన్నశుద్ధే జలార్బుదే| అవగాఢేఽతివృద్ధే వా క్షారోఽగ్నిర్వా ప్రతిక్రియా||10|| ఆమాద్యవస్థాస్వలజీం గండే శోఫవదాచరేత్| |11|

స0-మేదోజమోష్ఠం స్విన్నం భిన్నం-విదారితం, విగతమేదసం సంతమగ్నినా దహేత్| ప్రియంగ్వాదిభిః ప్రతిసారయేత్| స0-తీక్ష్ణాః-పిప్పలీమరిచాదయః, సమాక్షికా భిన్నశుద్ధే జలార్బుదే ఘర్షణం| అవగాఢేఽతివృద్ధే జలార్బుదే క్షారోఽగ్నిరథవా చికిత్సితం|

Adhikarana (sannipAtaraktamAMsajauShThakopArbudAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) gaNDagatarogasya cikitsA| gaNDAlajyAM shophavat dantagatarogANAM cikitsA| shItadante tailena pAlIdahanam shItadante dADimatvagAdibhiH pratisAraNam shItadante kShIrikvAthaiH kavalaH shItadante aNutailena nasyam (11-14) · Śloka 14

ఆమాద్యవస్థాస్వలజీం గండే శోఫవదాచరేత్| స్విన్నస్య శీతదంతస్య పాలీం విలిఖితాం దహేత్||11|| తైలేన, ప్రతిసార్యా చ సక్షౌద్రఘనసైంధవైః| దాడిమత్వగ్వరాతార్క్ష్యకాంతాజంబ్వస్థినాగరైః||12|| కవలః క్షీరిణాం క్వాథైరణుతైలం చ నావనం| దంతహర్షే తథా భేదే సర్వా వాతహరా క్రియా||13|| తిలయష్టీమధుశృతం క్షీరం గండూషధారణం| |14|

స0-ఆమాద్యవస్థాస్వలజీం గండే శోఫవదుపక్రమేత్| స0-శీతదంతస్య స్విన్నస్య పాలీం విలిఖితాం తైలేన దహేత్| దాడిమత్వగాదిభిః క్షౌద్రాదియుతైః ప్రతిసార్యా చ| క్షీరిణాం క్వాథైః కవలో హితః| నస్యమణుతైలం హితం| స0-దంతభేదే హర్షే చ సర్వా వాతఘ్నీ క్రియా శస్తా| తిలయష్టీమధుశృతం క్షీరం గండూషధారణం|

Adhikarana pracaladvije dashamUlAmbu gaNDUShaH pracaladvije tutthAdibhirgharShaNam pracaladvije snigdhA nasyAdayaH (14-15) · Śloka 15

| సస్నేహం దశమూలాంబు గండూషః ప్రచలద్విజే||14|| తుత్థరోధ్రకణాశ్రేష్ఠాపత్తంగపటుఘర్షణం| స్నిగ్ధాః శీల్యా యథావస్థం నస్యాన్నకవలాదయః||15||

స0-ప్రచలద్విజే దశమూలాంబు సస్నేహం గండూషః| తుత్థాదిభిర్ఘర్షణం| స్నిగ్ధా నస్యాదయోఽవస్థావశాదభ్యసనీయాః|

Adhikarana adhidante kRumidantavaccikitsA adhidante anavasthitarakte dagdhavraNavat (16-17) · Śloka 17

అధిదంతకమాలిప్తం యదా క్షారేణ జర్జరం| కృమిదంతమివోత్పాట్య తద్వచ్చోపచరేత్తదా||16|| అనవస్థితరక్తే చ దగ్ధే వ్రణ ఇవ క్రియా| |17|

స0-అధిదంతకం క్షారేణాలిప్తం యదా జర్జరం స్యాత్, తదా కృమిదంతం యథోత్పాట్య తథైవోపక్రమేత్| అనవస్థితరక్తే చ దగ్ధేవ్రణ ఇవ చికిత్సా కార్యా|

Adhikarana sharkarAyAM vilekhanam sharkarAyAM tataH kShAracUrNaiH pratisAraNam kapAlikAyAM dantaharShoktA kriyA (17-18) · Śloka 18

| అహింసన్ దంతమూలాని దంతేభ్యః శర్కరాం హరేత్||17|| క్షారచూర్ణైర్మధుయుతైస్తతశ్చ ప్రతిసారయేత్| కపాలికాయామప్యేవం హర్షోక్తం చ సమాచరేత్||18||

స0-దంతేభ్యః శర్కరాం హరేత్, దంతమూలాన్యహింసన్-అపీడయన్ రక్షన్| తతః-అనంతరం, శర్కరాం విలిఖ్య క్షారచూర్ణైర్మధుయుతైః ప్రతిసారయేత్| స0-కపాలికాయామప్యేవం-ఏష ఏవోపక్రమః కార్యః| దంతహర్షోక్తం చ సమాచరేత్|

Adhikarana kRumidante svedo raktavisrAvaNaM ca kRumidante vAtaghnAH snigdhA lepAdayaH kRumidante guDena madenana vA dAhaH kRumidante saptacchadArkakShIrAbhyAM pUraNam (19-20) · Śloka 20

జయేద్విస్రావణైః స్విన్నమచలం కృమిదంతకం| స్నిగ్ధైశ్చాలేపగండూషనస్యాహారైశ్చలాపహైః||19|| గుడేన పూర్ణం సుషిరం మధూచ్ఛిష్టేన వా దహేత్| సప్తచ్ఛదార్కక్షీరాభ్యాం పూరణం కృమిశూలజిత్||20||

స0-కృమిదనతకం స్విన్నమచలం విస్రావర్ణైర్విస్రావయేత్(జయేత్)| తథా స్నిగ్ధైర్వాతఘ్నైరాలేపాదిభిః| గుడేన పూర్ణం సుషిరం మదనేన దహేద్వా| సప్తపర్ణార్కక్షీరాభ్యాం పూరణం హితం| తత్ కృమిశూలజిత్|

Adhikarana kRumidante hi~ggvAdicUrNapoTalI dashane dhRutA rujAhRut kRumidante hiMgvAdisiddhatailena gaNDUShaH kRumidante eraNDAdikvAthayuktena tailena gaNDUShaH (21-22) · Śloka 22

హింగుకట్ఫలకాసీసస్వర్జికాకుష్ఠవేల్లజం| రజో రుజం జయత్యాశు వస్త్రస్థం దశనే ధృతం||21|| గండూషం గ్రాహయేత్తైలమేభిరేవ చ సాధితం| క్వాRథైర్వా యుక్తమేరండద్వివ్యాఘ్రీభూకదంబజైః||22||

స0-హింగ్వాదికం చూర్ణం వసనస్థితం దంతే ధృతం రుజాహృత్| స0-ఏభిరేవ-హింగ్వాదిభిః, క్వాథయుక్తం సిద్ధం తైలం గండూషం రోగిణం గ్రాహయేత్| ఏరండాదిజైః క్వాథైర్యుక్తం తైలం గండూషం ధారయేద్వా|

