21. mukharōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogavij~jAnIyAdhyAyaH ||21|| mukharogANAM sAmAnyaM nidAnam (2-3) · Śloka 3

ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮੁਖਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਮਭਿਧਿਤ੍ਸੁਰਾਹ ਅਥਤੋ ਮੁਖਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨|| ) ਮਾਤ੍ਸ੍ਯਮਾਹਿਸਵਾਰਾਹਪਿਸ਼ਿਤਾਮਕਮੂਲਕਮ੍| ਮਾਸਸੂਪਦਧਿਕ੍ਸੀਰਸੁਕ੍ਤੇਕ੍ਸੁਰਸਫਾਣਿਤਮ੍||੧|| ਅਵਾਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਚ ਭਜਤੋ ਦ੍ਵਿਸਤੋ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਮ੍| ਧੂਮਰ੍ਚ੍ਛਰ੍ਦਨਗਣ੍ਡੂਸਾਨੁਚਿਤਂ ਚ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਮ੍||੨|| ਕਦ੍ਧਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣਾ ਦੋਸਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਂ ਗਦਾਨ੍| |੩|

ਸ੦-ਮਾਤ੍ਸ੍ਯਮਾਹਿਸਵਾਰਾਹਪਿਸ਼ਿਤਾਦਿ ਭਜਤੋ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਂ ਦ੍ਵਿਸਤਃ-ਅਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ, ਧੂਮਾਦਿਕਂ ਚੋਚਿਤਂ ਦ੍ਵਿਸਤਃ, ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਂ ਚ ਦ੍ਵਿਸਤਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣਾ ਦੋਸਾਃ ਕਦ੍ਧਾ ਮੁਖਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਗਦਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana oShThe ekAdasha rogAH| 1 khaNDauShThasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| ਤਤ੍ਰ ਖਣ੍ਡੌਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਤੇਨੌਸ੍ਠੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕਤਃ||੩||

ਸ੦-ਤੇਸੁ ਮੁਖਰੋਗੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਪਵਨਾਦੋਸ੍ਠੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕਤਃ ਖਣ੍ਡੌਸ੍ਠ ਇਤਿ ਗਦਿਤਃ|

Adhikarana 2 vAtajasya oShThakopasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ਓਸ੍ਠਕੋਪੇ ਤੁ ਪਵਨਾਤ੍ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਵੋਸ੍ਠੌ ਮਹਾਰੁਜੌ| ਦਾਲ੍ਯੇਤੇ ਪਰਿਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਪਰੁਸਾਸਿਤਕਰ੍ਕਸ਼ੌ||੪||

ਸ੦-ਪਵਨਾਦੋਸ੍ਠਕੋਪੇ ਤ੍ਵੋਸ੍ਠੌ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਮਹਾਰੁਜੌ ਦਾਲ੍ਯੇਤੇ ਤਥਾ ਪਰਿਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਇਵ| ਤਥਾ ਪਰੁਸੌ ਕਸ੍ਣੌ ਰੂਕ੍ਸੌ ਦਸ਼੍ਯੇਤੇ|

Adhikarana 3 pittajasya oShThakopasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਸਹੌ ਪੀਤੌ ਸਰ੍ਸਪਾਕਤਿਭਿਸ਼੍ਚਿਤੌ| ਪਿਟਿਕਾਭਿਰ੍ਬਹੁਕ੍ਲੇਦਾਵਾਸ਼ੁਪਾਕੌ|੫|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇਨੌਸ੍ਠੌ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਨ ਸਹੇਤੇ| ਪੀਤੌ ਚ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸਰ੍ਸਪਾਕਤਿਭਿਃ ਪਿਟਿਕਾਭਿਸ਼੍ਚਿਤੌ ਬਹੁਕ੍ਲੇਦੌ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕੌ ਚ|

Adhikarana 4 kaphajasya oShThakopasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| ਕਫਾਤ੍ਪੁਨਃ||੫|| ਸ਼ੀਤਾਸਹੌ ਗੁਰੁ ਸ਼ੂਨੌ ਸਵਰ੍ਣਪਿਟਿਕਾਚਿਤੌ| |੬|

ਸ੦-ਕਫੇਨ ਸ਼ੀਤਾਸਹੌ ਗੁਰੁ ਸ਼ੂਨੌ ਸਵਰ੍ਣੈਃ ਪਿਟਕੈਰਾਚਿਤੌ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍|

Adhikarana 5 sannipAtajasya oShThakopasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦਨੇਕਾਭੌ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਾਸ੍ਰਾਵਪਿਚ੍ਛਿਲੌ||੬|| ਅਕਸ੍ਮਾਨ੍ਮ੍ਲਾਨਸਂਸ਼ੂਨਰੁਜੌ ਵਿਸਮਪਾਕਿਨੌ| |੭|

ਸ੦-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦੋਸ੍ਠੌ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਪਿਟਕੈਰਾਚਿਤੌ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਸ੍ਰਾਵਪਿਚ੍ਛਿਲੌ ਸਹਸੈਵ ਮ੍ਲਾਨੌ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਂਸ਼ੂਨੌ ਵਿਸਮਪਾਕਿਨੌ ਵਾ|

Adhikarana 6 raktajasya oShThakopasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ਰਕ੍ਤੋਪਸਸ੍ਟੌ ਰੁਧਿਰਂ ਸ੍ਰਵਤਃ ਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਭੌ||੭|| ਖਰ੍ਜੂਰਸਦਸ਼ਂ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਸੀਣੇ ਰਕ੍ਤੇਰ੍ਬੁਦਂ ਭਵੇਤ੍| |੮|

ਸਂ-ਰਕ੍ਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤੌ ਰੁਧਿਰਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੌ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਭੌ ਚ| ਕ੍ਸੀਣੇ ਰਕ੍ਤੇ ਖਰ੍ਜੂਰਾਕਾਰਮਰ੍ਬੁਦਮੋਸ੍ਠੌ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 7 arbudasya oShThakopasya lakShaNam 8 mAMsajasya oShThakopasya lakShaNam (8) · Śloka 8

| ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡੋਪਮੌ ਮਾਂਸਾਤ੍ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਤ੍ਕਮੀ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੮||

ਸ੦-ਮਾਂਸੇਨ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡੋਪਮਾਵੋਸ੍ਠੌ| ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਤ੍ਕਮੀ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਮਯੋ ਯਯੋਰਿਤਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਤ੍ਕਮੀ| ਤਯੋਃ ਕਮਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana 9 medojasya oShThakopasya lakShaNam 10kShatajasya oShThakopasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

ਤੈਲਾਭਸ਼੍ਵਯਥੁਕ੍ਲੇਦੌ ਸਕਣ੍ਡ੍ਵੌ ਮੇਦਸਾ ਮਦੂ| ਕ੍ਸਤਜਾਵਵਤੀਰ੍ਯੇਤੇ ਪਾਟ੍ਯੇਤੇ ਚਾਸਕਤ੍ਪੁਨਃ||੯|| ਗ੍ਰਥਿਤੌ ਚ ਪੁਨਃ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਕਣ੍ਡੂਲੌ ਦਸ਼ਨਚ੍ਛਦੌ| |੧੦|

