21. mukharōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogavij~jAnIyAdhyAyaH ||21|| mukharogANAM sAmAnyaM nidAnam (2-3) · Śloka 3

क्रमप्राप्तं मुखरोगविज्ञानमभिधित्सुराह अथतो मुखरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्| माषसूपदधिक्षीरसुक्तेक्षुरसफाणितम्||१|| अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्| धूमर्च्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्||२|| कृद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखं गदान्| |३|

स०-मात्स्यमाहिषवाराहपिशितादि भजतो दन्तधावनं द्विषतः-असेवमानस्य, धूमादिकं चोचितं द्विषतः, सिराव्यधं च द्विषतः, श्लेष्मोल्बणा दोषाः कृद्धा मुखस्यान्तरे गदान् कुर्वन्ति|

Adhikarana oShThe ekAdasha rogAH| 1 khaNDauShThasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||

स०-तेषु मुखरोगेषु मध्ये पवनादोष्ठो द्विधा कृतः खण्डौष्ठ इति गदितः|

Adhikarana 2 vAtajasya oShThakopasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ| दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||

स०-पवनादोष्ठकोपे त्वोष्ठौ स्तब्धौ महारुजौ दाल्येते तथा परिपाट्येते इव| तथा परुषौ कृष्णौ रूक्षौ दृश्येते|

Adhikarana 3 pittajasya oShThakopasya lakShaNam (5) · Śloka 5

पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ| पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ|५|

स०-पित्तेनौष्ठौ तीक्ष्णं न सहेते| पीतौ च स्याताम्| तथा च सर्षपाकृतिभिः पिटिकाभिश्चितौ बहुक्लेदौ शीघ्रपाकौ च|

Adhikarana 4 kaphajasya oShThakopasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| कफात्पुनः||५|| शीतासहौ गुरु शूनौ सवर्णपिटिकाचितौ| |६|

स०-कफेन शीतासहौ गुरु शूनौ सवर्णैः पिटकैराचितौ स्याताम्|

Adhikarana 5 sannipAtajasya oShThakopasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रावपिच्छिलौ||६|| अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ| |७|

स०-सन्निपातादोष्ठौ नानावर्णपिटकैराचितौ दुर्गन्धस्रावपिच्छिलौ सहसैव म्लानौ कदाचित्संशूनौ विषमपाकिनौ वा|

Adhikarana 6 raktajasya oShThakopasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ||७|| खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्| |८|

सं-रक्तेन युक्तौ रुधिरं स्रवन्तौ रक्तप्रभौ च| क्षीणे रक्ते खर्जूराकारमर्बुदमोष्ठौ स्यात्|

Adhikarana 7 arbudasya oShThakopasya lakShaNam 8 mAMsajasya oShThakopasya lakShaNam (8) · Śloka 8

| मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||८||

स०-मांसेन मांसपिण्डोपमावोष्ठौ| क्रमेण च मूर्च्छत्कृमी स्याताम्| मूर्च्छन्ति कृमयो ययोरिति मूर्च्छत्कृमी| तयोः कृमयो जायन्त इत्यर्थः|

Adhikarana 9 medojasya oShThakopasya lakShaNam 10kShatajasya oShThakopasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

तैलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू| क्षतजाववतीर्येते पाट्येते चासकृत्पुनः||९|| ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ| |१०|

स०-मेदसा तैलाभः शोफः क्लेदश्च ययोस्तावेवम्| तथा कण्डूयुतौ मृदू चौष्ठौ स्याताम्| स०-क्षतजावसकृदवदीर्येते परिपाट्येते-भेद्येते इव, ग्रथितौ च पुनरोष्ठौ स्यातां सकण्डूकौ च|

Adhikarana 11 jalArbudasya oShThakopasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१०||

स०-वातकफात् जलबुद्बुदाकारं जलार्बुदमोष्ठे स्यात्| इत्येकादश ओष्ठे|

Adhikarana gaNDe eko rogaH| 1 gaNDAlajyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

गण्डालजी स्थिरः शोफो गण्डे दाहज्वरान्वितः| |११|

स०-स्थिरः शोफो गण्डप्रदेशे दाहज्वरयुतो गण्डालजीत्युच्यते| इत्येको गण्डे|

Adhikarana dante dasha rogAH| 1 shItadantasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| वातादुष्णसहा दन्ताः शीतस्पर्शेऽधिकव्यथाः||११|| दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः| |१२|