Adhikarana kRumidante evamapyashAntarujasya dantasyoddaraNam kRumidante tataH sayaShTitailena madhunA vA gaNDUShaH (23-24) · Śloka 24

క్రియాయోగైర్బహువిధైరిత్యశాంతరుజం భృశం| దృఢమప్యుద్ధరేద్దంతం పూర్వం మూలాద్విమోక్షితం||23|| సందంశకేన లఘునా దంతనిర్ఘాతనేన వా| తైలం సయష్ట్యాహ్వరజో గండూషో మధు వా తతః||24||

స0-ఇతి-ఏవమాదిభిః, క్రియాయోగైర్బహుప్రకారైః కృతైరప్యుపక్రమైరశాంతపీడం దంతం సుదృఢమపి పూర్వం మూలాద్విమోక్షితం లఘునా సందంశకేన దంతనిర్ఘాతనేన యంత్రేణ వోద్ధరేత్| అనంతరం తైలం మధుయష్టీచూర్ణయుతం గండూషం ధారయేత్| మాక్షికం వా మధుయష్టీచూర్ణయుతం|

Adhikarana kRumidante tato vidAryAditailena nasyam kRumidante kRushAdInAM dantaM noddharet kRumidante eShAmapyuddhRutau snigdhAdikramaH (karAlashyAvayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (25-27) · Śloka 27

తతో విదారియష్ట్యాహ్వశృంగాటకకసేరుభిః| తైలం దశగుణక్షీరం సిద్ధం యుంజీత నావనం||25|| కృశదుర్బలవృద్ధానాం వాతార్తానాం చ నోద్ధరేత్| నోద్ధరేచ్చోత్తరం దంతం బహూపద్రవకృద్ధి సః||26|| ఏషామప్యుద్ధృతౌ స్నిగ్ధస్వాదుశీతక్రమో హితః| |27|

స0-తతో విదార్యాదిభిర్దశగుణక్షీరం తైలం పక్వం నస్యం యుంజీత| స0-కృశాదీనాం దంతం నోద్ధరేత్| ఉత్తరం చ దంతం నోద్ధరేత్| యస్మాత్స ఉద్ధృతో బహూపద్రవకరః| ఏషామపి దంతైరుద్ధృతైః(దంతోద్ధృతౌ) స్నిగ్ధస్వాదుశీతక్రమో హితః|

Adhikarana dantamUlagatarogANAM cikitsA| shItAde raktasrAvo mustAdibhiH pratisAraNaM ca shItAde mustAdikvAthena kavalaH shItAde madhurasAdhitatailena nasyam (27-28) · Śloka 28

| విస్రావితాస్రే శీతాదే సక్షౌద్రైః ప్రతిసారణం||27|| ముస్తార్జునత్వక్త్రిఫలాఫలినీతాRర్క్ష్యనాగరైః| తత్క్వాథః కవలో, నస్యం తైలం మధురసాధితం||28||

స0-విస్రావితరక్తే శీతాదే ముస్తాదిభిః సక్షౌద్రైః ప్రతిసారణం హితం| తేషాం-ముస్తాదీనాం, క్వాథః కవలః| మధురైః సాధితం తైలం నస్యం|

Adhikarana upakushe uShNAmbusvinnadantamAMsAnAM maNDalAgrAdinA lekhanam upakushe tato lAkShAdibhiH pratisAraNam upakushe tato ghRutamaNDAdinA kavalagrahaH upakushe madhurasiddhaghRutena kavalo nasyaM ca (29-32) · Śloka 32

దంతమాంసాన్యుపకుశే స్విన్నాన్యుష్ణాంబుధారణైః| మండలాగ్రేణ శాకాదిపత్రైర్వా బహుశో లిఖేత్||29|| తతశ్చ ప్రతిసార్యాణి ఘృతమండమధుద్రుతైః| లాక్షాప్రియంగుపత్తంగలవణోత్తమగైరికైః||30|| సకుష్ఠశుంఠీమరిచయష్టీమధురసాంజనైః| సుఖోష్ణో ఘృతమండో తైలం వా కవలగ్రహః||31|| ఘృతం చ మధురైః సిద్ధం హితం కవలనస్యయోః| |32|

స0-ఉపకుశే దంతమాసాని స్విన్నాన్యుష్ణాంబుగండూషధారణేన| తతో మండలాగ్రేణ శాకాదిపత్రైర్వా బహుశో లిఖేత్| తతో లాక్షాదిభిర్ఘృతమండమధుద్రుతైః ప్రతిసారణీయాని| అనంతరం సుఖోష్ణో ఘృతమండస్తైలం వా కవలగ్రహః| మధురైశ్చ పక్వం ఘృతం కవలనస్యయోర్హితం|

Adhikarana dantapuppuTake svinnacchinnAdikRute yaShTyAdibhiH pratisAraNam (32-33) · Śloka 33

| దంతపుప్పుటకే స్విన్నఛిన్నభిన్నవిలేఖితే||32|| యష్ట్యాహ్వస్వర్జికాశుంఠీసైంధవైః ప్రతిసారణం| |33|

స0-దంతపుప్పుటకే స్విన్నఛిన్నభిన్నవిలిఖితే యష్ట్యాదిభిః ప్రతిసారణం|

Adhikarana dantavidradhau kaTvAdibhiH kavalalepanam dantavidradhau kaTukAdibhirgharShaNam dantavidradhau himaiH pAkaM rakShet dantavidradhau pakvaH pATyaH, avagADhako dAhyaH (33-34) · Śloka 34

| విద్రధౌ కటుతీక్ష్ణోష్ణరూక్షైః కవలలేపనం||33|| ఘర్షణం కటుకాకుష్ఠవృశ్చికాలీయవోద్భవైః| రక్షేత్పాకం హిమైః పక్వః పాట్యో దాహ్యోఽవగాఢకః||34||

స0-విద్రధౌ కట్వాదిభిః కవలలేపనం హితం| కటుకాదిభిర్ఘర్షణం హితం| హిమైః-శీతలైః, పాకం రక్షేత్| పక్వః పాటనీయః| దాహ్యోఽవగాఢః|

Adhikarana suShire chinnalikhite rodhrAdibhiH pratisAraNam suShire chinnalikhite rodhrAdikvAthairgaNDUShaH suShire chinnalikhite yaShTyAditailena nAvanam (35-37) · Śloka 37

సుషిరే ఛిన్నలిఖితే సక్షౌద్రైః ప్రతిసారణం| రోధ్రముస్తమిశిశ్రేష్ఠాతార్క్ష్యపత్తంగకింశుకైః||35|| సకట్ఫలైః, కషాయైశ్చ తేషాం గండూష ఇష్యతే| యష్టీరోధ్రోత్పలానంతాసారివాగురుచందనైః||36|| సగైరికసితాపుండ్రైః సిద్ధం తైలం చ నావనం| |37|

స0-సౌషిరే ఛిన్నే లిఖితే చ రోధ్రాదిభిర్మాధ్వీకయుతైః ప్రతిసారణం| తైరేవ కషాయైర్గండూషశ్చ స్యాత్| యష్ట్యాదిభిః పక్వం తైలం నావనం|

