21. mukharōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana mukharogavij~jAnIyAdhyAyaH ||21|| mukharogANAM sAmAnyaM nidAnam (2-3) · Śloka 3

ക്രമപ്രാപ്തം മുഖരോഗവിജ്ഞാനമഭിധിത്സുരാഹ അഥതോ മുഖരോഗവിജ്ഞാനീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| ) മാത്സ്യമാഹിഷവാരാഹപിശിതാമകമൂലകമ്| മാഷസൂപദധിക്ഷീരസുക്തേക്ഷുരസഫാണിതമ്||൧|| അവാക്ശയ്യാം ച ഭജതോ ദ്വിഷതോ ദന്തധാവനമ്| ധൂമര്ച്ഛര്ദനഗണ്ഡൂഷാനുചിതം ച സിരാവ്യധമ്||൨|| കൃദ്ധാഃ ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ ദോഷാഃ കുര്വന്ത്യന്തര്മുഖം ഗദാന്| |൩|

സ൦-മാത്സ്യമാഹിഷവാരാഹപിശിതാദി ഭജതോ ദന്തധാവനം ദ്വിഷതഃ-അസേവമാനസ്യ, ധൂമാദികം ചോചിതം ദ്വിഷതഃ, സിരാവ്യധം ച ദ്വിഷതഃ, ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ ദോഷാഃ കൃദ്ധാ മുഖസ്യാന്തരേ ഗദാന് കുര്വന്തി|

Adhikarana oShThe ekAdasha rogAH| 1 khaNDauShThasya lakShaNam (3) · Śloka 3

| തത്ര ഖണ്ഡൌഷ്ഠ ഇത്യുക്തോ വാതേനൌഷ്ഠോ ദ്വിധാ കൃതഃ||൩||

സ൦-തേഷു മുഖരോഗേഷു മധ്യേ പവനാദോഷ്ഠോ ദ്വിധാ കൃതഃ ഖണ്ഡൌഷ്ഠ ഇതി ഗദിതഃ|

Adhikarana 2 vAtajasya oShThakopasya lakShaNam (4) · Śloka 4

ഓഷ്ഠകോപേ തു പവനാത് സ്തബ്ധാവോഷ്ഠൌ മഹാരുജൌ| ദാല്യേതേ പരിപാട്യേതേ പരുഷാസിതകര്കശൌ||൪||

സ൦-പവനാദോഷ്ഠകോപേ ത്വോഷ്ഠൌ സ്തബ്ധൌ മഹാരുജൌ ദാല്യേതേ തഥാ പരിപാട്യേതേ ഇവ| തഥാ പരുഷൌ കൃഷ്ണൌ രൂക്ഷൌ ദൃശ്യേതേ|

Adhikarana 3 pittajasya oShThakopasya lakShaNam (5) · Śloka 5

പിത്താത്തീക്ഷ്ണാസഹൌ പീതൌ സര്ഷപാകൃതിഭിശ്ചിതൌ| പിടികാഭിര്ബഹുക്ലേദാവാശുപാകൌ|൫|

സ൦-പിത്തേനൌഷ്ഠൌ തീക്ഷ്ണം ന സഹേതേ| പീതൌ ച സ്യാതാമ്| തഥാ ച സര്ഷപാകൃതിഭിഃ പിടികാഭിശ്ചിതൌ ബഹുക്ലേദൌ ശീഘ്രപാകൌ ച|

Adhikarana 4 kaphajasya oShThakopasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| കഫാത്പുനഃ||൫|| ശീതാസഹൌ ഗുരു ശൂനൌ സവര്ണപിടികാചിതൌ| |൬|

സ൦-കഫേന ശീതാസഹൌ ഗുരു ശൂനൌ സവര്ണൈഃ പിടകൈരാചിതൌ സ്യാതാമ്|

Adhikarana 5 sannipAtajasya oShThakopasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| സന്നിപാതാദനേകാഭൌ ദുര്ഗന്ധാസ്രാവപിച്ഛിലൌ||൬|| അകസ്മാന്മ്ലാനസംശൂനരുജൌ വിഷമപാകിനൌ| |൭|

