Adhikarana mukharogavij~jAnIyAdhyAyaH ||21|| mukharogANAM sAmAnyaM nidAnam (2-3) · Śloka 3
kramaprāptaṁ mukharōgavijñānamabhidhitsurāha athatō mukharōgavijñānīyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
) mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmakamūlakam|
māṣasūpadadhikṣīrasuktēkṣurasaphāṇitam||1||
avākśayyāṁ ca bhajatō dviṣatō dantadhāvanam|
dhūmarcchardanagaṇḍūṣānucitaṁ ca sirāvyadham||2||
kr̥ddhāḥ ślēṣmōlbaṇā dōṣāḥ kurvantyantarmukhaṁ gadān|
|3|
View original
क्रमप्राप्तं मुखरोगविज्ञानमभिधित्सुराह अथतो मुखरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्|
माषसूपदधिक्षीरसुक्तेक्षुरसफाणितम्||१||
अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्|
धूमर्च्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्||२||
कृद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखं गदान्|
|३|
sa0-mātsyamāhiṣavārāhapiśitādi bhajatō dantadhāvanaṁ dviṣataḥ-asēvamānasya, dhūmādikaṁ cōcitaṁ dviṣataḥ, sirāvyadhaṁ ca dviṣataḥ, ślēṣmōlbaṇā dōṣāḥ kr̥ddhā mukhasyāntarē gadān kurvanti|
Adhikarana oShThe ekAdasha rogAH| 1 khaNDauShThasya lakShaNam (3) · Śloka 3
|
tatra khaṇḍauṣṭha ityuktō vātēnauṣṭhō dvidhā kr̥taḥ||3||
View original
|
तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||
sa0-tēṣu mukharōgēṣu madhyē pavanādōṣṭhō dvidhā kr̥taḥ khaṇḍauṣṭha iti gaditaḥ|
Adhikarana 2 vAtajasya oShThakopasya lakShaNam (4) · Śloka 4
ōṣṭhakōpē tu pavanāt stabdhāvōṣṭhau mahārujau|
dālyētē paripāṭyētē paruṣāsitakarkaśau||4||
View original
ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ|
दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||
sa0-pavanādōṣṭhakōpē tvōṣṭhau stabdhau mahārujau dālyētē tathā paripāṭyētē iva| tathā paruṣau kr̥ṣṇau rūkṣau dr̥śyētē|
Adhikarana 3 pittajasya oShThakopasya lakShaNam (5) · Śloka 5
pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākr̥tibhiścitau|
piṭikābhirbahuklēdāvāśupākau|5|
View original
पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ|
पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ|५|
sa0-pittēnauṣṭhau tīkṣṇaṁ na sahētē| pītau ca syātām| tathā ca sarṣapākr̥tibhiḥ piṭikābhiścitau bahuklēdau śīghrapākau ca|
Adhikarana 4 kaphajasya oShThakopasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6
|
kaphātpunaḥ||5||
śītāsahau guru śūnau savarṇapiṭikācitau|
|6|
View original
|
कफात्पुनः||५||
शीतासहौ गुरु शूनौ सवर्णपिटिकाचितौ|
|६|
sa0-kaphēna śītāsahau guru śūnau savarṇaiḥ piṭakairācitau syātām|
Adhikarana 5 sannipAtajasya oShThakopasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
|
sannipātādanēkābhau durgandhāsrāvapicchilau||6||
akasmānmlānasaṁśūnarujau viṣamapākinau|
|7|
View original
|
सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रावपिच्छिलौ||६||
अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ|
|७|
sa0-sannipātādōṣṭhau nānāvarṇapiṭakairācitau durgandhasrāvapicchilau sahasaiva mlānau kadācitsaṁśūnau viṣamapākinau vā|
Adhikarana 6 raktajasya oShThakopasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
raktōpasr̥ṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śōṇitaprabhau||7||
kharjūrasadr̥śaṁ cātra kṣīṇē raktē'rbudaṁ bhavēt|
|8|
View original
|
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ||७||
खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्|
|८|
saṁ-raktēna yuktau rudhiraṁ sravantau raktaprabhau ca| kṣīṇē raktē kharjūrākāramarbudamōṣṭhau syāt|
Adhikarana 7 arbudasya oShThakopasya lakShaNam 8 mAMsajasya oShThakopasya lakShaNam (8) · Śloka 8
|
māṁsapiṇḍōpamau māṁsātsyātāṁ mūrcchatkr̥mī kramāt||8||
View original
|
मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||८||
sa0-māṁsēna māṁsapiṇḍōpamāvōṣṭhau| kramēṇa ca mūrcchatkr̥mī syātām| mūrcchanti kr̥mayō yayōriti mūrcchatkr̥mī| tayōḥ kr̥mayō jāyanta ityarthaḥ|
Adhikarana 9 medojasya oShThakopasya lakShaNam 10kShatajasya oShThakopasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
tailābhaśvayathuklēdau sakaṇḍvau mēdasā mr̥dū|
kṣatajāvavatīryētē pāṭyētē cāsakr̥tpunaḥ||9||
grathitau ca punaḥ syātāṁ kaṇḍūlau daśanacchadau|
|10|