ਸ੦-ਮੇਦਸਾ ਤੈਲਾਭਃ ਸ਼ੋਫਃ ਕ੍ਲੇਦਸ਼੍ਚ ਯਯੋਸ੍ਤਾਵੇਵਮ੍| ਤਥਾ ਕਣ੍ਡੂਯੁਤੌ ਮਦੂ ਚੌਸ੍ਠੌ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍| ਸ੦-ਕ੍ਸਤਜਾਵਸਕਦਵਦੀਰ੍ਯੇਤੇ ਪਰਿਪਾਟ੍ਯੇਤੇ-ਭੇਦ੍ਯੇਤੇ ਇਵ, ਗ੍ਰਥਿਤੌ ਚ ਪੁਨਰੋਸ੍ਠੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਸਕਣ੍ਡੂਕੌ ਚ|

Adhikarana 11 jalArbudasya oShThakopasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| ਜਲਬੁਦ੍ਬੁਦਵਦ੍ਵਾਤਕਫਾਦੋਸ੍ਠੇ ਜਲਾਰ੍ਬੁਦਮ੍||੧੦||

ਸ੦-ਵਾਤਕਫਾਤ੍ ਜਲਬੁਦ੍ਬੁਦਾਕਾਰਂ ਜਲਾਰ੍ਬੁਦਮੋਸ੍ਠੇ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਇਤ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ ਓਸ੍ਠੇ|

Adhikarana gaNDe eko rogaH| 1 gaNDAlajyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

ਗਣ੍ਡਾਲਜੀ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ਼ੋਫੋ ਗਣ੍ਡੇ ਦਾਹਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਃ| |੧੧|

ਸ੦-ਸ੍ਥਿਰਃ ਸ਼ੋਫੋ ਗਣ੍ਡਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਦਾਹਜ੍ਵਰਯੁਤੋ ਗਣ੍ਡਾਲਜੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਤ੍ਯੇਕੋ ਗਣ੍ਡੇ|

Adhikarana dante dasha rogAH| 1 shItadantasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| ਵਾਤਾਦੁਸ੍ਣਸਹਾ ਦਨ੍ਤਾਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ||੧੧|| ਦਾਲ੍ਯਨ੍ਤ ਇਵ ਸ਼ੂਲੇਨ ਸ਼ੀਤਾਖ੍ਯੋ ਦਾਲਨਸ਼੍ਚ ਸਃ| |੧੨|

ਸ੦-ਵਾਤੇਨ ਦਨ੍ਤਾ ਉਸ੍ਣਸਹਾਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਧਿਕਵ੍ਯਥਾਃ, ਸ਼ੂਲੇਨ ਦਾਲ੍ਯਨ੍ਤ ਇਵ ਚ| ਅਸੌ ਸ਼ੀਤਦਨ੍ਤਸਂਜ੍ਞੋ ਦਾਲਨਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਃ|

Adhikarana 2 dantaharShasya lakShaNam 3 dantabhedasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੇ ਪ੍ਰਵਾਤਾਮ੍ਲਸ਼ੀਤਭਕ੍ਸਾਕ੍ਸਮਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ||੧੨|| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ਲਾਸ਼ਨੇਨੇਵ ਸਰੁਜਾਸ਼੍ਚਲਿਤਾ ਇਵ| ਦਨ੍ਤਭੇਦੇ ਦ੍ਵਿਜਾਸ੍ਤੋਦਭੇਦਰੁਕ੍ਸ੍ਫੁਟਨਾਨ੍ਵਿਤਾਃ||੧੩||

ਸ੦-ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੇ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਵਾਤਸ੍ਯਾਮ੍ਲਸ਼ੀਤਭਕ੍ਸਸ੍ਯਾ (ਸ੍ਯ ਚਾ)- ਸਹਾਃ, ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਤਥਾਮ੍ਲਾਸ਼ਨੇਨੇਵ ਸਰੁਜਾਸ਼੍ਚਿਲਿਤਾ ਇਵ ਚ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ੦-ਦਨ੍ਤਭੇਦੇ ਦਨ੍ਤਾਸ੍ਤੋਦਾਦਿਯੁਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana 4 dantacAlasya lakShaNam 5karAlasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ਚਾਲਸ਼੍ਚਲਦ੍ਭਿਰ੍ਦਸ਼ਨੈਰ੍ਭਕ੍ਸਣਾਦਧਿਕਵ੍ਯਥੈਃ| ਕਰਾਲਸ੍ਤੁ ਕਰਾਲਾਨਾਂ ਦਸ਼ਨਾਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਗਮਃ||੧੪||

ਸ੦-ਚਾਲਾਖ੍ਯੋ ਰੋਗੋ ਦਨ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਚਲਦ੍ਭਿਰ੍ਭਕ੍ਸਣਾਦਧਿਕਵ੍ਯਥੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੦-ਕਰਾਲਾਨਾਂ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸਮੁਦ੍ਗਮਃ ਕਰਾਲਾਖ੍ਯੋ ਰੋਗਃ|

Adhikarana 6 adhidantasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ਦਨ੍ਤੋਧਿਕੋਧਿਦਨ੍ਤਾਖ੍ਯਃ ਸ ਚੋਕ੍ਤਃ ਖਲੁ ਵਰ੍ਧਨਃ| ਜਾਯਮਾਨੇਤਿਰੁਗ੍ ਦਨ੍ਤੇ, ਜਾਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||੧੫||

ਸ੦-ਅਧਿਕੋ ਦਨ੍ਤੋਧਿਦਨ੍ਤਸਂਜ੍ਞੋ ਰੋਗਃ| ਵਰ੍ਧਨਸ਼੍ਚ ਸ ਏਵੋਕ੍ਤਃ| ਜਾਯਮਾਨੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਨ੍ਤੇਤਿਪੀਡਾ ਜਾਯਤੇ| ਜਾਤੇ ਤੁ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੀਡਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ|

Adhikarana 7 sharkarAyAH VlakShaNam (16) · Śloka 16

ਅਧਾਵਨਾਮਲੋ ਦਨ੍ਤੇ ਕਫੋ ਵਾ ਵਾਤਸ਼ੋਸਿਤਃ| ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਿਃ ਸ੍ਥਿਰੀਭੂਤਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ|੧੬|

ਸ੦-ਅਧਾਵਨਾਦ੍ਦਨ੍ਤੇ ਮਲਃ ਕਫੋ ਵਾ ਪਵਨੇਨ ਸ਼ੋਸਿਤਃ ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਿਃ ਸ੍ਥਿਰੀਭੂਤਃ| ਸ ਏਵੋਪੇਕ੍ਸਿਤਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 8 kapAlikAyAH lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| ਸਾਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾ||੧੬|| ਸ਼ਾਤਯਤ੍ਯਣੁਸ਼ੋ ਦਨ੍ਤਾਤ੍ਕਪਾਲਾਨਿ ਕਪਾਲਿਕਾ| |੧੭|

ਸ੦-ਕਪਾਲਿਕਾਖ੍ਯੋ ਦਨ੍ਤਾਤ੍ ਕਪਾਲਾਨ੍ਯਣੁਸ਼ਃ-ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਤੋਕਂ, ਸ਼ਾਤਯਤਿ|