स०-वातेन दन्ता उष्णसहाः शीतस्पर्शेऽधिकव्यथाः, शूलेन दाल्यन्त इव च| असौ शीतदन्तसंज्ञो दालनश्चोक्तः|

Adhikarana 2 dantaharShasya lakShaNam 3 dantabhedasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः||१२|| भवन्त्यम्लाशनेनेव सरुजाश्चलिता इव| दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१३||

स०-दन्तहर्षे प्रचण्डवातस्याम्लशीतभक्षस्या (स्य चा)- सहाः, द्विजाः तथाऽम्लाशनेनेव सरुजाश्चिलिता इव च स्युः| स०-दन्तभेदे दन्तास्तोदादियुताः स्युः|

Adhikarana 4 dantacAlasya lakShaNam 5karAlasya lakShaNam (14) · Śloka 14

चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः| करालस्तु करालानां दशनानां समुद्गमः||१४||

स०-चालाख्यो रोगो दन्तैश्च चलद्भिर्भक्षणादधिकव्यथैश्च स्यात्| स०-करालानां दन्तानां समुद्गमः करालाख्यो रोगः|

Adhikarana 6 adhidantasya lakShaNam (15) · Śloka 15

दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलु वर्धनः| जायमानेऽतिरुग् दन्ते, जाते तत्र तु शाम्यति||१५||

स०-अधिको दन्तोऽधिदन्तसंज्ञो रोगः| वर्धनश्च स एवोक्तः| जायमाने तस्मिन् दन्तेऽतिपीडा जायते| जाते तु तस्मिन् पीडा शाम्यति|

Adhikarana 7 sharkarAyAH VlakShaNam (16) · Śloka 16

अधावनामलो दन्ते कफो वा वातशोषितः| पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा|१६|

स०-अधावनाद्दन्ते मलः कफो वा पवनेन शोषितः पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः| स एवोपेक्षितः शर्करा स्यात्|

Adhikarana 8 kapAlikAyAH lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| साऽप्युपेक्षिता||१६|| शातयत्यणुशो दन्तात्कपालानि कपालिका| |१७|

स०-कपालिकाख्यो दन्तात् कपालान्यणुशः-स्तोकं स्तोकं, शातयति|

Adhikarana 9 shyAvasya lakShaNam (17) · Śloka 17

| श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||१७||

स०-द्विजः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैः श्यावाख्यः|

Adhikarana 10 kRumidantasya lakShaNam dantamUle trayodasha rogAH| (18-20) · Śloka 20

समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः| शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते||१८|| पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते, जायते ततः| अहेतुतीव्रार्तिशमः ससंरम्भोऽसितश्चलः||१९|| प्रलूनः पूयरक्तस्रुत् स चोक्तः कृमिदन्तकः| |२०|

स०-समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरधिकमारुतैः शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते पूतित्वात् कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते| ततोऽहेतु-निमित्तमन्तरेण, तीव्रार्तिशान्तिर्जायते| तथा संरम्भान्वितः कृष्णश्चलः प्रलूनाख्यः पूयरक्तस्रावी| स च कृमिदन्तक उक्तः| इति दन्ते दशैते|

Adhikarana 1 shItAdasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्||२०|| शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च| शीतादोऽसौ|२१|

स०-श्लेष्मरक्तेन दन्तमांसानि पूतीनि रक्तं निर्निमित्तं वहन्ति शीर्यन्ते| किम्भूतानि ? मृदुक्लिन्नानि असितानि च| असौ शीतादः कथ्यते|

Adhikarana 2 upakushasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः||२१|| दन्तमाम्सानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः| कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते||२२|| चला मन्दरुजो दन्ता पूति वक्त्रं च जायते| |२३|

स०-पित्तरक्तोत्थो यो दन्तमांसे पाकः स उपकुशसंज्ञः| तेन दन्तमांसानि दह्यन्ते रक्तवर्णानि सोत्सेधानि च| ततः कण्डूयुतानि रक्तं स्रवन्ति| रक्ते स्थिते सत्याध्मायन्ते| चला दन्ता मन्दरुजः स्युः| पूति वक्त्रं च जायते|