സ൦-സന്നിപാതാദോഷ്ഠൌ നാനാവര്ണപിടകൈരാചിതൌ ദുര്ഗന്ധസ്രാവപിച്ഛിലൌ സഹസൈവ മ്ലാനൌ കദാചിത്സംശൂനൌ വിഷമപാകിനൌ വാ|

Adhikarana 6 raktajasya oShThakopasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| രക്തോപസൃഷ്ടൌ രുധിരം സ്രവതഃ ശോണിതപ്രഭൌ||൭|| ഖര്ജൂരസദൃശം ചാത്ര ക്ഷീണേ രക്തേऽര്ബുദം ഭവേത്| |൮|

സം-രക്തേന യുക്തൌ രുധിരം സ്രവന്തൌ രക്തപ്രഭൌ ച| ക്ഷീണേ രക്തേ ഖര്ജൂരാകാരമര്ബുദമോഷ്ഠൌ സ്യാത്|

Adhikarana 7 arbudasya oShThakopasya lakShaNam 8 mAMsajasya oShThakopasya lakShaNam (8) · Śloka 8

| മാംസപിണ്ഡോപമൌ മാംസാത്സ്യാതാം മൂര്ച്ഛത്കൃമീ ക്രമാത്||൮||

സ൦-മാംസേന മാംസപിണ്ഡോപമാവോഷ്ഠൌ| ക്രമേണ ച മൂര്ച്ഛത്കൃമീ സ്യാതാമ്| മൂര്ച്ഛന്തി കൃമയോ യയോരിതി മൂര്ച്ഛത്കൃമീ| തയോഃ കൃമയോ ജായന്ത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana 9 medojasya oShThakopasya lakShaNam 10kShatajasya oShThakopasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

തൈലാഭശ്വയഥുക്ലേദൌ സകണ്ഡ്വൌ മേദസാ മൃദൂ| ക്ഷതജാവവതീര്യേതേ പാട്യേതേ ചാസകൃത്പുനഃ||൯|| ഗ്രഥിതൌ ച പുനഃ സ്യാതാം കണ്ഡൂലൌ ദശനച്ഛദൌ| |൧൦|

സ൦-മേദസാ തൈലാഭഃ ശോഫഃ ക്ലേദശ്ച യയോസ്താവേവമ്| തഥാ കണ്ഡൂയുതൌ മൃദൂ ചൌഷ്ഠൌ സ്യാതാമ്| സ൦-ക്ഷതജാവസകൃദവദീര്യേതേ പരിപാട്യേതേ-ഭേദ്യേതേ ഇവ, ഗ്രഥിതൌ ച പുനരോഷ്ഠൌ സ്യാതാം സകണ്ഡൂകൌ ച|

Adhikarana 11 jalArbudasya oShThakopasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| ജലബുദ്ബുദവദ്വാതകഫാദോഷ്ഠേ ജലാര്ബുദമ്||൧൦||

സ൦-വാതകഫാത് ജലബുദ്ബുദാകാരം ജലാര്ബുദമോഷ്ഠേ സ്യാത്| ഇത്യേകാദശ ഓഷ്ഠേ|

Adhikarana gaNDe eko rogaH| 1 gaNDAlajyAH lakShaNam (11) · Śloka 11

ഗണ്ഡാലജീ സ്ഥിരഃ ശോഫോ ഗണ്ഡേ ദാഹജ്വരാന്വിതഃ| |൧൧|

സ൦-സ്ഥിരഃ ശോഫോ ഗണ്ഡപ്രദേശേ ദാഹജ്വരയുതോ ഗണ്ഡാലജീത്യുച്യതേ| ഇത്യേകോ ഗണ്ഡേ|

Adhikarana dante dasha rogAH| 1 shItadantasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| വാതാദുഷ്ണസഹാ ദന്താഃ ശീതസ്പര്ശേऽധികവ്യഥാഃ||൧൧|| ദാല്യന്ത ഇവ ശൂലേന ശീതാഖ്യോ ദാലനശ്ച സഃ| |൧൨|

സ൦-വാതേന ദന്താ ഉഷ്ണസഹാഃ ശീതസ്പര്ശേऽധികവ്യഥാഃ, ശൂലേന ദാല്യന്ത ഇവ ച| അസൌ ശീതദന്തസംജ്ഞോ ദാലനശ്ചോക്തഃ|