View original
तैलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू|
क्षतजाववतीर्येते पाट्येते चासकृत्पुनः||९||
ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ|
|१०|
sa0-mēdasā tailābhaḥ śōphaḥ klēdaśca yayōstāvēvam| tathā kaṇḍūyutau mr̥dū cauṣṭhau syātām| sa0-kṣatajāvasakr̥davadīryētē paripāṭyētē-bhēdyētē iva, grathitau ca punarōṣṭhau syātāṁ sakaṇḍūkau ca|
Adhikarana 11 jalArbudasya oShThakopasya lakShaNam (10) · Śloka 10
|
jalabudbudavadvātakaphādōṣṭhē jalārbudam||10||
View original
|
जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१०||
sa0-vātakaphāt jalabudbudākāraṁ jalārbudamōṣṭhē syāt| ityēkādaśa ōṣṭhē|
Adhikarana gaNDe eko rogaH| 1 gaNDAlajyAH lakShaNam (11) · Śloka 11
gaṇḍālajī sthiraḥ śōphō gaṇḍē dāhajvarānvitaḥ|
|11|
View original
गण्डालजी स्थिरः शोफो गण्डे दाहज्वरान्वितः|
|११|
sa0-sthiraḥ śōphō gaṇḍapradēśē dāhajvarayutō gaṇḍālajītyucyatē| ityēkō gaṇḍē|
Adhikarana dante dasha rogAH| 1 shItadantasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
|
vātāduṣṇasahā dantāḥ śītasparśē'dhikavyathāḥ||11||
dālyanta iva śūlēna śītākhyō dālanaśca saḥ|
|12|
View original
|
वातादुष्णसहा दन्ताः शीतस्पर्शेऽधिकव्यथाः||११||
दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः|
|१२|
sa0-vātēna dantā uṣṇasahāḥ śītasparśē'dhikavyathāḥ, śūlēna dālyanta iva ca| asau śītadantasaṁjñō dālanaścōktaḥ|
Adhikarana 2 dantaharShasya lakShaNam 3 dantabhedasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
|
dantaharṣē pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ||12||
bhavantyamlāśanēnēva sarujāścalitā iva|
dantabhēdē dvijāstōdabhēdaruksphuṭanānvitāḥ||13||
View original
|
दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः||१२||
भवन्त्यम्लाशनेनेव सरुजाश्चलिता इव|
दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१३||
sa0-dantaharṣē pracaṇḍavātasyāmlaśītabhakṣasyā (sya cā)- sahāḥ, dvijāḥ tathā'mlāśanēnēva sarujāścilitā iva ca syuḥ| sa0-dantabhēdē dantāstōdādiyutāḥ syuḥ|
Adhikarana 4 dantacAlasya lakShaNam 5karAlasya lakShaNam (14) · Śloka 14
cālaścaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ|
karālastu karālānāṁ daśanānāṁ samudgamaḥ||14||
View original
चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः|
करालस्तु करालानां दशनानां समुद्गमः||१४||
sa0-cālākhyō rōgō dantaiśca caladbhirbhakṣaṇādadhikavyathaiśca syāt| sa0-karālānāṁ dantānāṁ samudgamaḥ karālākhyō rōgaḥ|
Adhikarana 6 adhidantasya lakShaNam (15) · Śloka 15
dantō'dhikō'dhidantākhyaḥ sa cōktaḥ khalu vardhanaḥ|
jāyamānē'tirug dantē, jātē tatra tu śāmyati||15||
View original
दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलु वर्धनः|
जायमानेऽतिरुग् दन्ते, जाते तत्र तु शाम्यति||१५||
sa0-adhikō dantō'dhidantasaṁjñō rōgaḥ| vardhanaśca sa ēvōktaḥ| jāyamānē tasmin dantē'tipīḍā jāyatē| jātē tu tasmin pīḍā śāmyati|
Adhikarana 7 sharkarAyAH VlakShaNam (16) · Śloka 16
adhāvanāmalō dantē kaphō vā vātaśōṣitaḥ|
pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā|16|
View original
अधावनामलो दन्ते कफो वा वातशोषितः|
पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा|१६|
sa0-adhāvanāddantē malaḥ kaphō vā pavanēna śōṣitaḥ pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ| sa ēvōpēkṣitaḥ śarkarā syāt|
Adhikarana 8 kapAlikAyAH lakShaNam (16-17) · Śloka 17
|
sā'pyupēkṣitā||16||
śātayatyaṇuśō dantātkapālāni kapālikā|
|17|
View original
|
साऽप्युपेक्षिता||१६||
शातयत्यणुशो दन्तात्कपालानि कपालिका|
|१७|
sa0-kapālikākhyō dantāt kapālānyaṇuśaḥ-stōkaṁ stōkaṁ, śātayati|
Adhikarana 9 shyAvasya lakShaNam (17) · Śloka 17
|
śyāvaḥ śyāvatvamāyātō raktapittānilairdvijaḥ||17||
View original
|
श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||१७||
sa0-dvijaḥ śyāvatvamāyātō raktapittānilaiḥ śyāvākhyaḥ|
Adhikarana 10 kRumidantasya lakShaNam dantamUle trayodasha rogAH| (18-20) · Śloka 20
samūlaṁ dantamāśritya dōṣairulbaṇamārutaiḥ|
śōṣitē majjñi suṣirē dantē'nnamalapūritē||18||
pūtitvātkr̥mayaḥ sūkṣmā jāyantē, jāyatē tataḥ|
ahētutīvrārtiśamaḥ sasaṁrambhō'sitaścalaḥ||19||
pralūnaḥ pūyaraktasrut sa cōktaḥ kr̥midantakaḥ|
|20|
View original
समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः|
शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते||१८||
पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते, जायते ततः|
अहेतुतीव्रार्तिशमः ससंरम्भोऽसितश्चलः||१९||
प्रलूनः पूयरक्तस्रुत् स चोक्तः कृमिदन्तकः|
|२०|
sa0-samūlaṁ dantamāśritya dōṣairadhikamārutaiḥ śōṣitē majjñi suṣirē dantē'nnamalapūritē pūtitvāt kr̥mayaḥ sūkṣmā jāyantē| tatō'hētu-nimittamantarēṇa, tīvrārtiśāntirjāyatē| tathā saṁrambhānvitaḥ kr̥ṣṇaścalaḥ pralūnākhyaḥ pūyaraktasrāvī| sa ca kr̥midantaka uktaḥ| iti dantē daśaitē|
Adhikarana 1 shItAdasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21
|
ślēṣmaraktēna pūtīni vahantyasramahētukam||20||
śīryantē dantamāṁsāni mr̥duklinnāsitāni ca|
śītādō'sau|21|
View original
|
श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्||२०||
शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च|
शीतादोऽसौ|२१|
sa0-ślēṣmaraktēna dantamāṁsāni pūtīni raktaṁ nirnimittaṁ vahanti śīryantē| kimbhūtāni ? mr̥duklinnāni asitāni ca| asau śītādaḥ kathyatē|
Adhikarana 2 upakushasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23
|
upakuśaḥ pākaḥ pittāsr̥gudbhavaḥ||21||
dantamāmsāni dahyantē raktānyutsēdhavantyataḥ|
kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyantē'sr̥ji sthitē||22||
calā mandarujō dantā pūti vaktraṁ ca jāyatē|
|23|
View original
|
उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः||२१||
दन्तमाम्सानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः|
कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते||२२||
चला मन्दरुजो दन्ता पूति वक्त्रं च जायते|
|२३|
sa0-pittaraktōtthō yō dantamāṁsē pākaḥ sa upakuśasaṁjñaḥ| tēna dantamāṁsāni dahyantē raktavarṇāni sōtsēdhāni ca| tataḥ kaṇḍūyutāni raktaṁ sravanti| raktē sthitē satyādhmāyantē| calā dantā mandarujaḥ syuḥ| pūti vaktraṁ ca jāyatē|
Adhikarana 3 dantapuppuTasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24
|
dantayōstriṣu vā śōphō badarāsthinibhō ghanaḥ||23||
kaphāsrāttīvraruk śīghraṁ pacyatē dantapuppuṭaḥ|
|24|
View original
|
दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः||२३||
कफास्रात्तीव्ररुक् शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः|
|२४|
sa0-dvayōrdantayōstriṣu va dantēṣu śōphō badarāsthisadr̥śō ghanaḥ kapharaktāt tīvraruk śīghraṁ pacyatē| sa dantapuppuṭasaṁjñaḥ|
Adhikarana 4 dantavidradheH lakShaNam (24-25) · Śloka 25
|
dantamāṁsē malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ||24||
sarugdāhaḥ sravēdbhinnaḥ pūyāsraṁ dantavidradhiḥ|
|25|
View original
|
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः||२४||
सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः|
|२५|
sa0-dantamāṁsē bāhyē'bhyantarē ca dōṣaiḥ saraktairguruḥ śvayathuḥ sarugdāhaḥ| sa ca bhinnaḥ san pūyāsraṁ sravēt| sa dantāvidradhiḥ|
Adhikarana 5 suShirasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26
|
śvayathurdantamūlēṣu rujāvān pittaraktajaḥ||25||
lālāsrāvī sa suṣirō dantamāṁsapraśātanaḥ|
|26|
View original
|
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् पित्तरक्तजः||२५||
लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः|
|२६|
saṁ-dantamūlēṣu śvayathuḥ pīḍāvān pittaraktōtthō lālāsrāvī| suṣirasaṁjñō dantamāṁsapraśātanaḥ
Adhikarana 6 mahAsuShirasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
|
sa sannipātājjvaravān sapūyarudhirasrutiḥ||26||
mahāsuṣira ityuktō viśīrṇadvijabandhanaḥ|
|27|
View original
|
स सन्निपाताज्ज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः||२६||
महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः|
|२७|
sa0-sannipātajvarayutaḥ pūyarudhirasrāvēnānvitaḥ mahāsuṣirākhya uktaḥ| sa ca viśīrṇadvijabandhanaḥ syāt|
Adhikarana 7 adhimAMsasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28
|
dantāntē kīlavacchōphō hanukarṇarujākaraḥ||27||
pratihantyabhyavahr̥tiṁ ślēṣmaṇā sō'dhimāṁsakaḥ|
|28|
View original
|
दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः||२७||
प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः|
|२८|