Adhikarana 3 dantapuppuTasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः||२३|| कफास्रात्तीव्ररुक् शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः| |२४|

स०-द्वयोर्दन्तयोस्त्रिषु व दन्तेषु शोफो बदरास्थिसदृशो घनः कफरक्तात् तीव्ररुक् शीघ्रं पच्यते| स दन्तपुप्पुटसंज्ञः|

Adhikarana 4 dantavidradheH lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः||२४|| सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः| |२५|

स०-दन्तमांसे बाह्येऽभ्यन्तरे च दोषैः सरक्तैर्गुरुः श्वयथुः सरुग्दाहः| स च भिन्नः सन् पूयास्रं स्रवेत्| स दन्ताविद्रधिः|

Adhikarana 5 suShirasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् पित्तरक्तजः||२५|| लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः| |२६|

सं-दन्तमूलेषु श्वयथुः पीडावान् पित्तरक्तोत्थो लालास्रावी| सुषिरसंज्ञो दन्तमांसप्रशातनः

Adhikarana 6 mahAsuShirasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| स सन्निपाताज्ज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः||२६|| महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः| |२७|

स०-सन्निपातज्वरयुतः पूयरुधिरस्रावेनान्वितः महासुषिराख्य उक्तः| स च विशीर्णद्विजबन्धनः स्यात्|

Adhikarana 7 adhimAMsasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः||२७|| प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः| |२८|

स०-दन्तान्ते कीलसदृशः शोफो हनौ कर्णे च रुजां करोति| अभ्यवहृतिं प्रतिहन्ति| सोऽधिमांसकः श्लेष्मणा स्यात्|

Adhikarana 8 vidarbhasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्||२८|| यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः| |२९|

स०-दन्तमांसेषु दन्तकाष्ठादिना घृष्टेषु महान् संरम्भो जायते| यस्मिन्सति दन्ताश्च चलन्ति| सोऽभिघातजो विदर्भाख्यः|

Adhikarana 9,10,11,12,13 pa~jcAnAM dantanADInAM lakShaNam (29-31) · Śloka 31

| दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते||२९|| अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्| पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी||३०|| ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः| |३१|

स०-दन्तमांसाश्रितान् रोगान् साध्यानपि य उपेक्षते, तस्यान्तरेषु दोषोऽस्रवन् सूक्ष्मां गतिं सञ्जनयेत्| सा च गतिः पुनः पुनः पूयं स्रवति| त्वङ्मांसास्थीनि प्रभिनत्ति| ताश्च गतयः पञ्च विज्ञेयाः स्वैः स्वैर्वातादिजैर्लक्षणैः| इति दन्तमूले त्रयोदश|

Adhikarana jihvAyAM ShaDrogAH| 1 vAtadUShitAyAH lakShaNam 2 pittadUShitAyAH lakShaNam (31-32) · Śloka 32

| शाखपत्रखरा सुप्ता स्फुटिता वातदूषिता||३१|| जिह्वा पित्तात् सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता| |३२|

स०-वातदूषिता जिह्वा शाकपत्रवत् खरा सुप्ता स्फुटिता च स्यात्| स०-पित्तात् सदाहोषा तथा रक्तैर्मांसाङ्कुरैश्च चिता जिह्वा स्यात्|

Adhikarana 3 kaphadUShitAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

| शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३२||

स०-कफेन शाल्मलीकण्टकाभैः कण्टकैश्चिता बहला गुरुश्च जिह्वा स्यात्|

Adhikarana 4 alasasya lakShaNam (33) · Śloka 33

कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः| मत्स्यगन्धिर्भवेत्पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३३||

स०-कफपित्तात् जिह्वाया अधः शोफो जिह्वास्तम्भकर उन्नतः पक्वो मत्स्यगन्धिर्भवेत्| सोऽलसाख्योमांसशातनः|

Adhikarana 5 adhijihvasya lakShaNam 6upajihvasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः| साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः||३४|| अधिजिह्वः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्| तादृगेवोपजिह्वस्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३५||