Adhikarana 2 dantaharShasya lakShaNam 3 dantabhedasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ദന്തഹര്ഷേ പ്രവാതാമ്ലശീതഭക്ഷാക്ഷമാ ദ്വിജാഃ||൧൨|| ഭവന്ത്യമ്ലാശനേനേവ സരുജാശ്ചലിതാ ഇവ| ദന്തഭേദേ ദ്വിജാസ്തോദഭേദരുക്സ്ഫുടനാന്വിതാഃ||൧൩||

സ൦-ദന്തഹര്ഷേ പ്രചണ്ഡവാതസ്യാമ്ലശീതഭക്ഷസ്യാ (സ്യ ചാ)- സഹാഃ, ദ്വിജാഃ തഥാऽമ്ലാശനേനേവ സരുജാശ്ചിലിതാ ഇവ ച സ്യുഃ| സ൦-ദന്തഭേദേ ദന്താസ്തോദാദിയുതാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana 4 dantacAlasya lakShaNam 5karAlasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ചാലശ്ചലദ്ഭിര്ദശനൈര്ഭക്ഷണാദധികവ്യഥൈഃ| കരാലസ്തു കരാലാനാം ദശനാനാം സമുദ്ഗമഃ||൧൪||

സ൦-ചാലാഖ്യോ രോഗോ ദന്തൈശ്ച ചലദ്ഭിര്ഭക്ഷണാദധികവ്യഥൈശ്ച സ്യാത്| സ൦-കരാലാനാം ദന്താനാം സമുദ്ഗമഃ കരാലാഖ്യോ രോഗഃ|

Adhikarana 6 adhidantasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ദന്തോऽധികോऽധിദന്താഖ്യഃ സ ചോക്തഃ ഖലു വര്ധനഃ| ജായമാനേऽതിരുഗ് ദന്തേ, ജാതേ തത്ര തു ശാമ്യതി||൧൫||

സ൦-അധികോ ദന്തോऽധിദന്തസംജ്ഞോ രോഗഃ| വര്ധനശ്ച സ ഏവോക്തഃ| ജായമാനേ തസ്മിന് ദന്തേऽതിപീഡാ ജായതേ| ജാതേ തു തസ്മിന് പീഡാ ശാമ്യതി|

Adhikarana 7 sharkarAyAH VlakShaNam (16) · Śloka 16

അധാവനാമലോ ദന്തേ കഫോ വാ വാതശോഷിതഃ| പൂതിഗന്ധിഃ സ്ഥിരീഭൂതഃ ശര്കരാ|൧൬|

സ൦-അധാവനാദ്ദന്തേ മലഃ കഫോ വാ പവനേന ശോഷിതഃ പൂതിഗന്ധിഃ സ്ഥിരീഭൂതഃ| സ ഏവോപേക്ഷിതഃ ശര്കരാ സ്യാത്|

Adhikarana 8 kapAlikAyAH lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| സാऽപ്യുപേക്ഷിതാ||൧൬|| ശാതയത്യണുശോ ദന്താത്കപാലാനി കപാലികാ| |൧൭|

സ൦-കപാലികാഖ്യോ ദന്താത് കപാലാന്യണുശഃ-സ്തോകം സ്തോകം, ശാതയതി|

Adhikarana 9 shyAvasya lakShaNam (17) · Śloka 17

| ശ്യാവഃ ശ്യാവത്വമായാതോ രക്തപിത്താനിലൈര്ദ്വിജഃ||൧൭||

സ൦-ദ്വിജഃ ശ്യാവത്വമായാതോ രക്തപിത്താനിലൈഃ ശ്യാവാഖ്യഃ|

Adhikarana 10 kRumidantasya lakShaNam dantamUle trayodasha rogAH| (18-20) · Śloka 20

സമൂലം ദന്തമാശ്രിത്യ ദോഷൈരുല്ബണമാരുതൈഃ| ശോഷിതേ മജ്ജ്ഞി സുഷിരേ ദന്തേऽന്നമലപൂരിതേ||൧൮|| പൂതിത്വാത്കൃമയഃ സൂക്ഷ്മാ ജായന്തേ, ജായതേ തതഃ| അഹേതുതീവ്രാര്തിശമഃ സസംരമ്ഭോऽസിതശ്ചലഃ||൧൯|| പ്രലൂനഃ പൂയരക്തസ്രുത് സ ചോക്തഃ കൃമിദന്തകഃ| |൨൦|