Adhikarana adhimAMsake chedanaM vacAdicUrNaiH pratisAraNaM ca adhimAMsake paTolAdikvAthena kavalaH (37-38) · Śloka 38

| ఛిత్త్వాఽధిమాంసకం చూర్ణైః సక్షౌద్రైః ప్రతిసారయేత్||37|| వచాతేజోవతీపాఠాస్వర్జికాయవశూకజైః| పటోలనింబత్రిఫలాకషాయః కవలో హితః||38||

స0-అధిమాంసకం ఛిత్త్వా వచాదిజైశ్చూర్ణైః సక్షౌద్రైః ప్రతిసారయేత్| పటోలాదిక్వాథః కవలో హితః|

Adhikarana vidarbhe dantamUlAnAM chedanam vidarbhe tataH kShAranasyAdi (39) · Śloka 39

విదర్భే దంతమూలాని మండలాగ్రేణ శోధయేత్| క్షారం యుంజ్యాత్తతో నస్యం గండూషాది చ శీతలం||39||

స0-విదర్భే దంతమూలాని మండలాగ్రేణ శోధయేత్| క్షారం యుంజీత| తతో నస్యం| గండూషాది చ శీతలం|

Adhikarana dantanADyAM kAyashirovirekaH dantanADyAM tato dantoddharaNamagnyAdinA dAhaH dantanADyAM jAtyAdikvAthena dhAvanam dantanADyAM kShIrivRukShAmbunnA gaNDUShaH dantanADyAM kShIrivRukShasiddhatailena nasyam (mahAsuShirasyAsAdhyatvAccikitsA noktA) (40-42) · Śloka 42

సంశోధ్యోభయతః కాయం శిరశ్చోపచరేత్తతః| నాడీం దంతానుగాం దంతం సముద్ధృత్యాగ్నినా దహేత్||40|| కుబ్జాం నైకగతిం పూర్ణాం గుడేన మదనేన వా| ధావనం జాతిమదనఖదిరస్వాదుకంటకైః||41|| క్షీరివృక్షాంబుగండూషో, నస్యం తైలం చ తత్కృతం| |42|

స0-ఉభయతః-ఊర్ధ్వమధశ్చ, కాయం మూర్ధానం చ, విరేకేణ నస్యాదినా చ సంశోధ్య తతో నాడీం దంతానుగాముపచరేత్| దంతం సముద్ధృత్యాగ్నినా దహేత్| కుబ్జాం నైకగతిం పూర్ణాం గుడేన మదనేన సముద్ధృత్యాగ్నినా దహేత్| కుబ్జాం నైకగతిం పూర్ణాం గుడేన మదనేన వా దహేత్| జాత్యాదిభిర్ధావనం హితం| క్షీరవృక్షాంబుగండూషః| తత్పక్వం చ తైలం నస్యం|

Adhikarana jihvAgatarogANAM cikitsA| vAtajihvAyaaM vAtauShThakopokto vidhiH pittajihvAyAM gharShaNena srute rudhire madhuraiH pratisAraNAdi jihvAlase nave eShaH evopakramaH jihvAlase kintu shastreNainaM na spRushet (42-44) · Śloka 44

| కుర్యాద్వాతౌష్ఠకోపోక్తం కంటకేష్వనిలాత్మసు||42|| జిహ్వాయాం పిత్తజాతేషు ఘృష్టేషు రుధిరే స్రుతే| ప్రతిసారణగండూషనావనం మధురైర్హితం||43|| తీక్ష్ణైః కఫోత్థేష్వేవం చ సర్షపత్ర్యూషణాదిభిః| నవే జిహ్వాలసేఽప్యేవం, తం తు శస్త్రేణ న స్పృశేత్||44||

స0-జిహ్వాయాం వాతోత్థేషు కంటకేషు వాతౌష్ఠకోపోక్తం చికిత్సితం కుర్యాత్| స0-జిహ్వాయాం పిత్తజాతేషు కంటకేషు ఘృష్టేషు రుధిరే స్రుతే ప్రతిసారణాది మధురైర్హితం| సం-కఫోత్థేష్వప్యేవం తీక్ష్ణైః సర్షపాదిభిః ప్రతిసారణాది హితం| స0-నవే చ జిహ్వాలసే ఏష ఏవోపక్రమః| కిం తు శస్త్రేణైనం న స్పృశేత్| ఏతత్ యుక్త్యా చ పూర్వేషాం శస్త్రస్పర్శనం కార్యమిత్యనుజజ్ఞే|

Adhikarana adhijihvikAyAM AkRuShTajihvAcchedanam adhijihvikAyAM tIkShNoShNairghaShaNAdi (45) · Śloka 45

ఉన్నమ్య జిహ్వామాకృష్టాం బడిశేనాధిజిహ్వికాం| ఛేదయేన్మండలాగ్రేణ తీక్ష్ణోష్ణైర్ఘర్షణాది చ||45||

స0-అధిజిహ్వికాం బడిశేనాకృష్టాం మండలాగ్రేణ ఛేదయేత్| కిం కృత్వా ? ఉన్నమ్య జిహ్వాం| తీక్ష్ణోష్ణైర్ఘర్షణాది చ కార్యం|

Adhikarana upajihvAyAM raktasrAvo yavakShAreNa gharShaNaM ca tAlurogANAM cikitsA| shuNDikAyAM kaphaghnA nasyAdayaH (46) · Śloka 46

ఉపజిహ్వాం పరిస్రావ్య యవక్షారేణ ఘర్షయేత్| కఫఘ్నైః శుండికా సాధ్యా నస్యగండూషఘర్షణైః||46||

స0-ఉపజిహ్వాం శస్త్రేణ పరిస్రావ్య యవక్షారేణ ఘర్షయేత్| స0-శుండికా కఫఘ్నైర్నస్యాదిభిః సాధనీయా|

Adhikarana shuNDikAyAM vRuddhAyAM jihvAgracchedanam shuNDikAyAM aticchede mRutyuH shuNDikAyAM hInacchede vyAdhivRuddhiH (47-48) · Śloka 48

ఏర్వారుబీజప్రతిమం వృద్ధాయామసిరాతతం| అగ్రం నివిష్టం జిహ్వాయా బడిశాద్యవలంబితం||47|| ఛేదయేన్మండలాగ్రేణ నాత్యగ్రే న చ మూలతః| ఛేదేఽత్యసృక్క్షయాన్మృత్యుర్హీనే వ్యాధిర్వివర్ద్ధతే||48||

స0-వృద్ధయాం శుండికాయాం సత్యాం జిహ్వాయా అగ్రే(గ్రం) నివిష్టం కృష్ణదీర్ఘకర్కటికాబీజసదృశం బడిశాదినాఽవలంబితం మండలాగ్రేణ ఛేదయేత్| కథం ? నాతిశయేన ప్రాంతే న చాతిశయేన మూలే| యతోఽతిచ్ఛేదే సత్యసృక్క్షయాన్మృత్యుః| హీనచ్ఛిన్నే సతి వ్యాధిర్వివర్ద్ధతే|