sa0-dantāntē kīlasadr̥śaḥ śōphō hanau karṇē ca rujāṁ karōti| abhyavahr̥tiṁ pratihanti| sō'dhimāṁsakaḥ ślēṣmaṇā syāt|
Adhikarana 8 vidarbhasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29
|
ghr̥ṣṭēṣu dantamāṁsēṣu saṁrambhō jāyatē mahān||28||
yasmiṁścalanti dantāśca sa vidarbhō'bhighātajaḥ|
|29|
View original
|
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्||२८||
यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः|
|२९|
sa0-dantamāṁsēṣu dantakāṣṭhādinā ghr̥ṣṭēṣu mahān saṁrambhō jāyatē| yasminsati dantāśca calanti| sō'bhighātajō vidarbhākhyaḥ|
Adhikarana 9,10,11,12,13 pa~jcAnAM dantanADInAM lakShaNam (29-31) · Śloka 31
|
dantamāṁsāśritān rōgān yaḥ sādhyānapyupēkṣatē||29||
antastasyāsravan dōṣaḥ sūkṣmāṁ sañjanayēdgatim|
pūyaṁ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṁsāsthiprabhēdinī||30||
tāḥ punaḥ pañca vijñēyā lakṣaṇaiḥ svairyathōditaiḥ|
|31|
View original
|
दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते||२९||
अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्|
पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी||३०||
ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः|
|३१|
sa0-dantamāṁsāśritān rōgān sādhyānapi ya upēkṣatē, tasyāntarēṣu dōṣō'sravan sūkṣmāṁ gatiṁ sañjanayēt| sā ca gatiḥ punaḥ punaḥ pūyaṁ sravati| tvaṅmāṁsāsthīni prabhinatti| tāśca gatayaḥ pañca vijñēyāḥ svaiḥ svairvātādijairlakṣaṇaiḥ| iti dantamūlē trayōdaśa|
Adhikarana jihvAyAM ShaDrogAH| 1 vAtadUShitAyAH lakShaNam 2 pittadUShitAyAH lakShaNam (31-32) · Śloka 32
|
śākhapatrakharā suptā sphuṭitā vātadūṣitā||31||
jihvā pittāt sadāhōṣā raktairmāsāṅkuraiścitā|
|32|
View original
|
शाखपत्रखरा सुप्ता स्फुटिता वातदूषिता||३१||
जिह्वा पित्तात् सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता|
|३२|
sa0-vātadūṣitā jihvā śākapatravat kharā suptā sphuṭitā ca syāt| sa0-pittāt sadāhōṣā tathā raktairmāṁsāṅkuraiśca citā jihvā syāt|
Adhikarana 3 kaphadUShitAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32
|
śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphēna bahalā guruḥ||32||
View original
|
शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३२||
sa0-kaphēna śālmalīkaṇṭakābhaiḥ kaṇṭakaiścitā bahalā guruśca jihvā syāt|
Adhikarana 4 alasasya lakShaNam (33) · Śloka 33
kaphapittādadhaḥ śōphō jihvāstambhakr̥dunnataḥ|
matsyagandhirbhavētpakvaḥ sō'lasō māṁsaśātanaḥ||33||
View original
कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः|
मत्स्यगन्धिर्भवेत्पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३३||
sa0-kaphapittāt jihvāyā adhaḥ śōphō jihvāstambhakara unnataḥ pakvō matsyagandhirbhavēt| sō'lasākhyōmāṁsaśātanaḥ|
Adhikarana 5 adhijihvasya lakShaNam 6upajihvasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35
prabandhanē'dhō jihvāyāḥ śōphō jihvāgrasannibhaḥ|
sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlālōṣāstambhavān kharaḥ||34||
adhijihvaḥ sarukkaṇḍūrvākyāhāravighātakr̥t|
tādr̥gēvōpajihvastu jihvāyā upari sthitaḥ||35||
View original
प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः|
साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः||३४||
अधिजिह्वः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्|
तादृगेवोपजिह्वस्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३५||
sa0-jihvāyāḥ prabandhanē'dhastājjihvāgratulyaḥ śōphaḥ sahāṅkuraḥ kaphapittaraktairlālōṣāstambhayutaḥ kharasparśayutō'dhijihvōrukkaṇḍūbhyāṁ yutō vākyāhāravighātaṁ karōti| sa0-tādr̥gēva-adhijihvāsadr̥śa upajihvaḥ, jihvāyā upari sthitaḥ| iti jihvāyāḥ ṣaḍētē|
Adhikarana tAlurogA aShTau| 1 tAlupiTikAyA lakShaNam (36) · Śloka 36
tālumāṁsē'nilādduṣṭē piṭikāḥ sarujaḥ kharāḥ|
bahyō ghanāḥ srāvayutāstāstālupiṭikāḥ smr̥tāḥ||36||
View original
तालुमांसेऽनिलाद्दुष्टे पिटिकाः सरुजः खराः|
बह्यो घनाः स्रावयुतास्तास्तालुपिटिकाः स्मृताः||३६||
sa0-vātāttālumāṁsē duṣṭē piṭikāḥ sarujaḥ kharā bahyō ghanāḥ srāvānvitāśca| tāstālupiṭikāḥ smr̥tāḥ|
Adhikarana 2 galaSuNDikAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38
tālumūlē kaphātsāsrāt matsyabastinibhō mr̥duḥ|
pralambaḥ picchilaḥ śōphō nāsayā''hāramīrayan||37||