स०-जिह्वायाः प्रबन्धनेऽधस्ताज्जिह्वाग्रतुल्यः शोफः सहाङ्कुरः कफपित्तरक्तैर्लालोषास्तम्भयुतः खरस्पर्शयुतोऽधिजिह्वोरुक्कण्डूभ्यां युतो वाक्याहारविघातं करोति| स०-तादृगेव-अधिजिह्वासदृश उपजिह्वः, जिह्वाया उपरि स्थितः| इति जिह्वायाः षडेते|

Adhikarana tAlurogA aShTau| 1 tAlupiTikAyA lakShaNam (36) · Śloka 36

तालुमांसेऽनिलाद्दुष्टे पिटिकाः सरुजः खराः| बह्यो घनाः स्रावयुतास्तास्तालुपिटिकाः स्मृताः||३६||

स०-वातात्तालुमांसे दुष्टे पिटिकाः सरुजः खरा बह्यो घनाः स्रावान्विताश्च| तास्तालुपिटिकाः स्मृताः|

Adhikarana 2 galaSuNDikAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38

तालुमूले कफात्सास्रात् मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः| प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाऽऽहारमीरयन्||३७|| कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृत् गलशुण्डिका| |३८|

सं-तालुमूले कफाद्रक्तान्वितात् मत्स्यबस्तिसदृशो मृदुः प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाऽऽहारं प्रेरयन् कण्ठोपरोधादिकृत्| गुलशुण्डिकाख़्यः|

Adhikarana 3 tAlusaMhateH lakShaNam 4 arbudasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

| तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३८|| पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्| |३९|

स०-तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं सा तालुसंहतिरित्युच्यते| स०- तालुमध्ये पद्माकारो रक्ताद्दुष्टाच्छ्वयथुरर्बुदम्|

Adhikarana 5 kacCapasya lakShaNam 6puppaTasya lakShaNam (39-40) · Śloka 40

| कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||३९|| कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः| |४०|

पदार्थचन्द्रिका-कफाद्दुष्टात् तालुदेशे यः श्वयथुः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिररुक् च, स कच्छप इत्युच्यते| प० च०-श्लेष्ममेदोभ्यां दुष्टाभ्यां कोलाभः-कोलसदृशो, नीरुजः स्थिरश्च यः शोफः स्यात्, स पुप्पुट इत्युच्यते|

Adhikarana 7 tAlupAkasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| पित्तेन पाकः पाकाख्यः पूयास्रावी महारुजः||४०||

प० च०-पित्तेन दुष्टेन यस्तालुनः पाकः पूयास्रावी महारुजः, स पाकाख्यः-पाकसंज्ञः|

Adhikarana 8 tAlushoShasya lakShaNam (41) · Śloka 41

वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः| |४१|

प० च०-वातपित्तज्वरायासैः प्रतिबद्धो यः शोषस्तालुशोषः, स तदाह्वयः-तालुशोष इत्युच्यते| इत्यष्टौ तालुरोगाः|

Adhikarana gale aShTAdasha rogAH| rohiNyAH sAmAnyaM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः||४१|| मांसाङ्कुराः शीघ्रचया रोहिणी शीघ्रकारिणी| |४२|

प० च०-कण्ठे-कण्ठप्रदेशे, ये मांसाङ्कुरा जिह्वाप्रबन्धजाः-जिह्वामूलोत्थाः, दारुणाः-दुःसहाः, कण्ठमार्गानुरोधिनः शीघ्रचयाः-सत्वरोद्भूताः, भवन्ति| सा शीघ्रकारिणी-आशुव्यापादनशीला, रोहिणीत्युच्यते|

Adhikarana 1 vAtajAyA rohiNyA lakShaNam (42) · Śloka 42

| कण्ठास्यशोषकृद्वातात् सा हनुश्रोत्ररुक्करी||४२||

प० च०-सा-रोहिणी, वातात्समुत्पन्ना कण्ठास्यशोषं करोति| हन्वोः श्रोत्रयोश्च रुजं करोति|

Adhikarana 2 pittajAyAH rohiNyA lakShaNam 3 kaphajAyAH rohiNyA lakShaNam (43-44) · Śloka 44

पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता| क्षिप्रजा क्षिप्रपाकाऽतिरागिणी स्पर्शनासहा||४३|| कफेन पिच्छिला पाण्डुः| |४४|