Adhikarana shuNDikAyAM chinnAyAM maricAdibhirgharShaNam shuNDikAyAM chinnAyAM kaTukAdikvAthena kavalaH (49-50) · Śloka 50

మరిచాతివిషాపాఠావచాకుష్ఠకుటన్నటైః| ఛిన్నాయాం సపటుక్షౌద్రైర్ఘర్షణం, కవలః పునః||49|| కటుకాతివిషాపాఠానింబరాస్నావచాంబుభిః| |50|

స0-ఛిన్నాయాం మరిచాదిభిః ససైంధవైః క్షౌద్రైర్ఘర్షణం| కవలః కటుకాదిక్వాథేన|

Adhikarana tAlusaMhatau vilikhya evaM samAcaret puppuTake vilikhya evaM samAcaret kacchape ca vilikhya evaM samAcaret (50) · Śloka 50

| సంఘాతే పుప్పుటే కూర్మే విలిఖ్యైవం సమాచరేత్||50||

స0-[తాలు]సంహతౌ పుప్పుటకే కచ్ఛపే[చ] విలిఖ్యైవం-అనేన క్రమేణ, సమాచరేత్|

Adhikarana tAlupAke apakve kAsIsAdibhirgharShaNam tAlupAke apakve shItAdyauShadhaiH kavalaH (51) · Śloka 51

అపక్వే తాలుపాకే తు కాసీసక్షౌద్రతార్క్ష్యజైః| ఘర్షణం, కవలః శీతకషాయమధురౌషధైః||51||

స0-అపక్వే తు తాలుపాకే కాసీసాదిభిర్ఘర్షణం| శీతకషాయమధురౌషధైః కవలః|

Adhikarana tAlupAke pakve tIkShNoShNaiH pratisAraNam tAlupAke pakve vRuShAdibhistiktaiH kavalaH (52) · Śloka 52

పక్వేఽష్టాపదవద్భిన్నే తీక్ష్ణోష్ణైః ప్రతిసారణం| వృషనింబపటోలాద్యైస్తిక్తైః కవలధారణం||52||

స0-పక్వేఽష్టాపదవద్భిన్నే సతి తీక్ష్ణోష్ణైః ప్రతిసారణం కార్యం| అష్టాపదం-చతురంగపీఠం| వృషాదిభిస్తిక్తద్రవ్యైః కవలధారణం|

Adhikarana tAlushoShe~atRuShNasyottarabhaktikaM sarpiH tAlushoShe kaNAshuNThIshRutaM jalapAnam tAlushoShe amlairgaNDUShadhAraNam tAlushoShe snigdhA dhanvamAMsarasAH tAlushoShe kShIrasarpiShA nAvanam (tAlupiTikArbudayorasAdhyatvAccikitsA noktA) (53-54) · Śloka 54

తాలుశోషే త్వతృష్ణస్య సర్పిరుత్తరభక్తికం| కణాశుంఠీశృతం పానమమ్లైర్గండూషధారణం||53|| ధన్వమాంసరసాః స్నిగ్ధాః, క్షీరసర్పిశ్చ నావనం| |54|

స0-తాలుశోషే త్వతృష్ణస్య సతః సర్పిరుత్తరభక్తికం యోజ్యం| పిప్పలీశుంఠీభ్యాం శృతం జలపానం| అమ్లైః-కాంజికాదిభిః, గండూషధారణం| ధన్వమాంసరసాః స్నిగ్ధాః| తథాక్షీరస్య సర్పిశ్చ నావనం హితం|

Adhikarana galarogANAM cikitsA| kaNTharogeShu sarveShu raktamokShaH kaNTharogeShu tIkShNairnasyAdikarma kaNTharogeShu dArvItvagAdikvAthasya pAnam kaNTharogeShu harItakIkvAthasya pAnam (54-55) · Śloka 55

కంఠరోగేష్వసృఙ్మోక్షస్తీక్ష్ణైర్నస్యాది కర్మ చ||54|| క్వాథః పానం చ దార్వీత్వఙ్నింబతార్క్ష్యకలింగజః| హరీతకీకషాయో వా పేయో మాక్షికసంయుతః| ||55||

స0-కంఠరోగేషు సర్వేషు సిరాదిభీ రక్తమోక్షః| తీక్ష్ణైర్ద్రవ్యైర్నస్యగండూషాది చ| దాRవీత్వగాదీనాం క్వాథః పాతవ్యః| హరీతక్యా వా క్వాథః సమాక్షికః పేయః|

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

శ్రేష్ఠావ్యోషయవక్షారదార్వీద్వీపిరసాంజనైః| సపాఠాతేజినీనింబైః సుక్తగోమూత్రసాధితైః|56| కవలో, గుటికా వాఽత్ర కల్పితా ప్రతిసారణం| |57|

స0-శ్రేష్ఠాదిభిః సుక్తగోమూత్రసాధితైః కవలః| గుటికా వాఽత్ర-అస్మిన్ క్వాథే, పరికల్పితా ప్రతిసారణం|

Adhikarana kaNTharogeShu shreShThAdibhiH kavalaH kaNTharogeShu shreShThAdiguTikayA pratisAraNam (56-57) · Śloka 57

శ్రేష్ఠావ్యోషయవక్షారదార్వీద్వీపిరసాంజనైః| సపాఠాతేజినీనింబైః సుక్తగోమూత్రసాధితైః||56|| కవలో, గుటికా వాఽత్ర కల్పితా ప్రతిసారణం| ||57||

స0-శ్రేష్ఠాదిభిః సుక్తగోమూత్రసాధితైః కవలః| గుటికా వాఽత్ర-అస్మిన్ క్వాథే, పరికల్పితా ప్రతిసారణం|

Adhikarana vAtarohiNikAyAM lekhanam vAtarohiNikAyAM pa~jcamUlakvAthena kavalastailaM gaNDUSho nasyaM ca (58-59) · Śloka 59

అథాంతర్బాహ్యతః స్విన్నాం వాతరోహిణికాం లిఖేత్||58|| అంగులీశస్త్రకేణాశు పటుయుక్తనఖేన వా| పంచమూలాంబు కవలస్తైలం గండూషనావనం||59||

స0-అథేతి మంగలే| మంగలపుర్వకం వాతజాం రోహిణికామంతర్బాహ్యతశ్చ స్విన్నామంగులిశస్త్రకేణాథవా పటుయుక్తేన నఖేన శీఘ్రమేవ లిఖేత్| పంచమూలక్వాథః కవలః| తైలం గండూషో నస్యం చ|

Adhikarana pittarohiNyAM visrAvya sitAdibhirgharShayet pittarohiNyAM sitAdikvAthena kavalaH pittarohiNyAM drAkShAdikvAthena kavalaH (60-61) · Śloka 61

విస్రావ్య పిత్తసంభూతాం సితాక్షౌద్రప్రియంగుభిః| ఘర్షేత్సరోధ్రపత్తంగైః కవలః క్వథితైశ్చ తైః||60|| ద్రాక్షాపరూషకక్వాథో హితశ్చ కవలగ్రహే| |61|