kaṇṭhōparōdhatr̥ṭkāsavamikr̥t galaśuṇḍikā|
|38|
View original
तालुमूले कफात्सास्रात् मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः|
प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाऽऽहारमीरयन्||३७||
कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृत् गलशुण्डिका|
|३८|
saṁ-tālumūlē kaphādraktānvitāt matsyabastisadr̥śō mr̥duḥ pralambaḥ picchilaḥ śōphō nāsayā''hāraṁ prērayan kaṇṭhōparōdhādikr̥t| gulaśuṇḍikākhyaḥ|
Adhikarana 3 tAlusaMhateH lakShaNam 4 arbudasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39
|
tālumadhyē niruṅmāṁsaṁ saṁhataṁ tālusaṁhatiḥ||38||
padmākr̥tistālumadhyē raktācchvayathurarbudam|
|39|
View original
|
तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३८||
पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्|
|३९|
sa0-tālumadhyē niruṅmāṁsaṁ saṁhataṁ sā tālusaṁhatirityucyatē| sa0- tālumadhyē padmākārō raktādduṣṭācchvayathurarbudam|
Adhikarana 5 kacCapasya lakShaNam 6puppaTasya lakShaNam (39-40) · Śloka 40
|
kacchapaḥ kacchapākāraściravr̥ddhiḥ kaphādaruk||39||
kōlābhaḥ ślēṣmamēdōbhyāṁ puppuṭō nīrujaḥ sthiraḥ|
|40|
View original
|
कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||३९||
कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः|
|४०|
padārthacandrikā-kaphādduṣṭāt tāludēśē yaḥ śvayathuḥ kacchapākāraściravr̥ddhiraruk ca, sa kacchapa ityucyatē| pa0 ca0-ślēṣmamēdōbhyāṁ duṣṭābhyāṁ kōlābhaḥ-kōlasadr̥śō, nīrujaḥ sthiraśca yaḥ śōphaḥ syāt, sa puppuṭa ityucyatē|
Adhikarana 7 tAlupAkasya lakShaNam (40) · Śloka 40
|
pittēna pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ||40||
View original
|
पित्तेन पाकः पाकाख्यः पूयास्रावी महारुजः||४०||
pa0 ca0-pittēna duṣṭēna yastālunaḥ pākaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ, sa pākākhyaḥ-pākasaṁjñaḥ|
Adhikarana 8 tAlushoShasya lakShaNam (41) · Śloka 41
vātapittajvarāyāsaistāluśōṣastadāhvayaḥ|
|41|
View original
वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः|
|४१|
pa0 ca0-vātapittajvarāyāsaiḥ pratibaddhō yaḥ śōṣastāluśōṣaḥ, sa tadāhvayaḥ-tāluśōṣa ityucyatē| ityaṣṭau tālurōgāḥ|
Adhikarana gale aShTAdasha rogAH| rohiNyAH sAmAnyaM lakShaNam (41-42) · Śloka 42
|
jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhē dāruṇā mārgarōdhinaḥ||41||
māṁsāṅkurāḥ śīghracayā rōhiṇī śīghrakāriṇī|
|42|
View original
|
जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः||४१||
मांसाङ्कुराः शीघ्रचया रोहिणी शीघ्रकारिणी|
|४२|
pa0 ca0-kaṇṭhē-kaṇṭhapradēśē, yē māṁsāṅkurā jihvāprabandhajāḥ-jihvāmūlōtthāḥ, dāruṇāḥ-duḥsahāḥ, kaṇṭhamārgānurōdhinaḥ śīghracayāḥ-satvarōdbhūtāḥ, bhavanti| sā śīghrakāriṇī-āśuvyāpādanaśīlā, rōhiṇītyucyatē|
Adhikarana 1 vAtajAyA rohiNyA lakShaNam (42) · Śloka 42
|
kaṇṭhāsyaśōṣakr̥dvātāt sā hanuśrōtrarukkarī||42||
View original
|
कण्ठास्यशोषकृद्वातात् सा हनुश्रोत्ररुक्करी||४२||
pa0 ca0-sā-rōhiṇī, vātātsamutpannā kaṇṭhāsyaśōṣaṁ karōti| hanvōḥ śrōtrayōśca rujaṁ karōti|
Adhikarana 2 pittajAyAH rohiNyA lakShaNam 3 kaphajAyAH rohiNyA lakShaNam (43-44) · Śloka 44
pittājjvarōṣātr̥ṇmōhakaṇṭhadhūmāyanānvitā|
kṣiprajā kṣiprapākā'tirāgiṇī sparśanāsahā||43||
kaphēna picchilā pāṇḍuḥ|
|44|
View original
पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता|
क्षिप्रजा क्षिप्रपाकाऽतिरागिणी स्पर्शनासहा||४३||
कफेन पिच्छिला पाण्डुः|
|४४|
pa0 ca0-pittād rōhiṇī jvarādibhiranvitā syāt| kṣiprajā-śīghrōtthānā| śīghrapākā atirāgiṇī-bhr̥śalōhitā| sparśanāsahā-sparśaṁ na sahatē| paṁ caṁ-kaphēna duṣṭēna rōhiṇī picchilā pāṇḍurā ca bhavēt|
Adhikarana 4 raktajAH rohiNyA lakShaNam (44) · Śloka 44
asr̥jā sphōṭakācitā|
taptāṅgāranibhā karṇarukkarī pittajākr̥tiḥ||44||
View original
असृजा स्फोटकाचिता|
तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः||४४||
pa0 ca0-asr̥jā-raktēna duṣṭēna, rōhiṇī sphōṭakairācitā samantāt vyāptā syāt| taptāṅgāranibhā-varṇataḥ sparśatō vā, karṇayō rujāṁ karōti| pittajākr̥tiḥ-pittōttharōhiṇīlakṣaṇasamanvitā bhavēt|
Adhikarana 5 sannipAtajAyAH rohiNyA lakShaNam 6 shAlUkasya lakShaNam (45-46) · Śloka 46
gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā|