Adhikarana 9 shyAvasya lakShaNam (17) · Śloka 17

| ਸ਼੍ਯਾਵਃ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਮਾਯਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੈਰ੍ਦ੍ਵਿਜਃ||੧੭||

ਸ੦-ਦ੍ਵਿਜਃ ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਮਾਯਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੈਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਖ੍ਯਃ|

Adhikarana 10 kRumidantasya lakShaNam dantamUle trayodasha rogAH| (18-20) · Śloka 20

ਸਮੂਲਂ ਦਨ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੋਸੈਰੁਲ੍ਬਣਮਾਰੁਤੈਃ| ਸ਼ੋਸਿਤੇ ਮਜ੍ਜ੍ਞਿ ਸੁਸਿਰੇ ਦਨ੍ਤੇਨ੍ਨਮਲਪੂਰਿਤੇ||੧੮|| ਪੂਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ਕਮਯਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ| ਅਹੇਤੁਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਸ਼ਮਃ ਸਸਂਰਮ੍ਭੋਸਿਤਸ਼੍ਚਲਃ||੧੯|| ਪ੍ਰਲੂਨਃ ਪੂਯਰਕ੍ਤਸ੍ਰੁਤ੍ ਸ ਚੋਕ੍ਤਃ ਕਮਿਦਨ੍ਤਕਃ| |੨੦|

ਸ੦-ਸਮੂਲਂ ਦਨ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੋਸੈਰਧਿਕਮਾਰੁਤੈਃ ਸ਼ੋਸਿਤੇ ਮਜ੍ਜ੍ਞਿ ਸੁਸਿਰੇ ਦਨ੍ਤੇਨ੍ਨਮਲਪੂਰਿਤੇ ਪੂਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਮਯਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਤਤੋਹੇਤੁ-ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰੇਣ, ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਜਾਯਤੇ| ਤਥਾ ਸਂਰਮ੍ਭਾਨ੍ਵਿਤਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚਲਃ ਪ੍ਰਲੂਨਾਖ੍ਯਃ ਪੂਯਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵੀ| ਸ ਚ ਕਮਿਦਨ੍ਤਕ ਉਕ੍ਤਃ| ਇਤਿ ਦਨ੍ਤੇ ਦਸ਼ੈਤੇ|

Adhikarana 1 shItAdasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤੇਨ ਪੂਤੀਨਿ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਰਮਹੇਤੁਕਮ੍||੨੦|| ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਮਦੁਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਸਿਤਾਨਿ ਚ| ਸ਼ੀਤਾਦੋਸੌ|੨੧|

ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤੇਨ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਪੂਤੀਨਿ ਰਕ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਿ ? ਮਦੁਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਨਿ ਅਸਿਤਾਨਿ ਚ| ਅਸੌ ਸ਼ੀਤਾਦਃ ਕਥ੍ਯਤੇ|

Adhikarana 2 upakushasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| ਉਪਕੁਸ਼ਃ ਪਾਕਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸਗੁਦ੍ਭਵਃ||੨੧|| ਦਨ੍ਤਮਾਮ੍ਸਾਨਿ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਯੁਤ੍ਸੇਧਵਨ੍ਤ੍ਯਤਃ| ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਤਿ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਰਮਾਧ੍ਮਾਯਨ੍ਤੇਸਜਿ ਸ੍ਥਿਤੇ||੨੨|| ਚਲਾ ਮਨ੍ਦਰੁਜੋ ਦਨ੍ਤਾ ਪੂਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਜਾਯਤੇ| |੨੩|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੋਤ੍ਥੋ ਯੋ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇ ਪਾਕਃ ਸ ਉਪਕੁਸ਼ਸਂਜ੍ਞਃ| ਤੇਨ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਨਿ ਸੋਤ੍ਸੇਧਾਨਿ ਚ| ਤਤਃ ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਾਨਿ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ| ਰਕ੍ਤੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਯਨ੍ਤੇ| ਚਲਾ ਦਨ੍ਤਾ ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਪੂਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਜਾਯਤੇ|

Adhikarana 3 dantapuppuTasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| ਦਨ੍ਤਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਸੁ ਵਾ ਸ਼ੋਫੋ ਬਦਰਾਸ੍ਥਿਨਿਭੋ ਘਨਃ||੨੩|| ਕਫਾਸ੍ਰਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਰੁਕ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਦਨ੍ਤਪੁਪ੍ਪੁਟਃ| |੨੪|

ਸ੦-ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦਨ੍ਤਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਸੁ ਵ ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਸ਼ੋਫੋ ਬਦਰਾਸ੍ਥਿਸਦਸ਼ੋ ਘਨਃ ਕਫਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਤੀਵ੍ਰਰੁਕ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਸ ਦਨ੍ਤਪੁਪ੍ਪੁਟਸਂਜ੍ਞਃ|

Adhikarana 4 dantavidradheH lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇ ਮਲੈਃ ਸਾਸ੍ਰੈਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗੁਰੁਃ||੨੪|| ਸਰੁਗ੍ਦਾਹਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਭਿਨ੍ਨਃ ਪੂਯਾਸ੍ਰਂ ਦਨ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਃ| |੨੫|

ਸ੦-ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇ ਬਾਹ੍ਯੇਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਚ ਦੋਸੈਃ ਸਰਕ੍ਤੈਰ੍ਗੁਰੁਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਰੁਗ੍ਦਾਹਃ| ਸ ਚ ਭਿਨ੍ਨਃ ਸਨ੍ ਪੂਯਾਸ੍ਰਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਸ ਦਨ੍ਤਾਵਿਦ੍ਰਧਿਃ|

Adhikarana 5 suShirasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਰੁਜਾਵਾਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਜਃ||੨੫|| ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵੀ ਸ ਸੁਸਿਰੋ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਪ੍ਰਸ਼ਾਤਨਃ| |੨੬|

ਸਂ-ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪੀਡਾਵਾਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੋਤ੍ਥੋ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵੀ| ਸੁਸਿਰਸਂਜ੍ਞੋ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਪ੍ਰਸ਼ਾਤਨਃ

Adhikarana 6 mahAsuShirasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ਸ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਵਾਨ੍ ਸਪੂਯਰੁਧਿਰਸ੍ਰੁਤਿਃ||੨੬|| ਮਹਾਸੁਸਿਰ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਦ੍ਵਿਜਬਨ੍ਧਨਃ| |੨੭|

ਸ੦-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਯੁਤਃ ਪੂਯਰੁਧਿਰਸ੍ਰਾਵੇਨਾਨ੍ਵਿਤਃ ਮਹਾਸੁਸਿਰਾਖ੍ਯ ਉਕ੍ਤਃ| ਸ ਚ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਦ੍ਵਿਜਬਨ੍ਧਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 7 adhimAMsasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| ਦਨ੍ਤਾਨ੍ਤੇ ਕੀਲਵਚ੍ਛੋਫੋ ਹਨੁਕਰ੍ਣਰੁਜਾਕਰਃ||੨੭|| ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਵਹਤਿਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸੋਧਿਮਾਂਸਕਃ| |੨੮|