స0-పిత్తజాం రోహిణీం విస్రావ్య-రక్తం నిర్హృత్య, సితాదిభిర్ఘర్షయేత్| తైశ్చ-సితాదిభిః, క్వథితైః సరోధ్రాదిభిః కవలః| ద్రాక్షాపరూషకయోః క్వాథః[చ] కవలో హితః|

Adhikarana raktarohiNyAM pratyAkhyAya pittajAyAmivopakramaH kapharohiNyAM kaTukaiH pratisAraNam kapharohiNyAM apAmArgaphalAditailena nasyagaNDUShau (61-63) · Śloka 63

| ఉపాచరేదేవమేవ ప్రత్యాఖ్యాయాస్రసంభవాం||61|| సాగారధూమైః కటుకైః కఫజాం ప్రతిసారయేత్| నస్యగండూషయోస్తైలం సాధితం చ ప్రశస్యతే||62|| అపామార్గఫలశ్వేతాదంతీజంతుఘ్నసైంధవైః| |63|

స0-రక్తజాం రోహిణికాం ప్రత్యాఖ్యాయ పిత్తజామివోపక్రమేత్| స0-కటుకైః-కటువర్గోక్తైః, సాగారధూమైః కఫోత్థాం ప్రతిసారయేత్| అపామార్గాదిభిః కల్కితైః సాధితం తైలం కఫరోహిణ్యాం నస్యగండూషయోః శ్రేష్ఠం|

Adhikarana vRunde kapharohiNIvaccikitsA shAlUke kapharohiNIvaccikitsA tuNDikeryAM kapharohiNIvaccikitsA gilAyau ca kapharohiNIvaccikitsA galavidradhau srAvitau shreShThAdibhirgaNDUShagharShaNe (63-64) · Śloka 64

| తద్వచ్చ వృందశాలూకతుండికేరీగిలాయుషు||63|| విద్రధౌ స్రావితే శ్రేష్ఠారోచనాతార్క్ష్యగైరికైః| సరోధ్రపటుపత్తంగకణైర్గండూషఘర్షణే||64||

స0-ఏషైవ చికిత్సా వృందాదిషు| స0-విద్రధౌ శస్త్రేణ స్రావితే శ్రేష్ఠాదిభిర్గండూషాది హితం|

Adhikarana vAtaje galagaNDe svedo raktasrAvo tilAdibhirupanAhashca vAtaje galagaNDe rUDhe vraNe shigrvAdibhiH pralepaH vAtaje galagaNDe guDUcyAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe~apyetaccikitsA (65-68) · Śloka 68

గలగండః పవనజః స్విన్నో నిఃస్రుతశోణితః| తిలైర్బీజైశ్చ లట్వోమాప్రియాలశణసంభవైః||65|| ఉపనాహ్యో, వ్రణే రూఢే ప్రలేప్యశ్చ పునఃపునః| శిగ్రుతిల్వకతర్కారీగజకృష్ణాపునర్నవైః||66|| కాలామృతార్కమూలైశ్చ పుష్పైశ్చ కరహాటజైః| ఏకైషికాన్వితైః పిష్టైః సురయా కాంజికేన వా||67|| గుడూచీనింబకుటజహంసపాదీబలాద్వయైః| సాధితం పాయయేత్తైలం సకృష్ణాదేవదారుభిః||68||

స0-గలగండో వాతోద్భవః స్విన్నో నిఃస్రుతాస్రస్తిలైర్లట్వాదిబీజైశ్చ ఉపనాహ్యః| రుఢే వ్రణే సతి ప్రలేప్యశ్చ బహుశః శిగ్ర్వాదిభిః సురయా కాంజికేన వా పిష్టైః| ఏకైషికా-త్రివృత్| గుడూచ్యాదిభిః సకృష్ణాదేవదారుభిః కల్కితైర్గలండినమాతురం పక్వం తైలం పాయయేత్|

Adhikarana kaphaje galagaNDe atishayena svedavimlApane kaphaje galagaNDe ajagandhAdibhirlepaH (69-70) · Śloka 70

కర్తవ్యం కఫజేఽప్యేతత్స్వేదవిమ్లాపనే త్వతి| లేపోఽజగంధాతివిషావిశల్యాః సవిషాణికాః||69|| గుంజాలాబుశుకాహ్వాశ్చ పలాశక్షారకల్కితాః| |70|

స0-కఫోత్థేఽప్యేతత్-వాతగలగండోక్తం చికిత్సితం, కార్యం| కింతు స్వేదవిమ్లాపనే చాత్యర్థం కార్యే| స0-కఫజే గలగండేఽజగంధాదయః పలాశక్షారనిశ్చోతకల్కితాః లేపః|

Adhikarana kaphaje galagaNDe haThakShArasya pAnam vatsakAditailasya pAnam kaphaje galagaNDe kaphaghnA dhUmAdayaH (70-71) · Śloka 71

| మూత్రస్రుతం హఠక్షారం పక్త్వా కోద్రవభుక్ పిబేత్||70|| సాధితం వత్సకాద్యైర్వా తైలం సపటుపంచకైః| కఫఘ్నాన్ ధూమవమననావనాదీంశ్చ శీలయేత్||71||

స0-హఠో-మిమ్మిణిః, తస్య క్షారం గోమూత్రే స్రుతం పక్త్వా క్షారన్యాయేన పిబేజ్జలేన, 'పేషణాలోడనే వారీ (హృ.క.అ. 6/23) ఇతి వచనాత్| కింభూతః సన్ ? కోద్రవభుక్| వత్సకాదిభిర్వా (హృ.సూ.అ. 15/33) తైలం సాధితం హితం| కఫఘ్నాన్ ధూమాదీన్ శీలయేత్|

Adhikarana medoje galagaNDe sirAvyadhaH medoje kaphaghno vidhiH medoje asanAdicUrNasya pAnam medoje ashAntau pAcayitvA vraNavadAcaraH (raktarohiNIsannipAtarohiNIgalaughavalayashataghnIgalArbudasvaraghnAnAmasAdhyatvAccikitsA noktA) (72-73) · Śloka 73

మేదోభవే సిరాం విధ్యేత్కఫఘ్నం చ విధిం భజేత్| అసనాదిరజశ్చైనం ప్రాతర్మూత్రేణ పాయయేత్||72|| అశాంతౌ పాచయిత్వా చ సర్వాన్ వ్రణవదాచరేత్| |73|

స0-మేదోభవే గలగండే సిరాం విధ్యేత్| కఫఘ్నం చ విధిం సేవేత| అసనాదిచూర్ణం (హృ.సూ.అ.15/19) చైనం ప్రాతర్గోమూత్రేణ పాయయేత్| సం-అశాంతౌ సత్యాం పాచయిత్వా సర్వాన్ వ్రణవదుపక్రమేత్|