dōṣaiḥ kaphōlbaṇaiḥ śōphaḥ kōlavad grathitōnnataḥ||45||
śūkakaṇṭakavatkaṇṭhē śālūkō mārgarōdhanaḥ|
|46|
View original
गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता|
दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवद् ग्रथितोन्नतः||४५||
शूककण्टकवत्कण्ठे शालूको मार्गरोधनः|
|४६|
pa0 ca0-nicayāt-sannipātāt, rōhiṇī gambhīrapākāgūḍhapākā, syāt| sarvaliṅgaiḥ-vātādīnāṁ sambandhibhiḥ, samanvitā-yuktā, syāt| pa0 ca0-dōṣaiḥ-vātādibhiḥ, kaphōlbaṇaiḥ-kaphapradhānaiḥ, kaṇṭhē kōlavad grathitōnnataḥ śūkakaṇṭakavat mārgarōdhanō yaḥ śōphaḥ syāt, sa kaṇṭhaśālūka ityucyatē|
Adhikarana 7 vRundasya lakShaNam 8tuNDikerikAyAH lakShaNam (46-47) · Śloka 47
|
vr̥ndō vr̥ttōnnatō dāhajvarakr̥d galapārśvagaḥ||46||
hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhē kārpāsīphalasannibhaḥ|
picchilō mandaruk śōphaḥ kaṭhināstuṇḍikērikā||47||
View original
|
वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद् गलपार्श्वगः||४६||
हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पासीफलसन्निभः|
पिच्छिलो मन्दरुक् शोफः कठिनास्तुण्डिकेरिका||४७||
pa0 ca0-kaṇṭhē vr̥ttōnnatō galapārśvagō yaḥ śōphō bhavati, dāhajvaraṁ karōti, sa nāmnā vr̥nda ityucyatē| pa0 ca0-kaṇṭhapradēśē śōphaḥ kārpāsyāḥ phalasannibhaḥ-tadākāraḥ, picchilō mandaruk śōphaḥ kaṭhinaśca| sa nāmnā tuṇḍikērikētyucyatē|
Adhikarana 9 galaughasya lakShaNam 10valayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49
bāhyāntaḥ śvayathurghōrō galamārgārgalōpamaḥ|
galaughō mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ||48||
valayaṁ nātiruk śōphastadvadēvāyatōnnataḥ|
|49|
View original
बाह्यान्तः श्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः|
गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४८||
वलयं नातिरुक् शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः|
|४९|
pa0 ca0-kaṇṭhē śvayathurbāhyāntarghōrō-dustarō, galamārgārgalōpamaḥ-sa iva, jāyatē| mūrddhagurutādīṁśca pradadāti| sa galaugha ityucyatē| pa0 ca0-galē yaḥ śōphō nātiruk āyatōnnataḥ syāt, sa vyādhirvalayamityucyatē| tadvadēva-valayākr̥titvāt|
Adhikarana 11 gilAyukasya lakShaNam 12shataghnyAH lakShaNam (49-51) · Śloka 51
|
māṁsakīlō galē dōṣairēkō'nēkō'thavā'lparuk||49||
kr̥cchrōcchvāsābhyavahr̥tiḥ pr̥thumūlō gilāyukaḥ|
bhūrimāṁsaṅkuravr̥tā tīvratr̥ḍjvaramūrddharuk||50||
śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukvarī|
|51|
View original
|
मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोऽथवाऽल्परुक्||४९||
कृच्छ्रोच्छ्वासाभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः|
भूरिमांसङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्||५०||
शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्वरी|
|५१|
pa0 ca0-dōṣaiḥ vātādibhirduṣṭaiḥ, galē māṁsakīla ēkō'nēkō vā'lparug jātō mūlē pr̥thuḥ-vistīrṇaḥ, kr̥cchrāt-duḥkhēna, ucchvāsābhyavahr̥tirya(tī ya)sya saḥ| tathāvidhō vyādhirgilāyuka ityucyatē| pa0 ca0-bhūribhiḥ-prabhūtaiḥ, māṁsāṅkurairāvr̥tā-parivr̥tā, tīvratr̥ḍjvaramūrddharugyutā vr̥ttā yā vartiḥ sā śataghnī| nicayātsañcayaṁ prāptā śataghnīvaccātirukkarī| sa vyādhirnāmnā śataghnītyucyatē| śataghnī-śastraviśēṣaḥ|
Adhikarana 13 galavidradheH lakShaNam 14 galArbudasya lakShaNam (51-53) · Śloka 53
|
vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapākō mahārujaḥ||51||
pūtipūyanibhasrāvī śvayathurgalavidradhiḥ|
jihvāvasānē kaṇṭhādāvapākaṁ śvayathuṁ malāḥ||52||
janayanti sthiraṁ raktaṁ nīrujaṁ tadgalārbudam|
|53|
View original
|
व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः||५१||
पूतिपूयनिभस्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः|
जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः||५२||
जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद्गलार्बुदम्|
|५३|
pa0 ca0-vyāptaḥ sarvagalaḥ-kaṇṭhō, yēnēti| ēvaṁvidhō yaḥ śvayathuḥ śīghrajanmapākō mahārujaḥ pūti-durgandhi, pūyasadr̥śaṁ sravati malaṁ,sa galavidradhirityucyatē| pa0 ca0-jihvāvasānē-paryantē, kaṇṭhādau śvayathumapākaṁ sthiraṁ raktaṁ nīrujaṁ malāḥ-dōṣāḥ, janayanti| tadgalārbudaṁ smr̥tam|
Adhikarana galAgaNDAsya nidAnAdi 15vAtajasya galagaNDasya lakShaNam (53-54) · Śloka 54