സ൦-സമൂലം ദന്തമാശ്രിത്യ ദോഷൈരധികമാരുതൈഃ ശോഷിതേ മജ്ജ്ഞി സുഷിരേ ദന്തേऽന്നമലപൂരിതേ പൂതിത്വാത് കൃമയഃ സൂക്ഷ്മാ ജായന്തേ| തതോऽഹേതു-നിമിത്തമന്തരേണ, തീവ്രാര്തിശാന്തിര്ജായതേ| തഥാ സംരമ്ഭാന്വിതഃ കൃഷ്ണശ്ചലഃ പ്രലൂനാഖ്യഃ പൂയരക്തസ്രാവീ| സ ച കൃമിദന്തക ഉക്തഃ| ഇതി ദന്തേ ദശൈതേ|

Adhikarana 1 shItAdasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| ശ്ലേഷ്മരക്തേന പൂതീനി വഹന്ത്യസ്രമഹേതുകമ്||൨൦|| ശീര്യന്തേ ദന്തമാംസാനി മൃദുക്ലിന്നാസിതാനി ച| ശീതാദോऽസൌ|൨൧|

സ൦-ശ്ലേഷ്മരക്തേന ദന്തമാംസാനി പൂതീനി രക്തം നിര്നിമിത്തം വഹന്തി ശീര്യന്തേ| കിമ്ഭൂതാനി ? മൃദുക്ലിന്നാനി അസിതാനി ച| അസൌ ശീതാദഃ കഥ്യതേ|

Adhikarana 2 upakushasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| ഉപകുശഃ പാകഃ പിത്താസൃഗുദ്ഭവഃ||൨൧|| ദന്തമാമ്സാനി ദഹ്യന്തേ രക്താന്യുത്സേധവന്ത്യതഃ| കണ്ഡൂമന്തി സ്രവന്ത്യസ്രമാധ്മായന്തേऽസൃജി സ്ഥിതേ||൨൨|| ചലാ മന്ദരുജോ ദന്താ പൂതി വക്ത്രം ച ജായതേ| |൨൩|

സ൦-പിത്തരക്തോത്ഥോ യോ ദന്തമാംസേ പാകഃ സ ഉപകുശസംജ്ഞഃ| തേന ദന്തമാംസാനി ദഹ്യന്തേ രക്തവര്ണാനി സോത്സേധാനി ച| തതഃ കണ്ഡൂയുതാനി രക്തം സ്രവന്തി| രക്തേ സ്ഥിതേ സത്യാധ്മായന്തേ| ചലാ ദന്താ മന്ദരുജഃ സ്യുഃ| പൂതി വക്ത്രം ച ജായതേ|

Adhikarana 3 dantapuppuTasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| ദന്തയോസ്ത്രിഷു വാ ശോഫോ ബദരാസ്ഥിനിഭോ ഘനഃ||൨൩|| കഫാസ്രാത്തീവ്രരുക് ശീഘ്രം പച്യതേ ദന്തപുപ്പുടഃ| |൨൪|

സ൦-ദ്വയോര്ദന്തയോസ്ത്രിഷു വ ദന്തേഷു ശോഫോ ബദരാസ്ഥിസദൃശോ ഘനഃ കഫരക്താത് തീവ്രരുക് ശീഘ്രം പച്യതേ| സ ദന്തപുപ്പുടസംജ്ഞഃ|

Adhikarana 4 dantavidradheH lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| ദന്തമാംസേ മലൈഃ സാസ്രൈര്ബാഹ്യാന്തഃ ശ്വയഥുര്ഗുരുഃ||൨൪|| സരുഗ്ദാഹഃ സ്രവേദ്ഭിന്നഃ പൂയാസ്രം ദന്തവിദ്രധിഃ| |൨൫|

സ൦-ദന്തമാംസേ ബാഹ്യേऽഭ്യന്തരേ ച ദോഷൈഃ സരക്തൈര്ഗുരുഃ ശ്വയഥുഃ സരുഗ്ദാഹഃ| സ ച ഭിന്നഃ സന് പൂയാസ്രം സ്രവേത്| സ ദന്താവിദ്രധിഃ|