Adhikarana sarvavaktragarogANAM cikitsA| mukhapAkeShu triphalAdikvAthena mukhadhAvanam mukhapAkeShu triphalAdIn kuTherAdiM vA bhakShayitvA niShThIvanam (73-74) · Śloka 74

| ముఖపాకేషు సక్షౌద్రా ప్రయోజ్యా ముఖధావనాః||73|| క్వథితాస్త్రిఫలాపాఠామృద్వీకాజాతిపల్లవాః| నిష్ఠేవ్యా భక్షయిత్వా వా కుఠేరాదిర్గణోఽథవా||74||

స0-ముఖపాకేషు సమాక్షికా ముఖధావనాః క్వథితాస్త్రిఫలాదయః ప్రయోజ్యాః| అథవా త్రిఫలాదీన్ భక్షయిత్వా నిష్ఠేవ్యాఃభుక్త్వా నిష్ఠీవేత్| కుఠేరాదిర్గణో వా-హరీతకవర్గోక్తో (హృ.సూ.అ.6/106), భక్షయిత్వా నిష్ఠేవ్యః|

Adhikarana vAtaje mukhapAke kRuShNAdibhiH pratisAraNam vAtaje vAtaharasiddhatailena kavalanasye (75) · Śloka 75

ముఖపాకేఽనిలాత్ కృష్ణాపట్వేలాః ప్రతిసారణం| తైలం వాతహరైః సిద్ధం హితం కవలనస్యయోః||75||

స0-ముఖపాకేఽనిలాత్ కృష్ణాదయః ప్రతిసారణం| వాతఘ్నైః సిద్ధం తైలం కవలే నస్యే చ హితం|

Adhikarana pittaje mukhapAke pittaraktaghno vidhiH raktaje ca mukhapAke pittaraktaghno vidhiH kaphaje mukhapAke kaphaghno vidhiH kaphaje piTikAnAM shAkAdipatrairlekhanam (76) · Śloka 76

పిత్తాస్రే పిత్తరక్తఘ్నః కఫఘ్నశ్చ కఫే విధిః| లిఖేచ్ఛాకాదిపత్రైశ్చ పిటికాః కఠినాః స్థిరాః||76||

స0-పిత్తాస్రే పిత్తరక్తఘ్నో విధిః| సం-కఫే చ కఫహృత్ విధిః| పిటికాః కఠినాః స్థిరాః శాకాదిపత్రైర్లిఖేత్|

Adhikarana sannipAtaje yathAdoShodayaM cikitsA arbude nave asaMvRuddhe chedanaM svarjikAdibhiH pratisAraNam (77-78) · Śloka 78

యథాదోషోదయం కుర్యాత్సన్నిపాతే చికిత్సితం| నవేఽర్బుదే త్వసంవృద్ధే ఛేదితే ప్రతిసారణం||77|| స్వర్జికానాగరక్షౌద్రైః, క్వాథో గండూష ఇష్యతే| |78|

స0-సన్నిపాతే యథాదోషోదయం చికిత్సితం కుర్యాత్| స0-అర్బుదే నవోత్థేఽసంవృద్ధే ఛేదితే చ ప్రతిసారణం స్వర్జికాదిభిః| గండూష ఇష్టో గుడూచీనింబకల్కోద్భవః క్వాథో మధుతైలయుక్తః| తథా యవాన్నభోజీ తీక్ష్ణతైలనస్యాభ్యంగానాచరేత్|

Adhikarana arbude guDUcyAdikvAthena gaNDUShaH kaphaje yavAnnabhuk tIkShNatailanasyAdayaH (78-79) · Śloka 79

| గుడూచీనింబకల్కోత్థో మధుతైలసమన్వితః||78|| యవాన్నభుక్ తీక్ష్ణతైలనస్యాభ్యంగాంస్తథాఽఽచరేత్| |79|

స0-అర్బుదే నవోత్థేఽసంవృద్ధే ఛేదితే చ ప్రతిసారణం స్వర్జికాదిభిః| గండూష ఇష్టో గుడూచీనింబకల్కోద్భవః క్వాథో మధుతైలయుక్తః| తథా యవాన్నభోజీ తీక్ష్ణతైలనస్యాభ్యంగానాచరేత్|

Adhikarana pUtivadane vamite tIkShNadhUmAdayaH pUtivadane sama~ggAdibhirantardhAvanam pUtivadane shItAdopakushoktaM nasyAdi (UrdhvagudatyAsAdhyatvAccikitsA noktA|) (79-81) · Śloka 81

| వమితే పూతివదనే ధూమస్తీక్ష్ణః సనావనః||79|| సమంగాధాతకీరోధ్రఫలినీపద్మకైర్జలం| ధావనం వదనస్యాంతశ్చూర్ణితైరవచూర్ణితం||80|| శీతాదోపకుశోక్తం చ నావనాది చ శీలయేత్| |81|

స0-పూతిముఖే వమితే సతి తీక్ష్ణధూమో నస్యం చ తీక్ష్ణం ప్రయోజ్యం| సమంగాదిజలేన వదనస్యాంతః క్షాలయేత్| ఏతైరేవ ముఖాంతరం చూర్ణితైరవచూర్ణయేత్| శీతాదోపకుశోక్తం చ నస్యాదికమభ్యసేత్|

Adhikarana kaNThAdirogaghnAH phalatrayAdiguTikA videhapraNItAH (81-83) · Śloka 83

ఫలత్రయద్వీపికిరాతతిక్త- యష్ట్యాహ్వసిద్ధార్థకటుత్రికాణి| ముస్తాహరిద్రాద్వయయావశూక- వృక్షామ్లకామ్లాగ్రిమవేతసాశ్చ||81|| అశ్వత్థజంబ్వామ్రధనంజయత్వక్ త్వక్ చాహిమారాత్ఖదిరస్య సారః| క్వాథేన తేషాం ఘనతాం గతేన తచ్చూర్ణయుక్తా గుటికా విధేయాః||82|| తా ధారితా ఘ్నంతి ముఖేన నిత్యం కంఠౌష్ఠతాల్వాదిగదాన్ సుకృచ్ఛ్రాన్| విశేషతో రోహిణికాస్యశోష- గంధాన్ విదేహాధిపతిప్రణీతాః||83||

స0-త్రిఫలాదీనాం ద్రవ్యాణాం క్వాథేన ఘనత్వం గతేన తచ్చూర్ణేన త్రిఫలాదిరజసాఽన్వితా గులికాః కార్యాః| తా ముఖేన నిత్యం ధారితాః కంఠాదిరోగాన్ దారుణానపి ఘ్నంతి| విశేషేణ రోహిణికాదీన్| విదేహపతినా నిర్మితా ఏతాః| అమ్లాగ్రిమవేతసః-అమ్లవేతసః| అత్రా[ంత్యా]ద్యే వృత్తే ఉపజాతీ, మధ్యమమింద్రవజ్రా|

Adhikarana sarvamukharogaharaM khadirAditailam (84-86) · Śloka 86

ఖదిరతులామంబుఘటే పక్త్వా తోయేన తేన పిష్టైశ్చ| చందనజోంగకకుంకుమపరిపేలవవాలకోశీరైః||84|| సురతరురోధ్రద్రాక్షామంజిష్ఠాచోచపద్మకవిడంగైః| స్పృక్కానతనఖకట్ఫలసూక్ష్మైలాధ్యామకైః సపత్తంగైః||85|| తైలప్రస్థం విపచేత్ కర్షాంశైః పాననస్యగండూషైస్తత్| హత్వాఽఽస్యే సర్వగదాన్ జనయతి గార్ధీం దృశం శ్రుతిం చ వారాహీం||86||