ਸ੦-ਦਨ੍ਤਾਨ੍ਤੇ ਕੀਲਸਦਸ਼ਃ ਸ਼ੋਫੋ ਹਨੌ ਕਰ੍ਣੇ ਚ ਰੁਜਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਭ੍ਯਵਹਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ| ਸੋਧਿਮਾਂਸਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 8 vidarbhasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ਘਸ੍ਟੇਸੁ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇਸੁ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਜਾਯਤੇ ਮਹਾਨ੍||੨੮|| ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਿ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ ਵਿਦਰ੍ਭੋਭਿਘਾਤਜਃ| |੨੯|

ਸ੦-ਦਨ੍ਤਮਾਂਸੇਸੁ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਾਦਿਨਾ ਘਸ੍ਟੇਸੁ ਮਹਾਨ੍ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ਜਾਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸਤਿ ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਚਲਨ੍ਤਿ| ਸੋਭਿਘਾਤਜੋ ਵਿਦਰ੍ਭਾਖ੍ਯਃ|

Adhikarana 9,10,11,12,13 pa~jcAnAM dantanADInAM lakShaNam (29-31) · Śloka 31

| ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਯਃ ਸਾਧ੍ਯਾਨਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਤੇ||੨੯|| ਅਨ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਰਵਨ੍ ਦੋਸਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਗਤਿਮ੍| ਪੂਯਂ ਮੁਹੁਃ ਸਾ ਸ੍ਰਵਤਿ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਭੇਦਿਨੀ||੩੦|| ਤਾਃ ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਯਥੋਦਿਤੈਃ| |੩੧|

ਸ੦-ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਨਪਿ ਯ ਉਪੇਕ੍ਸਤੇ, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਦੋਸੋਸ੍ਰਵਨ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਂ ਗਤਿਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਤ੍| ਸਾ ਚ ਗਤਿਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਪੂਯਂ ਸ੍ਰਵਤਿ| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ੍ਥੀਨਿ ਪ੍ਰਭਿਨਤ੍ਤਿ| ਤਾਸ਼੍ਚ ਗਤਯਃ ਪਞ੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਜੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਇਤਿ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼|

Adhikarana jihvAyAM ShaDrogAH| 1 vAtadUShitAyAH lakShaNam 2 pittadUShitAyAH lakShaNam (31-32) · Śloka 32

| ਸ਼ਾਖਪਤ੍ਰਖਰਾ ਸੁਪ੍ਤਾ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਵਾਤਦੂਸਿਤਾ||੩੧|| ਜਿਹ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਦਾਹੋਸਾ ਰਕ੍ਤੈਰ੍ਮਾਸਾਙ੍ਕੁਰੈਸ਼੍ਚਿਤਾ| |੩੨|

ਸ੦-ਵਾਤਦੂਸਿਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼ਾਕਪਤ੍ਰਵਤ੍ ਖਰਾ ਸੁਪ੍ਤਾ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਦਾਹੋਸਾ ਤਥਾ ਰਕ੍ਤੈਰ੍ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰੈਸ਼੍ਚ ਚਿਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 3 kaphadUShitAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

| ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਾਭੈਸ੍ਤੁ ਕਫੇਨ ਬਹਲਾ ਗੁਰੁਃ||੩੨||

ਸ੦-ਕਫੇਨ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਾਭੈਃ ਕਣ੍ਟਕੈਸ਼੍ਚਿਤਾ ਬਹਲਾ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 4 alasasya lakShaNam (33) · Śloka 33

ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਦਧਃ ਸ਼ੋਫੋ ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਕਦੁਨ੍ਨਤਃ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ਪਕ੍ਵਃ ਸੋਲਸੋ ਮਾਂਸਸ਼ਾਤਨਃ||੩੩||

ਸ੦-ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਅਧਃ ਸ਼ੋਫੋ ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਕਰ ਉਨ੍ਨਤਃ ਪਕ੍ਵੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਸੋਲਸਾਖ੍ਯੋਮਾਂਸਸ਼ਾਤਨਃ|

Adhikarana 5 adhijihvasya lakShaNam 6upajihvasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

ਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨੇਧੋ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ ਸ਼ੋਫੋ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਸਨ੍ਨਿਭਃ| ਸਾਙ੍ਕੁਰਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰੈਰ੍ਲਾਲੋਸਾਸ੍ਤਮ੍ਭਵਾਨ੍ ਖਰਃ||੩੪|| ਅਧਿਜਿਹ੍ਵਃ ਸਰੁਕ੍ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਵਾਕ੍ਯਾਹਾਰਵਿਘਾਤਕਤ੍| ਤਾਦਗੇਵੋਪਜਿਹ੍ਵਸ੍ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਉਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤਃ||੩੫||

ਸ੦-ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ ਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨੇਧਸ੍ਤਾਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਤੁਲ੍ਯਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸਹਾਙ੍ਕੁਰਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੈਰ੍ਲਾਲੋਸਾਸ੍ਤਮ੍ਭਯੁਤਃ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯੁਤੋਧਿਜਿਹ੍ਵੋਰੁਕ੍ਕਣ੍ਡੂਭ੍ਯਾਂ ਯੁਤੋ ਵਾਕ੍ਯਾਹਾਰਵਿਘਾਤਂ ਕਰੋਤਿ| ਸ੦-ਤਾਦਗੇਵ-ਅਧਿਜਿਹ੍ਵਾਸਦਸ਼ ਉਪਜਿਹ੍ਵਃ, ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਉਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਇਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ ਸਡੇਤੇ|

Adhikarana tAlurogA aShTau| 1 tAlupiTikAyA lakShaNam (36) · Śloka 36

ਤਾਲੁਮਾਂਸੇਨਿਲਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟੇ ਪਿਟਿਕਾਃ ਸਰੁਜਃ ਖਰਾਃ| ਬਹ੍ਯੋ ਘਨਾਃ ਸ੍ਰਾਵਯੁਤਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤਾਲੁਪਿਟਿਕਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੩੬||

ਸ੦-ਵਾਤਾਤ੍ਤਾਲੁਮਾਂਸੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਪਿਟਿਕਾਃ ਸਰੁਜਃ ਖਰਾ ਬਹ੍ਯੋ ਘਨਾਃ ਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ਵਿਤਾਸ਼੍ਚ| ਤਾਸ੍ਤਾਲੁਪਿਟਿਕਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ|

Adhikarana 2 galaSuNDikAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38

ਤਾਲੁਮੂਲੇ ਕਫਾਤ੍ਸਾਸ੍ਰਾਤ੍ ਮਤ੍ਸ੍ਯਬਸ੍ਤਿਨਿਭੋ ਮਦੁਃ| ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਸ਼ੋਫੋ ਨਾਸਯਾਹਾਰਮੀਰਯਨ੍||੩੭|| ਕਣ੍ਠੋਪਰੋਧਤਟ੍ਕਾਸਵਮਿਕਤ੍ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾ| |੩੮|

ਸਂ-ਤਾਲੁਮੂਲੇ ਕਫਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤਾਤ੍ ਮਤ੍ਸ੍ਯਬਸ੍ਤਿਸਦਸ਼ੋ ਮਦੁਃ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਸ਼ੋਫੋ ਨਾਸਯਾਹਾਰਂ ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍ ਕਣ੍ਠੋਪਰੋਧਾਦਿਕਤ੍| ਗੁਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾਖ਼੍ਯਃ|