Adhikarana 5 suShirasya lakShaNam (25-26) · Śloka 26

| ശ്വയഥുര്ദന്തമൂലേഷു രുജാവാന് പിത്തരക്തജഃ||൨൫|| ലാലാസ്രാവീ സ സുഷിരോ ദന്തമാംസപ്രശാതനഃ| |൨൬|

സം-ദന്തമൂലേഷു ശ്വയഥുഃ പീഡാവാന് പിത്തരക്തോത്ഥോ ലാലാസ്രാവീ| സുഷിരസംജ്ഞോ ദന്തമാംസപ്രശാതനഃ

Adhikarana 6 mahAsuShirasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| സ സന്നിപാതാജ്ജ്വരവാന് സപൂയരുധിരസ്രുതിഃ||൨൬|| മഹാസുഷിര ഇത്യുക്തോ വിശീര്ണദ്വിജബന്ധനഃ| |൨൭|

സ൦-സന്നിപാതജ്വരയുതഃ പൂയരുധിരസ്രാവേനാന്വിതഃ മഹാസുഷിരാഖ്യ ഉക്തഃ| സ ച വിശീര്ണദ്വിജബന്ധനഃ സ്യാത്|

Adhikarana 7 adhimAMsasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

| ദന്താന്തേ കീലവച്ഛോഫോ ഹനുകര്ണരുജാകരഃ||൨൭|| പ്രതിഹന്ത്യഭ്യവഹൃതിം ശ്ലേഷ്മണാ സോऽധിമാംസകഃ| |൨൮|

സ൦-ദന്താന്തേ കീലസദൃശഃ ശോഫോ ഹനൌ കര്ണേ ച രുജാം കരോതി| അഭ്യവഹൃതിം പ്രതിഹന്തി| സോऽധിമാംസകഃ ശ്ലേഷ്മണാ സ്യാത്|

Adhikarana 8 vidarbhasya lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ഘൃഷ്ടേഷു ദന്തമാംസേഷു സംരമ്ഭോ ജായതേ മഹാന്||൨൮|| യസ്മിംശ്ചലന്തി ദന്താശ്ച സ വിദര്ഭോऽഭിഘാതജഃ| |൨൯|

സ൦-ദന്തമാംസേഷു ദന്തകാഷ്ഠാദിനാ ഘൃഷ്ടേഷു മഹാന് സംരമ്ഭോ ജായതേ| യസ്മിന്സതി ദന്താശ്ച ചലന്തി| സോऽഭിഘാതജോ വിദര്ഭാഖ്യഃ|

Adhikarana 9,10,11,12,13 pa~jcAnAM dantanADInAM lakShaNam (29-31) · Śloka 31

| ദന്തമാംസാശ്രിതാന് രോഗാന് യഃ സാധ്യാനപ്യുപേക്ഷതേ||൨൯|| അന്തസ്തസ്യാസ്രവന് ദോഷഃ സൂക്ഷ്മാം സഞ്ജനയേദ്ഗതിമ്| പൂയം മുഹുഃ സാ സ്രവതി ത്വങ്മാംസാസ്ഥിപ്രഭേദിനീ||൩൦|| താഃ പുനഃ പഞ്ച വിജ്ഞേയാ ലക്ഷണൈഃ സ്വൈര്യഥോദിതൈഃ| |൩൧|

സ൦-ദന്തമാംസാശ്രിതാന് രോഗാന് സാധ്യാനപി യ ഉപേക്ഷതേ, തസ്യാന്തരേഷു ദോഷോऽസ്രവന് സൂക്ഷ്മാം ഗതിം സഞ്ജനയേത്| സാ ച ഗതിഃ പുനഃ പുനഃ പൂയം സ്രവതി| ത്വങ്മാംസാസ്ഥീനി പ്രഭിനത്തി| താശ്ച ഗതയഃ പഞ്ച വിജ്ഞേയാഃ സ്വൈഃ സ്വൈര്വാതാദിജൈര്ലക്ഷണൈഃ| ഇതി ദന്തമൂലേ ത്രയോദശ|