प० च०-पित्ताद् रोहिणी ज्वरादिभिरन्विता स्यात्| क्षिप्रजा-शीघ्रोत्थाना| शीघ्रपाका अतिरागिणी-भृशलोहिता| स्पर्शनासहा-स्पर्शं न सहते| पं चं-कफेन दुष्टेन रोहिणी पिच्छिला पाण्डुरा च भवेत्|

Adhikarana 4 raktajAH rohiNyA lakShaNam (44) · Śloka 44

असृजा स्फोटकाचिता| तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः||४४||

प० च०-असृजा-रक्तेन दुष्टेन, रोहिणी स्फोटकैराचिता समन्तात् व्याप्ता स्यात्| तप्ताङ्गारनिभा-वर्णतः स्पर्शतो वा, कर्णयो रुजां करोति| पित्तजाकृतिः-पित्तोत्थरोहिणीलक्षणसमन्विता भवेत्|

Adhikarana 5 sannipAtajAyAH rohiNyA lakShaNam 6 shAlUkasya lakShaNam (45-46) · Śloka 46

गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता| दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवद् ग्रथितोन्नतः||४५|| शूककण्टकवत्कण्ठे शालूको मार्गरोधनः| |४६|

प० च०-निचयात्-सन्निपातात्, रोहिणी गम्भीरपाकागूढपाका, स्यात्| सर्वलिङ्गैः-वातादीनां सम्बन्धिभिः, समन्विता-युक्ता, स्यात्| प० च०-दोषैः-वातादिभिः, कफोल्बणैः-कफप्रधानैः, कण्ठे कोलवद् ग्रथितोन्नतः शूककण्टकवत् मार्गरोधनो यः शोफः स्यात्, स कण्ठशालूक इत्युच्यते|

Adhikarana 7 vRundasya lakShaNam 8tuNDikerikAyAH lakShaNam (46-47) · Śloka 47

| वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद् गलपार्श्वगः||४६|| हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पासीफलसन्निभः| पिच्छिलो मन्दरुक् शोफः कठिनास्तुण्डिकेरिका||४७||

प० च०-कण्ठे वृत्तोन्नतो गलपार्श्वगो यः शोफो भवति, दाहज्वरं करोति, स नाम्ना वृन्द इत्युच्यते| प० च०-कण्ठप्रदेशे शोफः कार्पास्याः फलसन्निभः-तदाकारः, पिच्छिलो मन्दरुक् शोफः कठिनश्च| स नाम्ना तुण्डिकेरिकेत्युच्यते|

Adhikarana 9 galaughasya lakShaNam 10valayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

बाह्यान्तः श्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः| गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४८|| वलयं नातिरुक् शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः| |४९|

प० च०-कण्ठे श्वयथुर्बाह्यान्तर्घोरो-दुस्तरो, गलमार्गार्गलोपमः-स इव, जायते| मूर्द्धगुरुतादींश्च प्रददाति| स गलौघ इत्युच्यते| प० च०-गले यः शोफो नातिरुक् आयतोन्नतः स्यात्, स व्याधिर्वलयमित्युच्यते| तद्वदेव-वलयाकृतित्वात्|

Adhikarana 11 gilAyukasya lakShaNam 12shataghnyAH lakShaNam (49-51) · Śloka 51

| मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोऽथवाऽल्परुक्||४९|| कृच्छ्रोच्छ्वासाभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः| भूरिमांसङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्||५०|| शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्वरी| |५१|

प० च०-दोषैः वातादिभिर्दुष्टैः, गले मांसकील एकोऽनेको वाऽल्परुग् जातो मूले पृथुः-विस्तीर्णः, कृच्छ्रात्-दुःखेन, उच्छ्वासाभ्यवहृतिर्य(ती य)स्य सः| तथाविधो व्याधिर्गिलायुक इत्युच्यते| प० च०-भूरिभिः-प्रभूतैः, मांसाङ्कुरैरावृता-परिवृता, तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुग्युता वृत्ता या वर्तिः सा शतघ्नी| निचयात्सञ्चयं प्राप्ता शतघ्नीवच्चातिरुक्करी| स व्याधिर्नाम्ना शतघ्नीत्युच्यते| शतघ्नी-शस्त्रविशेषः|