Adhikarana 3 tAlusaMhateH lakShaNam 4 arbudasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

| ਤਾਲੁਮਧ੍ਯੇ ਨਿਰੁਙ੍ਮਾਂਸਂ ਸਂਹਤਂ ਤਾਲੁਸਂਹਤਿਃ||੩੮|| ਪਦ੍ਮਾਕਤਿਸ੍ਤਾਲੁਮਧ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਰਰ੍ਬੁਦਮ੍| |੩੯|

ਸ੦-ਤਾਲੁਮਧ੍ਯੇ ਨਿਰੁਙ੍ਮਾਂਸਂ ਸਂਹਤਂ ਸਾ ਤਾਲੁਸਂਹਤਿਰਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੦- ਤਾਲੁਮਧ੍ਯੇ ਪਦ੍ਮਾਕਾਰੋ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਾਚ੍ਛ੍ਵਯਥੁਰਰ੍ਬੁਦਮ੍|

Adhikarana 5 kacCapasya lakShaNam 6puppaTasya lakShaNam (39-40) · Śloka 40

| ਕਚ੍ਛਪਃ ਕਚ੍ਛਪਾਕਾਰਸ਼੍ਚਿਰਵਦ੍ਧਿਃ ਕਫਾਦਰੁਕ੍||੩੯|| ਕੋਲਾਭਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਭ੍ਯਾਂ ਪੁਪ੍ਪੁਟੋ ਨੀਰੁਜਃ ਸ੍ਥਿਰਃ| |੪੦|

ਪਦਾਰ੍ਥਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ-ਕਫਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਾਤ੍ ਤਾਲੁਦੇਸ਼ੇ ਯਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਕਚ੍ਛਪਾਕਾਰਸ਼੍ਚਿਰਵਦ੍ਧਿਰਰੁਕ੍ ਚ, ਸ ਕਚ੍ਛਪ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੦ ਚ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਭ੍ਯਾਂ ਦੁਸ੍ਟਾਭ੍ਯਾਂ ਕੋਲਾਭਃ-ਕੋਲਸਦਸ਼ੋ, ਨੀਰੁਜਃ ਸ੍ਥਿਰਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਪੁਪ੍ਪੁਟ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana 7 tAlupAkasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪਾਕਃ ਪਾਕਾਖ੍ਯਃ ਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵੀ ਮਹਾਰੁਜਃ||੪੦||

ਪ੦ ਚ੦-ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਯਸ੍ਤਾਲੁਨਃ ਪਾਕਃ ਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵੀ ਮਹਾਰੁਜਃ, ਸ ਪਾਕਾਖ੍ਯਃ-ਪਾਕਸਂਜ੍ਞਃ|

Adhikarana 8 tAlushoShasya lakShaNam (41) · Śloka 41

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਯਾਸੈਸ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤਦਾਹ੍ਵਯਃ| |੪੧|

ਪ੦ ਚ੦-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਯਾਸੈਃ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧੋ ਯਃ ਸ਼ੋਸਸ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਃ, ਸ ਤਦਾਹ੍ਵਯਃ-ਤਾਲੁਸ਼ੋਸ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਤਾਲੁਰੋਗਾਃ|

Adhikarana gale aShTAdasha rogAH| rohiNyAH sAmAnyaM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| ਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਬਨ੍ਧਜਾਃ ਕਣ੍ਠੇ ਦਾਰੁਣਾ ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਿਨਃ||੪੧|| ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਚਯਾ ਰੋਹਿਣੀ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣੀ| |੪੨|

ਪ੦ ਚ੦-ਕਣ੍ਠੇ-ਕਣ੍ਠਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ, ਯੇ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰਾ ਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਬਨ੍ਧਜਾਃ-ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲੋਤ੍ਥਾਃ, ਦਾਰੁਣਾਃ-ਦੁਃਸਹਾਃ, ਕਣ੍ਠਮਾਰ੍ਗਾਨੁਰੋਧਿਨਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਚਯਾਃ-ਸਤ੍ਵਰੋਦ੍ਭੂਤਾਃ, ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣੀ-ਆਸ਼ੁਵ੍ਯਾਪਾਦਨਸ਼ੀਲਾ, ਰੋਹਿਣੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana 1 vAtajAyA rohiNyA lakShaNam (42) · Śloka 42

| ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਕਦ੍ਵਾਤਾਤ੍ ਸਾ ਹਨੁਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਰੁਕ੍ਕਰੀ||੪੨||

ਪ੦ ਚ੦-ਸਾ-ਰੋਹਿਣੀ, ਵਾਤਾਤ੍ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਂ ਕਰੋਤਿ| ਹਨ੍ਵੋਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਯੋਸ਼੍ਚ ਰੁਜਂ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana 2 pittajAyAH rohiNyA lakShaNam 3 kaphajAyAH rohiNyA lakShaNam (43-44) · Śloka 44

ਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰੋਸਾਤਣ੍ਮੋਹਕਣ੍ਠਧੂਮਾਯਨਾਨ੍ਵਿਤਾ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਜਾ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਾਤਿਰਾਗਿਣੀ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਸਹਾ||੪੩|| ਕਫੇਨ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾ ਪਾਣ੍ਡੁਃ| |੪੪|

ਪ੦ ਚ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ ਰੋਹਿਣੀ ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਰਨ੍ਵਿਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਜਾ-ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਾ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਾ ਅਤਿਰਾਗਿਣੀ-ਭਸ਼ਲੋਹਿਤਾ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਸਹਾ-ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਨ ਸਹਤੇ| ਪਂ ਚਂ-ਕਫੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਰੋਹਿਣੀ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰਾ ਚ ਭਵੇਤ੍|

Adhikarana 4 raktajAH rohiNyA lakShaNam (44) · Śloka 44

ਅਸਜਾ ਸ੍ਫੋਟਕਾਚਿਤਾ| ਤਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਨਿਭਾ ਕਰ੍ਣਰੁਕ੍ਕਰੀ ਪਿਤ੍ਤਜਾਕਤਿਃ||੪੪||

ਪ੦ ਚ੦-ਅਸਜਾ-ਰਕ੍ਤੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਨ, ਰੋਹਿਣੀ ਸ੍ਫੋਟਕੈਰਾਚਿਤਾ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਨਿਭਾ-ਵਰ੍ਣਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤੋ ਵਾ, ਕਰ੍ਣਯੋ ਰੁਜਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਜਾਕਤਿਃ-ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਰੋਹਿਣੀਲਕ੍ਸਣਸਮਨ੍ਵਿਤਾ ਭਵੇਤ੍|

Adhikarana 5 sannipAtajAyAH rohiNyA lakShaNam 6 shAlUkasya lakShaNam (45-46) · Śloka 46

ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕਾ ਨਿਚਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਸਮਨ੍ਵਿਤਾ| ਦੋਸੈਃ ਕਫੋਲ੍ਬਣੈਃ ਸ਼ੋਫਃ ਕੋਲਵਦ੍ ਗ੍ਰਥਿਤੋਨ੍ਨਤਃ||੪੫|| ਸ਼ੂਕਕਣ੍ਟਕਵਤ੍ਕਣ੍ਠੇ ਸ਼ਾਲੂਕੋ ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਨਃ| |੪੬|