Adhikarana jihvAyAM ShaDrogAH| 1 vAtadUShitAyAH lakShaNam 2 pittadUShitAyAH lakShaNam (31-32) · Śloka 32

| ശാഖപത്രഖരാ സുപ്താ സ്ഫുടിതാ വാതദൂഷിതാ||൩൧|| ജിഹ്വാ പിത്താത് സദാഹോഷാ രക്തൈര്മാസാങ്കുരൈശ്ചിതാ| |൩൨|

സ൦-വാതദൂഷിതാ ജിഹ്വാ ശാകപത്രവത് ഖരാ സുപ്താ സ്ഫുടിതാ ച സ്യാത്| സ൦-പിത്താത് സദാഹോഷാ തഥാ രക്തൈര്മാംസാങ്കുരൈശ്ച ചിതാ ജിഹ്വാ സ്യാത്|

Adhikarana 3 kaphadUShitAyAH lakShaNam (32) · Śloka 32

| ശാല്മലീകണ്ടകാഭൈസ്തു കഫേന ബഹലാ ഗുരുഃ||൩൨||

സ൦-കഫേന ശാല്മലീകണ്ടകാഭൈഃ കണ്ടകൈശ്ചിതാ ബഹലാ ഗുരുശ്ച ജിഹ്വാ സ്യാത്|

Adhikarana 4 alasasya lakShaNam (33) · Śloka 33

കഫപിത്താദധഃ ശോഫോ ജിഹ്വാസ്തമ്ഭകൃദുന്നതഃ| മത്സ്യഗന്ധിര്ഭവേത്പക്വഃ സോऽലസോ മാംസശാതനഃ||൩൩||

സ൦-കഫപിത്താത് ജിഹ്വായാ അധഃ ശോഫോ ജിഹ്വാസ്തമ്ഭകര ഉന്നതഃ പക്വോ മത്സ്യഗന്ധിര്ഭവേത്| സോऽലസാഖ്യോമാംസശാതനഃ|

Adhikarana 5 adhijihvasya lakShaNam 6upajihvasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

പ്രബന്ധനേऽധോ ജിഹ്വായാഃ ശോഫോ ജിഹ്വാഗ്രസന്നിഭഃ| സാങ്കുരഃ കഫപിത്താസ്രൈര്ലാലോഷാസ്തമ്ഭവാന് ഖരഃ||൩൪|| അധിജിഹ്വഃ സരുക്കണ്ഡൂര്വാക്യാഹാരവിഘാതകൃത്| താദൃഗേവോപജിഹ്വസ്തു ജിഹ്വായാ ഉപരി സ്ഥിതഃ||൩൫||

സ൦-ജിഹ്വായാഃ പ്രബന്ധനേऽധസ്താജ്ജിഹ്വാഗ്രതുല്യഃ ശോഫഃ സഹാങ്കുരഃ കഫപിത്തരക്തൈര്ലാലോഷാസ്തമ്ഭയുതഃ ഖരസ്പര്ശയുതോऽധിജിഹ്വോരുക്കണ്ഡൂഭ്യാം യുതോ വാക്യാഹാരവിഘാതം കരോതി| സ൦-താദൃഗേവ-അധിജിഹ്വാസദൃശ ഉപജിഹ്വഃ, ജിഹ്വായാ ഉപരി സ്ഥിതഃ| ഇതി ജിഹ്വായാഃ ഷഡേതേ|

Adhikarana tAlurogA aShTau| 1 tAlupiTikAyA lakShaNam (36) · Śloka 36

താലുമാംസേऽനിലാദ്ദുഷ്ടേ പിടികാഃ സരുജഃ ഖരാഃ| ബഹ്യോ ഘനാഃ സ്രാവയുതാസ്താസ്താലുപിടികാഃ സ്മൃതാഃ||൩൬||

സ൦-വാതാത്താലുമാംസേ ദുഷ്ടേ പിടികാഃ സരുജഃ ഖരാ ബഹ്യോ ഘനാഃ സ്രാവാന്വിതാശ്ച| താസ്താലുപിടികാഃ സ്മൃതാഃ|

Adhikarana 2 galaSuNDikAyAH lakShaNam (37-38) · Śloka 38

താലുമൂലേ കഫാത്സാസ്രാത് മത്സ്യബസ്തിനിഭോ മൃദുഃ| പ്രലമ്ബഃ പിച്ഛിലഃ ശോഫോ നാസയാऽऽഹാരമീരയന്||൩൭|| കണ്ഠോപരോധതൃട്കാസവമികൃത് ഗലശുണ്ഡികാ| |൩൮|