pavanaślēṣmamēdōbhirgalagaṇḍō bhavēdbahiḥ|
vardhamānaḥ sa kālēna muṣkavallambatē'tiruk||53||
kr̥ṣṇō'ruṇō vā tōdāḍhyaḥ sa vātātkr̥ṣṇarājimān|
vr̥ddhastālugalē śōṣaṁ kuryācca virasāsyatām||54||
View original
पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद्बहिः|
वर्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बतेऽतिरुक्||५३||
कृष्णोऽरुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्|
वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्||५४||
pa0 ca0-duṣṭaiḥ pavanaślēṣmamēdōbhirgalasya bahirgalagaṇḍō nāma vyādhirbhavēt| sa ca kālēna vivardhamānō
Adhikarana 16 kaphajasya galagaNDasya lakShaNam (55) · Śloka 55
sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśō guruḥ kaphāt|
vr̥ddhastālugalē lēpaṁ kuryācca madhurāsyatām||55||
View original
स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्|
वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्||५५||
pa0 ca0-kaphātprakupitāt galē galagaṇḍō jātaḥ sthiraḥ samānavarṇaḥ kaṇḍumān śītasparśō guruśca bhavēt| vr̥ddhaḥ san tālugalē lēpaṁ kuryāt| tathā madhurāsyatāṁ-madhuravaktratvaṁ ca, kuryāt|
Adhikarana 17 medojasya galagaNDasya lakShaNam (56) · Śloka 56
mēdasaḥ ślēṣmavaddhānivr̥ddhyōḥ sō'nuvidhīyatē|
dēhaṁ vr̥ddhaśca kurutē galē śabdaṁ svarē'lpatām||56||
View original
मेदसः श्लेष्मवद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते|
देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||
pa0 ca0-mēdasaḥ pravr̥ddhādutpannō galagaṇḍaḥ kaphavallakṣaṇairbhavēt| sa ca dēhaṁ-śarīraṁ, hānivr̥ddhyōranuvidhīyatē-anukarōti| tēna dēhasya vr̥ddhau sō'pi vr̥ddhō bhavēt, dēhasya kṣayāt kṣīṇaḥ syāt| vr̥ddhaḥ sa galē śabdaṁ kurutē svarē cālpatām|
Adhikarana 18 svaraghnasya lakShaNam (57) · Śloka 57
ślēṣmaruddhā'nilagatiḥ śuṣkakaṇṭhō hatasvaraḥ|
tāmyan prasaktaṁ śvasiti yēna sa svarahā'nilāt||57||
View original
श्लेष्मरुद्धाऽनिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः|
ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||
pa0 ca0-ślēṣmaṇā duṣṭēna yadā'nilasya-vāyōḥ, gatiḥ ruddhā bhavēt| tathā sa ca yēna vyādhinā puruṣaḥ śuṣkakaṇṭhō hatasvaraśca syāt| tē(yē)na ca tāmyan-tamōgacchan tamaḥpraviśan, prakarṣēṇa saktaṁ śvāsaṁ muñcati| sa vyādhiranilāt-vātāt, svarahāsvaraghnanāmnā, bhavēt| iti galarōgā aṣṭādaśa|
Adhikarana sarvavakragA aShTau rogAH| 1 vAtajasya mukhapAkasya lakShaNam (58-59) · Śloka 59
karōti vadanasyāntarvraṇān sarvasarō'nilaḥ|
sañcāriṇō'ruṇān rūkṣānōṣṭhau tāmrau calatvacau||58||
jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭākācitā|
vivr̥ṇōti ca kr̥cchrēṇa mukhaṁ pākō mukhasya saḥ||59||
View original
करोति वदनस्यान्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः|
सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ||५८||
जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टाकाचिता|
विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५९||
pa0 ca0-anilō-vāyuḥ, sarvasaraḥ-sarvataḥ prasaran san, sarvatō vadanasyāntarvraṇān sañcāriṇō'ruṇān rūkṣāṁśca karōti| tathauṣṭhau tāmrau-tāmravarṇau, calatvacau| jihvā ca śītāsahā śītasparśākṣamā, gurvī sphuṭitā kaṇṭakairācitā syāt| sa ca mukhaṁ-vaktraṁ, kr̥cchrēṇa vivr̥ṇōti| sa mukhasya pāka ityucyatē|
Adhikarana 2 Urdhvagudasya mukhapAkasya lakShaNam (60) · Śloka 60
adhaḥ pratihatō vāyurarśōgulmakaphādibhiḥ|
yātyūrdhvaṁ vaktradaurgandhyaṁ kurvannūrdhvagudastu saḥ||60||
View original
अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः|
यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||६०||
pa0 ca0-arśōgulmakaphādibhirvāyuradhaḥ pratihatō vaktradaurgandhyaṁ kurvannūrdhvaṁ yāti| sa ūrdhvaguda iti saṁjñitaḥ|
Adhikarana 3 pittajasya mukhapAkasya lakShaNam 4raktajasya mukhapAkasya lakShaNam (61) · Śloka 61
mukhasya pittajē pākē dāhōṣē tiktavaktratā|
kṣārōkṣitakṣatasamā vraṇāḥ tadvacca raktajē||61||
View original
मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता|
क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणाः तद्वच्च रक्तजे||६१||