ਪ੦ ਚ੦-ਨਿਚਯਾਤ੍-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍, ਰੋਹਿਣੀ ਗਮ੍ਭੀਰਪਾਕਾਗੂਢਪਾਕਾ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈਃ-ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਭਿਃ, ਸਮਨ੍ਵਿਤਾ-ਯੁਕ੍ਤਾ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪ੦ ਚ੦-ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ, ਕਫੋਲ੍ਬਣੈਃ-ਕਫਪ੍ਰਧਾਨੈਃ, ਕਣ੍ਠੇ ਕੋਲਵਦ੍ ਗ੍ਰਥਿਤੋਨ੍ਨਤਃ ਸ਼ੂਕਕਣ੍ਟਕਵਤ੍ ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਨੋ ਯਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana 7 vRundasya lakShaNam 8tuNDikerikAyAH lakShaNam (46-47) · Śloka 47

| ਵਨ੍ਦੋ ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤੋ ਦਾਹਜ੍ਵਰਕਦ੍ ਗਲਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਃ||੪੬|| ਹਨੁਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਕਣ੍ਠੇ ਕਾਰ੍ਪਾਸੀਫਲਸਨ੍ਨਿਭਃ| ਪਿਚ੍ਛਿਲੋ ਮਨ੍ਦਰੁਕ੍ ਸ਼ੋਫਃ ਕਠਿਨਾਸ੍ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰਿਕਾ||੪੭||

ਪ੦ ਚ੦-ਕਣ੍ਠੇ ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤੋ ਗਲਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗੋ ਯਃ ਸ਼ੋਫੋ ਭਵਤਿ, ਦਾਹਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤਿ, ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੦ ਚ੦-ਕਣ੍ਠਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ੋਫਃ ਕਾਰ੍ਪਾਸ੍ਯਾਃ ਫਲਸਨ੍ਨਿਭਃ-ਤਦਾਕਾਰਃ, ਪਿਚ੍ਛਿਲੋ ਮਨ੍ਦਰੁਕ੍ ਸ਼ੋਫਃ ਕਠਿਨਸ਼੍ਚ| ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰਿਕੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana 9 galaughasya lakShaNam 10valayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਘੋਰੋ ਗਲਮਾਰ੍ਗਾਰ੍ਗਲੋਪਮਃ| ਗਲੌਘੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਗੁਰੁਤਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਾਲਾਜ੍ਵਰਪ੍ਰਦਃ||੪੮|| ਵਲਯਂ ਨਾਤਿਰੁਕ੍ ਸ਼ੋਫਸ੍ਤਦ੍ਵਦੇਵਾਯਤੋਨ੍ਨਤਃ| |੪੯|

ਪ੦ ਚ੦-ਕਣ੍ਠੇ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਘੋਰੋ-ਦੁਸ੍ਤਰੋ, ਗਲਮਾਰ੍ਗਾਰ੍ਗਲੋਪਮਃ-ਸ ਇਵ, ਜਾਯਤੇ| ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਗੁਰੁਤਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦਦਾਤਿ| ਸ ਗਲੌਘ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੦ ਚ੦-ਗਲੇ ਯਃ ਸ਼ੋਫੋ ਨਾਤਿਰੁਕ੍ ਆਯਤੋਨ੍ਨਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਲਯਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਵਦੇਵ-ਵਲਯਾਕਤਿਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana 11 gilAyukasya lakShaNam 12shataghnyAH lakShaNam (49-51) · Śloka 51

| ਮਾਂਸਕੀਲੋ ਗਲੇ ਦੋਸੈਰੇਕੋਨੇਕੋਥਵਾਲ੍ਪਰੁਕ੍||੪੯|| ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਭ੍ਯਵਹਤਿਃ ਪਥੁਮੂਲੋ ਗਿਲਾਯੁਕਃ| ਭੂਰਿਮਾਂਸਙ੍ਕੁਰਵਤਾ ਤੀਵ੍ਰਤਡ੍ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਦ੍ਧਰੁਕ੍||੫੦|| ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ ਨਿਚਿਤਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਵਾਤਿਰੁਕ੍ਵਰੀ| |੫੧|

ਪ੦ ਚ੦-ਦੋਸੈਃ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੁਸ੍ਟੈਃ, ਗਲੇ ਮਾਂਸਕੀਲ ਏਕੋਨੇਕੋ ਵਾਲ੍ਪਰੁਗ੍ ਜਾਤੋ ਮੂਲੇ ਪਥੁਃ-ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍-ਦੁਃਖੇਨ, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਭ੍ਯਵਹਤਿਰ੍ਯ(ਤੀ ਯ)ਸ੍ਯ ਸਃ| ਤਥਾਵਿਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਗਿਲਾਯੁਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੦ ਚ੦-ਭੂਰਿਭਿਃ-ਪ੍ਰਭੂਤੈਃ, ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰੈਰਾਵਤਾ-ਪਰਿਵਤਾ, ਤੀਵ੍ਰਤਡ੍ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਦ੍ਧਰੁਗ੍ਯੁਤਾ ਵਤ੍ਤਾ ਯਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਸਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ| ਨਿਚਯਾਤ੍ਸਞ੍ਚਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਵਚ੍ਚਾਤਿਰੁਕ੍ਕਰੀ| ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana 13 galavidradheH lakShaNam 14 galArbudasya lakShaNam (51-53) · Śloka 53

| ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਸਰ੍ਵਗਲਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮਪਾਕੋ ਮਹਾਰੁਜਃ||੫੧|| ਪੂਤਿਪੂਯਨਿਭਸ੍ਰਾਵੀ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗਲਵਿਦ੍ਰਧਿਃ| ਜਿਹ੍ਵਾਵਸਾਨੇ ਕਣ੍ਠਾਦਾਵਪਾਕਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਮਲਾਃ||੫੨|| ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਥਿਰਂ ਰਕ੍ਤਂ ਨੀਰੁਜਂ ਤਦ੍ਗਲਾਰ੍ਬੁਦਮ੍| |੫੩|

ਪ੦ ਚ੦-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਗਲਃ-ਕਣ੍ਠੋ, ਯੇਨੇਤਿ| ਏਵਂਵਿਧੋ ਯਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮਪਾਕੋ ਮਹਾਰੁਜਃ ਪੂਤਿ-ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ, ਪੂਯਸਦਸ਼ਂ ਸ੍ਰਵਤਿ ਮਲਂ,ਸ ਗਲਵਿਦ੍ਰਧਿਰਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੦ ਚ੦-ਜਿਹ੍ਵਾਵਸਾਨੇ-ਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਕਣ੍ਠਾਦੌ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮਪਾਕਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਰਕ੍ਤਂ ਨੀਰੁਜਂ ਮਲਾਃ-ਦੋਸਾਃ, ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਗਲਾਰ੍ਬੁਦਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|

Adhikarana galAgaNDAsya nidAnAdi 15vAtajasya galagaNDasya lakShaNam (53-54) · Śloka 54

ਪਵਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਭਿਰ੍ਗਲਗਣ੍ਡੋ ਭਵੇਦ੍ਬਹਿਃ| ਵਰ੍ਧਮਾਨਃ ਸ ਕਾਲੇਨ ਮੁਸ੍ਕਵਲ੍ਲਮ੍ਬਤੇਤਿਰੁਕ੍||੫੩|| ਕਸ੍ਣੋਰੁਣੋ ਵਾ ਤੋਦਾਢ੍ਯਃ ਸ ਵਾਤਾਤ੍ਕਸ੍ਣਰਾਜਿਮਾਨ੍| ਵਦ੍ਧਸ੍ਤਾਲੁਗਲੇ ਸ਼ੋਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਵਿਰਸਾਸ੍ਯਤਾਮ੍||੫੪||

ਪ੦ ਚ੦-ਦੁਸ੍ਟੈਃ ਪਵਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦੋਭਿਰ੍ਗਲਸ੍ਯ ਬਹਿਰ੍ਗਲਗਣ੍ਡੋ ਨਾਮ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਸ ਚ ਕਾਲੇਨ ਵਿਵਰ੍ਧਮਾਨੋ

Adhikarana 16 kaphajasya galagaNDasya lakShaNam (55) · Śloka 55

ਸ੍ਥਿਰਃ ਸਵਰ੍ਣਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਗੁਰੁਃ ਕਫਾਤ੍| ਵਦ੍ਧਸ੍ਤਾਲੁਗਲੇ ਲੇਪਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾਮ੍||੫੫||

ਪ੦ ਚ੦-ਕਫਾਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਤ੍ ਗਲੇ ਗਲਗਣ੍ਡੋ ਜਾਤਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸਮਾਨਵਰ੍ਣਃ ਕਣ੍ਡੁਮਾਨ੍ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍| ਵਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ ਤਾਲੁਗਲੇ ਲੇਪਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾਂ-ਮਧੁਰਵਕ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਚ, ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana 17 medojasya galagaNDasya lakShaNam (56) · Śloka 56

ਮੇਦਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧਾਨਿਵਦ੍ਧ੍ਯੋਃ ਸੋਨੁਵਿਧੀਯਤੇ| ਦੇਹਂ ਵਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਗਲੇ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ੍ਵਰੇਲ੍ਪਤਾਮ੍||੫੬||

ਪ੦ ਚ੦-ਮੇਦਸਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਗਲਗਣ੍ਡਃ ਕਫਵਲ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਸ ਚ ਦੇਹਂ-ਸ਼ਰੀਰਂ, ਹਾਨਿਵਦ੍ਧ੍ਯੋਰਨੁਵਿਧੀਯਤੇ-ਅਨੁਕਰੋਤਿ| ਤੇਨ ਦੇਹਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧੌ ਸੋਪਿ ਵਦ੍ਧੋ ਭਵੇਤ੍, ਦੇਹਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਦ੍ਧਃ ਸ ਗਲੇ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰੁਤੇ ਸ੍ਵਰੇ ਚਾਲ੍ਪਤਾਮ੍|

Adhikarana 18 svaraghnasya lakShaNam (57) · Śloka 57

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੁਦ੍ਧਾਨਿਲਗਤਿਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਣ੍ਠੋ ਹਤਸ੍ਵਰਃ| ਤਾਮ੍ਯਨ੍ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਯੇਨ ਸ ਸ੍ਵਰਹਾਨਿਲਾਤ੍||੫੭||

ਪ੦ ਚ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਯਦਾਨਿਲਸ੍ਯ-ਵਾਯੋਃ, ਗਤਿਃ ਰੁਦ੍ਧਾ ਭਵੇਤ੍| ਤਥਾ ਸ ਚ ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਪੁਰੁਸਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਣ੍ਠੋ ਹਤਸ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤੇ(ਯੇ)ਨ ਚ ਤਾਮ੍ਯਨ੍-ਤਮੋਗਚ੍ਛਨ੍ ਤਮਃਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍, ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨਿਲਾਤ੍-ਵਾਤਾਤ੍, ਸ੍ਵਰਹਾਸ੍ਵਰਘ੍ਨਨਾਮ੍ਨਾ, ਭਵੇਤ੍| ਇਤਿ ਗਲਰੋਗਾ ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼|

Adhikarana sarvavakragA aShTau rogAH| 1 vAtajasya mukhapAkasya lakShaNam (58-59) · Śloka 59

ਕਰੋਤਿ ਵਦਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਰਣਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਸਰੋਨਿਲਃ| ਸਞ੍ਚਾਰਿਣੋਰੁਣਾਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਾਨੋਸ੍ਠੌ ਤਾਮ੍ਰੌ ਚਲਤ੍ਵਚੌ||੫੮|| ਜਿਹ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤਾਸਹਾ ਗੁਰ੍ਵੀ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਕਣ੍ਟਾਕਾਚਿਤਾ| ਵਿਵਣੋਤਿ ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਮੁਖਂ ਪਾਕੋ ਮੁਖਸ੍ਯ ਸਃ||੫੯||

ਪ੦ ਚ੦-ਅਨਿਲੋ-ਵਾਯੁਃ, ਸਰ੍ਵਸਰਃ-ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ ਸਨ੍, ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਦਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਵ੍ਰਣਾਨ੍ ਸਞ੍ਚਾਰਿਣੋਰੁਣਾਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਾਂਸ਼੍ਚ ਕਰੋਤਿ| ਤਥੌਸ੍ਠੌ ਤਾਮ੍ਰੌ-ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣੌ, ਚਲਤ੍ਵਚੌ| ਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਸ਼ੀਤਾਸਹਾ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਕ੍ਸਮਾ, ਗੁਰ੍ਵੀ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਕਣ੍ਟਕੈਰਾਚਿਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਚ ਮੁਖਂ-ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ, ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵਿਵਣੋਤਿ| ਸ ਮੁਖਸ੍ਯ ਪਾਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana 2 Urdhvagudasya mukhapAkasya lakShaNam (60) · Śloka 60

ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਰਰ੍ਸ਼ੋਗੁਲ੍ਮਕਫਾਦਿਭਿਃ| ਯਾਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗੁਦਸ੍ਤੁ ਸਃ||੬੦||

ਪ੦ ਚ੦-ਅਰ੍ਸ਼ੋਗੁਲ੍ਮਕਫਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਰਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਾਤਿ| ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੁਦ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ|

Adhikarana 3 pittajasya mukhapAkasya lakShaNam 4raktajasya mukhapAkasya lakShaNam (61) · Śloka 61

ਮੁਖਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਪਾਕੇ ਦਾਹੋਸੇ ਤਿਕ੍ਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ| ਕ੍ਸਾਰੋਕ੍ਸਿਤਕ੍ਸਤਸਮਾ ਵ੍ਰਣਾਃ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਜੇ||੬੧||

ਪ੦ ਚ੦-ਪਿਤ੍ਤਜੇ-ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਭਵੇ, ਮੁਖਸ੍ਯ ਪਾਕੇ ਦਾਹੋਸੇ ਭਵਤਃ| ਤਥਾ ਤਿਕ੍ਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ-ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਭਵੇਤ੍| ਵ੍ਰਣਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਾਰੇਣੋਕ੍ਸਿਤਂ ਯਤ੍ ਕ੍ਸਤਂ-ਵ੍ਰਣਃ, ਤੇਨ ਸਮਾਨਾਃ-ਤਤ੍ਸਮਰੁਜਾਃ, ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪਂ ਚਂ-ਰਕ੍ਤਜੇ ਪਾਕੇ ਮੁਖਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਪਿਤ੍ਤਜਪਾਕਵਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana 5 kaphajasya mukhapAkasya lakShaNam 6arbudasya mukhapAkasya lakShaNam (62-63) · Śloka 63