സം-താലുമൂലേ കഫാദ്രക്താന്വിതാത് മത്സ്യബസ്തിസദൃശോ മൃദുഃ പ്രലമ്ബഃ പിച്ഛിലഃ ശോഫോ നാസയാऽऽഹാരം പ്രേരയന് കണ്ഠോപരോധാദികൃത്| ഗുലശുണ്ഡികാഖ്യഃ|

Adhikarana 3 tAlusaMhateH lakShaNam 4 arbudasya lakShaNam (38-39) · Śloka 39

| താലുമധ്യേ നിരുങ്മാംസം സംഹതം താലുസംഹതിഃ||൩൮|| പദ്മാകൃതിസ്താലുമധ്യേ രക്താച്ഛ്വയഥുരര്ബുദമ്| |൩൯|

സ൦-താലുമധ്യേ നിരുങ്മാംസം സംഹതം സാ താലുസംഹതിരിത്യുച്യതേ| സ൦- താലുമധ്യേ പദ്മാകാരോ രക്താദ്ദുഷ്ടാച്ഛ്വയഥുരര്ബുദമ്|

Adhikarana 5 kacCapasya lakShaNam 6puppaTasya lakShaNam (39-40) · Śloka 40

| കച്ഛപഃ കച്ഛപാകാരശ്ചിരവൃദ്ധിഃ കഫാദരുക്||൩൯|| കോലാഭഃ ശ്ലേഷ്മമേദോഭ്യാം പുപ്പുടോ നീരുജഃ സ്ഥിരഃ| |൪൦|

പദാര്ഥചന്ദ്രികാ-കഫാദ്ദുഷ്ടാത് താലുദേശേ യഃ ശ്വയഥുഃ കച്ഛപാകാരശ്ചിരവൃദ്ധിരരുക് ച, സ കച്ഛപ ഇത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-ശ്ലേഷ്മമേദോഭ്യാം ദുഷ്ടാഭ്യാം കോലാഭഃ-കോലസദൃശോ, നീരുജഃ സ്ഥിരശ്ച യഃ ശോഫഃ സ്യാത്, സ പുപ്പുട ഇത്യുച്യതേ|

Adhikarana 7 tAlupAkasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| പിത്തേന പാകഃ പാകാഖ്യഃ പൂയാസ്രാവീ മഹാരുജഃ||൪൦||

പ൦ ച൦-പിത്തേന ദുഷ്ടേന യസ്താലുനഃ പാകഃ പൂയാസ്രാവീ മഹാരുജഃ, സ പാകാഖ്യഃ-പാകസംജ്ഞഃ|

Adhikarana 8 tAlushoShasya lakShaNam (41) · Śloka 41

വാതപിത്തജ്വരായാസൈസ്താലുശോഷസ്തദാഹ്വയഃ| |൪൧|

പ൦ ച൦-വാതപിത്തജ്വരായാസൈഃ പ്രതിബദ്ധോ യഃ ശോഷസ്താലുശോഷഃ, സ തദാഹ്വയഃ-താലുശോഷ ഇത്യുച്യതേ| ഇത്യഷ്ടൌ താലുരോഗാഃ|

Adhikarana gale aShTAdasha rogAH| rohiNyAH sAmAnyaM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

| ജിഹ്വാപ്രബന്ധജാഃ കണ്ഠേ ദാരുണാ മാര്ഗരോധിനഃ||൪൧|| മാംസാങ്കുരാഃ ശീഘ്രചയാ രോഹിണീ ശീഘ്രകാരിണീ| |൪൨|

പ൦ ച൦-കണ്ഠേ-കണ്ഠപ്രദേശേ, യേ മാംസാങ്കുരാ ജിഹ്വാപ്രബന്ധജാഃ-ജിഹ്വാമൂലോത്ഥാഃ, ദാരുണാഃ-ദുഃസഹാഃ, കണ്ഠമാര്ഗാനുരോധിനഃ ശീഘ്രചയാഃ-സത്വരോദ്ഭൂതാഃ, ഭവന്തി| സാ ശീഘ്രകാരിണീ-ആശുവ്യാപാദനശീലാ, രോഹിണീത്യുച്യതേ|