Adhikarana 13 galavidradheH lakShaNam 14 galArbudasya lakShaNam (51-53) · Śloka 53

| व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः||५१|| पूतिपूयनिभस्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः| जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः||५२|| जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद्गलार्बुदम्| |५३|

प० च०-व्याप्तः सर्वगलः-कण्ठो, येनेति| एवंविधो यः श्वयथुः शीघ्रजन्मपाको महारुजः पूति-दुर्गन्धि, पूयसदृशं स्रवति मलं,स गलविद्रधिरित्युच्यते| प० च०-जिह्वावसाने-पर्यन्ते, कण्ठादौ श्वयथुमपाकं स्थिरं रक्तं नीरुजं मलाः-दोषाः, जनयन्ति| तद्गलार्बुदं स्मृतम्|

Adhikarana galAgaNDAsya nidAnAdi 15vAtajasya galagaNDasya lakShaNam (53-54) · Śloka 54

पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद्बहिः| वर्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बतेऽतिरुक्||५३|| कृष्णोऽरुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्| वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्||५४||

प० च०-दुष्टैः पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलस्य बहिर्गलगण्डो नाम व्याधिर्भवेत्| स च कालेन विवर्धमानो

Adhikarana 16 kaphajasya galagaNDasya lakShaNam (55) · Śloka 55

स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्| वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्||५५||

प० च०-कफात्प्रकुपितात् गले गलगण्डो जातः स्थिरः समानवर्णः कण्डुमान् शीतस्पर्शो गुरुश्च भवेत्| वृद्धः सन् तालुगले लेपं कुर्यात्| तथा मधुरास्यतां-मधुरवक्त्रत्वं च, कुर्यात्|

Adhikarana 17 medojasya galagaNDasya lakShaNam (56) · Śloka 56

मेदसः श्लेष्मवद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते| देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||

प० च०-मेदसः प्रवृद्धादुत्पन्नो गलगण्डः कफवल्लक्षणैर्भवेत्| स च देहं-शरीरं, हानिवृद्ध्योरनुविधीयते-अनुकरोति| तेन देहस्य वृद्धौ सोऽपि वृद्धो भवेत्, देहस्य क्षयात् क्षीणः स्यात्| वृद्धः स गले शब्दं कुरुते स्वरे चाल्पताम्|

Adhikarana 18 svaraghnasya lakShaNam (57) · Śloka 57

श्लेष्मरुद्धाऽनिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः| ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||

प० च०-श्लेष्मणा दुष्टेन यदाऽनिलस्य-वायोः, गतिः रुद्धा भवेत्| तथा स च येन व्याधिना पुरुषः शुष्ककण्ठो हतस्वरश्च स्यात्| ते(ये)न च ताम्यन्-तमोगच्छन् तमःप्रविशन्, प्रकर्षेण सक्तं श्वासं मुञ्चति| स व्याधिरनिलात्-वातात्, स्वरहास्वरघ्ननाम्ना, भवेत्| इति गलरोगा अष्टादश|

Adhikarana sarvavakragA aShTau rogAH| 1 vAtajasya mukhapAkasya lakShaNam (58-59) · Śloka 59

करोति वदनस्यान्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः| सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ||५८|| जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टाकाचिता| विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५९||

प० च०-अनिलो-वायुः, सर्वसरः-सर्वतः प्रसरन् सन्, सर्वतो वदनस्यान्तर्व्रणान् सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षांश्च करोति| तथौष्ठौ ताम्रौ-ताम्रवर्णौ, चलत्वचौ| जिह्वा च शीतासहा शीतस्पर्शाक्षमा, गुर्वी स्फुटिता कण्टकैराचिता स्यात्| स च मुखं-वक्त्रं, कृच्छ्रेण विवृणोति| स मुखस्य पाक इत्युच्यते|

Adhikarana 2 Urdhvagudasya mukhapAkasya lakShaNam (60) · Śloka 60

अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः| यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||६०||

प० च०-अर्शोगुल्मकफादिभिर्वायुरधः प्रतिहतो वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वं याति| स ऊर्ध्वगुद इति संज्ञितः|

Adhikarana 3 pittajasya mukhapAkasya lakShaNam 4raktajasya mukhapAkasya lakShaNam (61) · Śloka 61

मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता| क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणाः तद्वच्च रक्तजे||६१||

प० च०-पित्तजे-पित्तोद्भवे, मुखस्य पाके दाहोषे भवतः| तथा तिक्तवक्त्रता-तिक्तास्यत्वं, भवेत्| व्रणाश्च क्षारेणोक्षितं यत् क्षतं-व्रणः, तेन समानाः-तत्समरुजाः, भवन्ति| पं चं-रक्तजे पाके मुखस्यान्तः पित्तजपाकवल्लक्षणानि भवन्ति|

Adhikarana 5 kaphajasya mukhapAkasya lakShaNam 6arbudasya mukhapAkasya lakShaNam (62-63) · Śloka 63

कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः| अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डु कफोऽर्बुदम्||६२|| कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते| |६३|

प० च०-कफजे पाके मधुरास्यत्वं-मधुरमुखत्वं, स्यात्| तथा कण्डूमत्पिच्छिलाश्च व्रणा भवन्ति| प० च०-कफो वृद्धोऽन्तःकपोलमाश्रित्यार्बुदं श्यावं पाण्डु च कुर्यात्| तच्चार्बुदं घट्टितं छिन्नं मृदितं च पुनर्विवर्धते|

Adhikarana 7 sannipAtajasya mukhapAkasya lakShaNam 8pUtyAsyatAyAH mukhapAkasya lakShaNam (63-64) · Śloka 64

| मुखपाको भवेत्सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३|| पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः| |६४|

प० च०-मलैः-वातादिभिः, सर्वैः-त्रिभिः, सास्रैः-सरक्तैः, मुखस्य पाको भवेत्| स च सर्वाकृतिः-सर्वलक्षणः, स्यात्| प० च०-दन्तकाष्ठविद्विषः पुंसस्तैरेव दोषैः पूत्यास्यतापूतिवक्त्रत्वं, स्यात्| [इति सर्ववक्त्रगा अष्टौ|]

Adhikarana oShThAdisthAneShu ekAdashAdikrameNa pa~jcasaptatirmukharogAH (64-66) · Śloka 66

| ओष्टे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले||६४|| वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ताः पञ्चसप्ततिरामयाः| एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्||६५|| अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्| |६६|

प० च०-ओष्ठामया एकादशोक्ताः| गण्डे एकः| द्विजेदन्ते, दश| दन्तमूले त्रयोदश| जिह्वायां षट्| तालुन्यष्टौ| गलेऽष्टदश| वक्त्रेऽष्टवामयाः| एवं सर्वत्र पञ्चसप्ततिरामया आख्याताः-उक्ताः|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

तेष्वनुपक्रमाः| करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना||६६|| कच्छपस्तालुपिटिका गलौघः सुषिरो महान्| स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः||६७|| नाड्योष्ठकोपौ निचयात्, रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी| दशने स्फुटिते दन्तभेदः, पक्वोपजिह्विका||६८|| गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः| याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगविज्ञानीयो नामै- कविंशोऽध्यायः||२१||

प० च०-ओष्ठाद्यामयेषु मध्येऽनुपक्रमाः-असाध्याः| करालो नाम दन्तरोगः| महासुषिरो दन्तरोगः| स्वरघ्नो गलरोगः| ऊर्ध्वगुदो वक्त्ररोगः| शतघ्नीवलयौ कण्ठरोगौ| अलसोऽधिजिह्वारोगः| निचयात्-सन्निपातात्, नाडी दन्तमूलजा| ओष्ठकोपः सन्निपातजोऽसाध्यः| रक्तात्सन्निपातात् [च] जाता रोहिणी| दन्तभेदो दशने-दन्ते, स्फुटितेऽसाध्यः| पक्वोपजिह्विकाऽसाध्या| गलगण्डः स्वरभ्रंशः(शी)कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरोऽसाध्यः| प० च०-दन्तहर्षो दन्तभेदश्च द्वावेतौ याप्यौ| प० च०-शेषान् रोगान् शस्त्रौषधैर्जयेत्| यथायोगैर्वक्ष्यमाणैरिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदय- टीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने मुखरोग- विज्ञानीयो नामैकविंशोऽध्यायः समाप्तः|| २१||