స0-ఖదిరపలశతం జలద్రోణే పక్త్వా పాదావశేషితేన తేన జలేన పిష్టైశ్చందనాదిభిః కర్షాశైస్తైలప్రస్థం పచేత్| తచ్చ పాననస్యగండూషైరాస్యే ధారితం సర్వాన్ రోగాన్ జిత్వా గృధ్రసంబంధినీం దృష్టిం వరాహతుల్యాం శ్రుతిం[చ] విధత్తే| ఆర్యా(ర్యే) గీతిః[చ]|

Adhikarana vya~ggAdiharaM prapunATAdibhirudvartanaM anena tailenAbhya~ggashca (87) · Śloka 87

ఉద్వర్తితం చ ప్రపునాటరోధ్ర- దార్వీభిరభ్యక్తమనేన వక్త్రం| నిర్వ్యంగనీలీముఖదూషికాది సంజాయతే చంద్రసమానకాంతి||87||

స0-ప్రపున్నాటాదిభితుద్వర్తితం ముఖం తైలేనానేనాభ్యక్తం వ్యంగాదిరహితం చంద్రతుల్యకాంతి సంజాయతే| ఉపజాతిః|

Adhikarana sarvamukharogaharaM bANAditailam (88-89) · Śloka 89

పలశతం బాణాత్తోయఘటే పక్త్వా రసేఽస్మింశ్చ పలార్ధికైః ఖదిరజంబూయష్ట్యానంతామ్రైరహిమారనీలోత్పలాన్వితైః||88|| తైలప్రస్థం పాచయేచ్ఛ్లక్ష్ణపిష్టై- రేభిర్ద్రవ్యైర్ధారితం తన్ముఖేన| రోగాన్ సర్వాన్ హంతి వక్త్రే విశేషా- త్స్థైర్యం ధత్తే దంతపంక్తేశ్చలాయాః||89||

స0-నీలసహచరాత్ పలశతం జలఘటే పక్త్వా తస్మిన్ రసేద్వికార్షికైః ఖదిరాదిభిః కల్కితైః సూక్ష్మరజీకృతైస్తైలప్రస్థం విపాచయేత్| తన్ముఖేన ధారితం సర్వముఖరోగహృత్| విశేషేణ దంతపంక్తేశ్చలాయాః స్థైర్యకృచ్చ| వృత్తం (?) శాలినీ [చ]|

Adhikarana sarvamukharogaharAH khadirasArAdiguTikAH (90-94) · Śloka 94

ఖదిరసారాద్ ద్వే తులే పచేద్వల్కాత్తులాం చారిమేదసః| ఘటచతుష్కే పాదశేషేఽస్మిన్ పూతే పునః క్వథనాద్ఘనే||90|| ఆక్షికం క్షిపేత్సుసూక్ష్మం రజః సేవ్యాంబుపత్తంగగైరికం| చందనద్వయ(శ్యామా) రోధ్రపుండ్రా- హ్వయష్ట్యాహ్వలాక్షాంజనద్వయం||91|| ధాతకీకటుఫలద్వినిశాత్రిఫలాచతుర్జాతజోంగకం| ముస్తమంజిష్ఠాన్యగ్రోధప్రరోహ|వచా]మాంసీయవాసకం||92|| పద్మకైలాసమంగాశ్చ శీతే తస్మింస్తథా పాలికాం పృథక్| జాతిపత్రికాం సజాతీఫలాం సహ- (నఖ)లవంగకంకోల్లకాం||93|| స్ఫటికశుభ్రసురభికర్పూరకుడవం చ తత్రావపేత్తతః| కారయేద్గుటికాః సదా చైతా ధార్యా ముఖే తద్వదాపహాః||94||

స0-ఖదిరసారద్ ద్వే తులే, తులాం చారిమేదసో వల్కాత్, జలఘటచతుష్టయే పచేత్| పాదావశేషితే పూతేఽస్మిన్ పునః క్వథనాద్ ఘనీభూతే కార్షికాణి సూశ్లక్ష్ణచూర్ణాని సేవ్యాదీని క్షిపేత్| అస్మిన్ శీతే జాతీపత్రాదీన్ పృథక్పాలికాన్ క్షిపేత్| శ్రేష్ఠతమోజ్జ్వలకర్పూరకుడవం చాత్ర క్షిపేత్| అనంతరం గుటికాః కారయేత్| ఏతాః సదా ముఖే ధార్యాః సర్వముఖరోగహరాః| [వృత్తాని(?) పంచ|]

Adhikarana sarvamukharogaharaM arimedAdi tailam (95) · Śloka 95

క్వాథ్యౌషధవ్యత్యయయోజనేన తైలం పచేత్కల్పనయాఽనయైవ| సర్వాస్యరోగోద్ధృతయే తదాహు- ర్దంతస్థిరత్వే త్విదమేవ ముఖ్యం||95||

స0-క్వాథ్యౌషధయోః-ఖదిరసారారిమేదసోః, వ్యత్యయో-వైపరీత్యం,-అరిమేదసః-విట్ఖదిరవల్కలాద్ ద్వే తులే ప్రయోజ్యే, ఖదిరసారత్తులాం, అన్యత్సర్వం పూర్వవద్దేయమితి| తైలం పచేదనయైవ కల్పనయా| తత్-తైలం, సర్వముఖరోగఘ్నం| దంతస్థిరకృతౌ చేదమేవ ప్రధానమాహుః| ఇంద్రవజ్రా|

Adhikarana dRuDhadvijakarametadvayam (96) · Śloka 96

ఖదిరేణైతా గుటికా- స్తైలమిదం చారిమేదసా ప్రథితం| అనుశీలయన్ ప్రతిదినం స్వస్థోఽపి దృఢద్విజో భవతి||96||

స0-ఖదిరేణైతా గుటికాస్తైలం చైతదరిమేదసా ప్రథితం| ద్వయమప్యేతత్ ప్రతిదినమభ్యస్తం స్వస్థస్యాపి ద్విజదార్ఢ్యకృత్| ఆర్యా|

Adhikarana sarvamukharogaharo kShudrAdikavalagrahaH dantamAMsarogaharaH pAThAdicUrNaH (97-98) · Śloka 98

క్షుద్రాగుడూచీసుమనఃప్రవాల- దార్వీయవాసత్రిఫలాకషాయః| క్షౌద్రేణ యుక్తః కవలగ్రహోఽయం సర్వామయాన్ వక్త్రగతాన్నిహంతి||97|| పాఠాదార్వీత్వక్కుష్ఠముస్తాసమంగా- తిక్తాపీతాంగీరోధ్రతేజోవతీనాం| చూర్ణః సక్షౌద్రో దంతమాంసార్తికండూ- పాకస్రావాణం నాశనో ఘర్షణేన||98||