ਕਫਜੇ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ਪਿਚ੍ਛਿਲਾ ਵ੍ਰਣਾਃ| ਅਨ੍ਤਃਕਪੋਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼੍ਯਾਵਪਾਣ੍ਡੁ ਕਫੋਰ੍ਬੁਦਮ੍||੬੨|| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦ੍ ਘਟ੍ਟਿਤਂ ਛਿਨ੍ਨਂ ਮਦਿਤਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ| |੬੩|

ਪ੦ ਚ੦-ਕਫਜੇ ਪਾਕੇ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ-ਮਧੁਰਮੁਖਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਰਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੦ ਚ੦-ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋਨ੍ਤਃਕਪੋਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਰ੍ਬੁਦਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਪਾਣ੍ਡੁ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਚ੍ਚਾਰ੍ਬੁਦਂ ਘਟ੍ਟਿਤਂ ਛਿਨ੍ਨਂ ਮਦਿਤਂ ਚ ਪੁਨਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ|

Adhikarana 7 sannipAtajasya mukhapAkasya lakShaNam 8pUtyAsyatAyAH mukhapAkasya lakShaNam (63-64) · Śloka 64

| ਮੁਖਪਾਕੋ ਭਵੇਤ੍ਸਾਸ੍ਰੈਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਰ੍ਮਲੈਃ||੬੩|| ਪੂਤ੍ਯਾਸ੍ਯਤਾ ਚ ਤੈਰੇਵ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਾਦਿਵਿਦ੍ਵਿਸਃ| |੬੪|

ਪ੦ ਚ੦-ਮਲੈਃ-ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ, ਸਰ੍ਵੈਃ-ਤ੍ਰਿਭਿਃ, ਸਾਸ੍ਰੈਃ-ਸਰਕ੍ਤੈਃ, ਮੁਖਸ੍ਯ ਪਾਕੋ ਭਵੇਤ੍| ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਾਕਤਿਃ-ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪ੦ ਚ੦-ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਵਿਦ੍ਵਿਸਃ ਪੁਂਸਸ੍ਤੈਰੇਵ ਦੋਸੈਃ ਪੂਤ੍ਯਾਸ੍ਯਤਾਪੂਤਿਵਕ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਯਾਤ੍| [ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਵਕ੍ਤ੍ਰਗਾ ਅਸ੍ਟੌ|]

Adhikarana oShThAdisthAneShu ekAdashAdikrameNa pa~jcasaptatirmukharogAH (64-66) · Śloka 66

| ਓਸ੍ਟੇ ਗਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਜੇ ਮੂਲੇ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਤਾਲੁਕੇ ਗਲੇ||੬੪|| ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਰਾਮਯਾਃ| ਏਕਾਦਸ਼ੈਕੋ ਦਸ਼ ਚ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਤਥਾ ਚ ਸਟ੍||੬੫|| ਅਸ੍ਟਾਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਸ੍ਟੌ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| |੬੬|

ਪ੦ ਚ੦-ਓਸ੍ਠਾਮਯਾ ਏਕਾਦਸ਼ੋਕ੍ਤਾਃ| ਗਣ੍ਡੇ ਏਕਃ| ਦ੍ਵਿਜੇਦਨ੍ਤੇ, ਦਸ਼| ਦਨ੍ਤਮੂਲੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼| ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਸਟ੍| ਤਾਲੁਨ੍ਯਸ੍ਟੌ| ਗਲੇਸ੍ਟਦਸ਼| ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਟਵਾਮਯਾਃ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਰਾਮਯਾ ਆਖ੍ਯਾਤਾਃ-ਉਕ੍ਤਾਃ|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

ਤੇਸ੍ਵਨੁਪਕ੍ਰਮਾਃ| ਕਰਾਲੋ ਮਾਂਸਰਕ੍ਤੌਸ੍ਠਾਵਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਜਲਾਦ੍ਵਿਨਾ||੬੬|| ਕਚ੍ਛਪਸ੍ਤਾਲੁਪਿਟਿਕਾ ਗਲੌਘਃ ਸੁਸਿਰੋ ਮਹਾਨ੍| ਸ੍ਵਰਘ੍ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਗੁਦਸ਼੍ਯਾਵਸ਼ਤਘ੍ਨੀਵਲਯਾਲਸਾਃ||੬੭|| ਨਾਡ੍ਯੋਸ੍ਠਕੋਪੌ ਨਿਚਯਾਤ੍, ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਸਰ੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਰੋਹਿਣੀ| ਦਸ਼ਨੇ ਸ੍ਫੁਟਿਤੇ ਦਨ੍ਤਭੇਦਃ, ਪਕ੍ਵੋਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾ||੬੮|| ਗਲਗਣ੍ਡਃ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ੀ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋਤਿਵਤ੍ਸਰਃ| ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤੁ ਹਰ੍ਸੋ ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੌਸਧੈਰ੍ਜਯੇਤ੍||੬੯|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰ- ਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰ- ਸ੍ਥਾਨੇ ਮੁਖਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮੈ- ਕਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੧||

ਪ੦ ਚ੦-ਓਸ੍ਠਾਦ੍ਯਾਮਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇਨੁਪਕ੍ਰਮਾਃ-ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਕਰਾਲੋ ਨਾਮ ਦਨ੍ਤਰੋਗਃ| ਮਹਾਸੁਸਿਰੋ ਦਨ੍ਤਰੋਗਃ| ਸ੍ਵਰਘ੍ਨੋ ਗਲਰੋਗਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੁਦੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਰੋਗਃ| ਸ਼ਤਘ੍ਨੀਵਲਯੌ ਕਣ੍ਠਰੋਗੌ| ਅਲਸੋਧਿਜਿਹ੍ਵਾਰੋਗਃ| ਨਿਚਯਾਤ੍-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍, ਨਾਡੀ ਦਨ੍ਤਮੂਲਜਾ| ਓਸ੍ਠਕੋਪਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਸਾਧ੍ਯਃ| ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ [ਚ] ਜਾਤਾ ਰੋਹਿਣੀ| ਦਨ੍ਤਭੇਦੋ ਦਸ਼ਨੇ-ਦਨ੍ਤੇ, ਸ੍ਫੁਟਿਤੇਸਾਧ੍ਯਃ| ਪਕ੍ਵੋਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾਸਾਧ੍ਯਾ| ਗਲਗਣ੍ਡਃ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ(ਸ਼ੀ)ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋਤਿਵਤ੍ਸਰੋਸਾਧ੍ਯਃ| ਪ੦ ਚ੦-ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੋ ਦਨ੍ਤਭੇਦਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਯਾਪ੍ਯੌ| ਪ੦ ਚ੦-ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੌਸਧੈਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਯਥਾਯੋਗੈਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਰਿਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯ- ਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨੇ ਮੁਖਰੋਗ- ਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੨੧||