pa0 ca0-pittajē-pittōdbhavē, mukhasya pākē dāhōṣē bhavataḥ| tathā tiktavaktratā-tiktāsyatvaṁ, bhavēt| vraṇāśca kṣārēṇōkṣitaṁ yat kṣataṁ-vraṇaḥ, tēna samānāḥ-tatsamarujāḥ, bhavanti| paṁ caṁ-raktajē pākē mukhasyāntaḥ pittajapākavallakṣaṇāni bhavanti|
Adhikarana 5 kaphajasya mukhapAkasya lakShaNam 6arbudasya mukhapAkasya lakShaNam (62-63) · Śloka 63
kaphajē madhurāsyatvaṁ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ|
antaḥkapōlamāśritya śyāvapāṇḍu kaphō'rbudam||62||
kuryāttad ghaṭṭitaṁ chinnaṁ mr̥ditaṁ ca vivardhatē|
|63|
View original
कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः|
अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डु कफोऽर्बुदम्||६२||
कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते|
|६३|
pa0 ca0-kaphajē pākē madhurāsyatvaṁ-madhuramukhatvaṁ, syāt| tathā kaṇḍūmatpicchilāśca vraṇā bhavanti| pa0 ca0-kaphō vr̥ddhō'ntaḥkapōlamāśrityārbudaṁ śyāvaṁ pāṇḍu ca kuryāt| taccārbudaṁ ghaṭṭitaṁ chinnaṁ mr̥ditaṁ ca punarvivardhatē|
Adhikarana 7 sannipAtajasya mukhapAkasya lakShaNam 8pUtyAsyatAyAH mukhapAkasya lakShaNam (63-64) · Śloka 64
|
mukhapākō bhavētsāsraiḥ sarvaiḥ sarvākr̥tirmalaiḥ||63||
pūtyāsyatā ca tairēva dantakāṣṭhādividviṣaḥ|
|64|
View original
|
मुखपाको भवेत्सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३||
पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः|
|६४|
pa0 ca0-malaiḥ-vātādibhiḥ, sarvaiḥ-tribhiḥ, sāsraiḥ-saraktaiḥ, mukhasya pākō bhavēt| sa ca sarvākr̥tiḥ-sarvalakṣaṇaḥ, syāt| pa0 ca0-dantakāṣṭhavidviṣaḥ puṁsastairēva dōṣaiḥ pūtyāsyatāpūtivaktratvaṁ, syāt| [iti sarvavaktragā aṣṭau|]
Adhikarana oShThAdisthAneShu ekAdashAdikrameNa pa~jcasaptatirmukharogAH (64-66) · Śloka 66
|
ōṣṭē gaṇḍē dvijē mūlē jihvāyāṁ tālukē galē||64||
vaktrē sarvatra cētyuktāḥ pañcasaptatirāmayāḥ|
ēkādaśaikō daśa ca trayōdaśa tathā ca ṣaṭ||65||
aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt|
|66|
View original
|
ओष्टे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले||६४||
वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ताः पञ्चसप्ततिरामयाः|
एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्||६५||
अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्|
|६६|
pa0 ca0-ōṣṭhāmayā ēkādaśōktāḥ| gaṇḍē ēkaḥ| dvijēdantē, daśa| dantamūlē trayōdaśa| jihvāyāṁ ṣaṭ| tālunyaṣṭau| galē'ṣṭadaśa| vaktrē'ṣṭavāmayāḥ| ēvaṁ sarvatra pañcasaptatirāmayā ākhyātāḥ-uktāḥ|
Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21
tēṣvanupakramāḥ|
karālō māṁsaraktauṣṭhāvarbudāni jalādvinā||66||
kacchapastālupiṭikā galaughaḥ suṣirō mahān|
svaraghnōrdhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ||67||
nāḍyōṣṭhakōpau nicayāt, raktātsarvaiśca rōhiṇī|
daśanē sphuṭitē dantabhēdaḥ, pakvōpajihvikā||68||
galagaṇḍaḥ svarabhraṁśī kr̥cchrōcchvāsō'tivatsaraḥ|
yāpyastu harṣō bhēdaśca śēṣān śastrauṣadhairjayēt||69||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē mukharōgavijñānīyō nāmai- kaviṁśō'dhyāyaḥ||21||
View original
तेष्वनुपक्रमाः|
करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना||६६||
कच्छपस्तालुपिटिका गलौघः सुषिरो महान्|
स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः||६७||
नाड्योष्ठकोपौ निचयात्, रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी|
दशने स्फुटिते दन्तभेदः, पक्वोपजिह्विका||६८||
गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः|
याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६९||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगविज्ञानीयो नामै- कविंशोऽध्यायः||२१||
pa0 ca0-ōṣṭhādyāmayēṣu madhyē'nupakramāḥ-asādhyāḥ| karālō nāma dantarōgaḥ| mahāsuṣirō dantarōgaḥ| svaraghnō galarōgaḥ| ūrdhvagudō vaktrarōgaḥ| śataghnīvalayau kaṇṭharōgau| alasō'dhijihvārōgaḥ| nicayāt-sannipātāt, nāḍī dantamūlajā| ōṣṭhakōpaḥ sannipātajō'sādhyaḥ| raktātsannipātāt [ca] jātā rōhiṇī| dantabhēdō daśanē-dantē, sphuṭitē'sādhyaḥ| pakvōpajihvikā'sādhyā| galagaṇḍaḥ svarabhraṁśaḥ(śī)kr̥cchrōcchvāsō'tivatsarō'sādhyaḥ| pa0 ca0-dantaharṣō dantabhēdaśca dvāvētau yāpyau| pa0 ca0-śēṣān rōgān śastrauṣadhairjayēt| yathāyōgairvakṣyamāṇairiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē mukharōga- vijñānīyō nāmaikaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||