స0-క్షుద్రాదిభిః కషాయః క్షౌద్రేణ యుతః కవలగ్రహోఽయం సర్వముఖరోగాన్ హంతి| ఇంద్రవజ్రా| సం-పాఠాదీనాం చూర్ణః క్షౌద్రయుతో దంతమాంసార్త్యాదీనాం ఘర్షణేన నాశనః| వైశ్వదేవీ|

Adhikarana mukhAdirogaharaH kAlakacUrNaH dantAdirogaharaH pItakacUrNaH (99-100) · Śloka 100

గృహధూమతార్క్ష్యపాఠావ్యోషక్షారాగ్న్యయోవరాతేజోహ్వైః| ముఖదంతగలవికారే సక్షౌద్రః కాలకో విధార్యశ్చూర్ణః||99|| దార్వీత్వక్సింధూద్భవమనః శిలాయావశూకహరితాలైః| ధార్యః పీతకచూర్ణో దంతాస్యగలామయే సమధ్వాజ్యః||100||

స0-గృహధూమాదిభిశ్చూర్ణః సమాక్షికః కాలకాఖ్యో ముఖ[ది]వికారే ధార్యః| ఆర్యా గీతిః| స0-దార్వ్యాదిభిః పీతకాఖ్యశ్చూర్ణో దంతాద్యామయే సమధుఘృతో ధార్యః| గీతిరార్యా|

Adhikarana galAmayaghnI dvikShArAdirasakriyA mukharogaharaH pathyAcUrNaH (101-102) · Śloka 102

ద్విక్షారధూమకవరాపంచపటువ్యోషవేల్లగిరితార్క్ష్యైః| గోమూత్రేణ విపక్వా గలామయఘ్నీ రసక్రియా ఏషా||101|| గోమూత్రక్వథనవిలీనవిగ్రహాణాం పథ్యానాం జలమిశికుష్ఠభావితానాం| అత్తారం నరమణవోఽపి వక్త్రరోగాః శ్రోతారం నృపమివ న స్పృశంత్యనర్థాః||102||

స0-ద్విక్షారాదిభిర్గోమూత్రేణ విపక్వా ఏషా రసక్రియా గుటికా గలరోగఘ్నీ భవతి| [గీతిరార్యా|] స0-గోమూత్రక్వాథేన విలీనశరీరాణాం పథ్యానాం వాలకశతపుష్పాకుష్టైర్భావితానాం భక్షయితారం నరం స్వల్పా అపి వక్త్రరోగా న స్పృశంతి| అనర్థాః శ్రోతారం నృపమివేత్యుపమాలంకారః| ప్రహర్షిణీ|

Adhikarana mukhapAkaharaH saptacchadAdikvAthaH sarvamukharogaharaH paTolAdikvAthaH (103-104) · Śloka 104

సప్తచ్ఛదోశీరపటోలముస్త- హరీతకీతిక్తకరోహిణీభిః| యష్ట్యాహ్వరాజద్రుమచందనైశ్చ క్వాథం పిబేత్పాకహరం ముఖస్య||103|| పటోలశుంఠీత్రిఫలావిశాలా- త్రాయంతితిక్తాద్వినిశామృతానాం| పీతః కషాయో మధునా నిహంతి ముఖే స్థితశ్చాస్యగదానశేషాన్||104||

స0-సప్తచ్ఛదాదిభిః క్వాథం ముఖపాకహరం పిబేత్| స0-పటోలాదీనాం కషాయో మధుమాన్ పీతో ముఖే చ స్థితోగండూషో ధారితో, ముఖగదానశేషాన్నిహంతి| ఉపజాతీ

Adhikarana mukhapAkAdiharA dArvIrasakriyA mukhapAkAdiharA paTolAdirasakriyA (105-106) · Śloka 106

స్వరసః క్వథితో దార్వ్యా ఘనీభూతః సగైరికః| ఆస్యస్థః సమధుర్వక్త్రపాకనాడీవ్రణాపహః||105|| పటోలనింబయష్ట్యాహ్వవాసాజాత్యరిమేదసాం| ఖదిరస్య వరాయాశ్చ పృథగేవం ప్రకల్పనా||106||

స0-దార్వ్యా రసః క్వథితో ఘనీభూతః సగైరికక్షౌద్రో ముఖస్థో వక్త్రపాకాదిఘ్నః| స0-పటోలాదీనాం పృథగేవం ప్రకల్పనా కార్యా|

Adhikarana dvijadArDhyakRut khadirAdigaNDUShaH mukhAdirogeShu punaH punaH duShTaraktasrAvaH (107-108) · Śloka 108

ఖదిరాయోవరాపార్థమదయంత్యహిమారకైః| గాండూషోఽంబుశృతైర్ధార్యో దుర్బలద్విజశాంతయే||107|| ముఖదంతమూలగలజాః ప్రాయో రోగాః కఫాస్రభూయిష్ఠాః| తస్మాత్తేషామసకృద్ రుధిరం విస్రావయేద్దుష్టం||108||

స0-ఖదిరాదిభిర్జలశృతైర్గండూశో ద్విజదార్ఢ్యకృద్ధార్యః| అహిమారకః-అరిమేదః| స0-ముఖాదిగదా బాహుల్యేన కఫరక్తభూయిష్ఠా యతః, తస్మాద్ధేతోస్తేషాం దుష్టం రుధిరం పునః పునర్విస్రావయేత్|

Adhikarana mukhAdirogeShu kAyashirasorvirekAdi mukhAdirogeShu kapharaktaharaM karma (109-110) · Śloka 110

కాయశిరసోర్విరేకో వమనం కవలగ్రహాశ్చ కటుతిక్తాః| ప్రాయః శస్తం తేషాం కఫరక్తహరం తథా కర్మ||109|| యవతృణధాన్యం భక్తం విదలైః క్షారోషితైరపస్నేహాః| యూషా భక్ష్యాశ్చ హితా యచ్చాన్యచ్ఛ్లేష్మనాశాయ||110||

స0-కాయశిరోవిరేకాదికం బాహుల్యేన తేషాం శస్తం| కఫరక్తహరం చ యత్కర్మ తత్ శస్తం| స0-యవాదయో హితాః| యచ్చాపరం శ్లేష్మనాశనం తచ్చ శస్తం|

Adhikarana mukhAdirogeShu yavatRuNadhAnyAdi bhojanam mukhAdirogeShu tvaritamupakramaH (22) · Śloka 22

ప్రాణానిలపథసంస్థాః శ్వసితమపి నిరుంధతే ప్రమాదవతః| కంఠామయాశ్చికిత్సిత- మతో ద్రుతం తేషు కుర్వీత||111|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచి- తాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే ముఖరోగప్రతిషేధో నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః||22||

స0-ప్రాణపవనమార్గస్థితా కంఠరోగాః ప్రమాద్యతః శ్వాసమపి నిరుంధంతి యతః, అతః-అస్మాద్ధేతోః, తేషు రోగేషూపక్రమం ద్రాగ్ విదధీత| ఆర్యాశ్చతస్రః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే ముఖరోగ- ప్రతిషేధో నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 22||