Adhikarana 1 vAtajAyA rohiNyA lakShaNam (42) · Śloka 42

| കണ്ഠാസ്യശോഷകൃദ്വാതാത് സാ ഹനുശ്രോത്രരുക്കരീ||൪൨||

പ൦ ച൦-സാ-രോഹിണീ, വാതാത്സമുത്പന്നാ കണ്ഠാസ്യശോഷം കരോതി| ഹന്വോഃ ശ്രോത്രയോശ്ച രുജം കരോതി|

Adhikarana 2 pittajAyAH rohiNyA lakShaNam 3 kaphajAyAH rohiNyA lakShaNam (43-44) · Śloka 44

പിത്താജ്ജ്വരോഷാതൃണ്മോഹകണ്ഠധൂമായനാന്വിതാ| ക്ഷിപ്രജാ ക്ഷിപ്രപാകാऽതിരാഗിണീ സ്പര്ശനാസഹാ||൪൩|| കഫേന പിച്ഛിലാ പാണ്ഡുഃ| |൪൪|

പ൦ ച൦-പിത്താദ് രോഹിണീ ജ്വരാദിഭിരന്വിതാ സ്യാത്| ക്ഷിപ്രജാ-ശീഘ്രോത്ഥാനാ| ശീഘ്രപാകാ അതിരാഗിണീ-ഭൃശലോഹിതാ| സ്പര്ശനാസഹാ-സ്പര്ശം ന സഹതേ| പം ചം-കഫേന ദുഷ്ടേന രോഹിണീ പിച്ഛിലാ പാണ്ഡുരാ ച ഭവേത്|

Adhikarana 4 raktajAH rohiNyA lakShaNam (44) · Śloka 44

അസൃജാ സ്ഫോടകാചിതാ| തപ്താങ്ഗാരനിഭാ കര്ണരുക്കരീ പിത്തജാകൃതിഃ||൪൪||

പ൦ ച൦-അസൃജാ-രക്തേന ദുഷ്ടേന, രോഹിണീ സ്ഫോടകൈരാചിതാ സമന്താത് വ്യാപ്താ സ്യാത്| തപ്താങ്ഗാരനിഭാ-വര്ണതഃ സ്പര്ശതോ വാ, കര്ണയോ രുജാം കരോതി| പിത്തജാകൃതിഃ-പിത്തോത്ഥരോഹിണീലക്ഷണസമന്വിതാ ഭവേത്|

Adhikarana 5 sannipAtajAyAH rohiNyA lakShaNam 6 shAlUkasya lakShaNam (45-46) · Śloka 46

ഗമ്ഭീരപാകാ നിചയാത് സര്വലിങ്ഗസമന്വിതാ| ദോഷൈഃ കഫോല്ബണൈഃ ശോഫഃ കോലവദ് ഗ്രഥിതോന്നതഃ||൪൫|| ശൂകകണ്ടകവത്കണ്ഠേ ശാലൂകോ മാര്ഗരോധനഃ| |൪൬|

പ൦ ച൦-നിചയാത്-സന്നിപാതാത്, രോഹിണീ ഗമ്ഭീരപാകാഗൂഢപാകാ, സ്യാത്| സര്വലിങ്ഗൈഃ-വാതാദീനാം സമ്ബന്ധിഭിഃ, സമന്വിതാ-യുക്താ, സ്യാത്| പ൦ ച൦-ദോഷൈഃ-വാതാദിഭിഃ, കഫോല്ബണൈഃ-കഫപ്രധാനൈഃ, കണ്ഠേ കോലവദ് ഗ്രഥിതോന്നതഃ ശൂകകണ്ടകവത് മാര്ഗരോധനോ യഃ ശോഫഃ സ്യാത്, സ കണ്ഠശാലൂക ഇത്യുച്യതേ|

Adhikarana 7 vRundasya lakShaNam 8tuNDikerikAyAH lakShaNam (46-47) · Śloka 47

| വൃന്ദോ വൃത്തോന്നതോ ദാഹജ്വരകൃദ് ഗലപാര്ശ്വഗഃ||൪൬|| ഹനുസന്ധ്യാശ്രിതഃ കണ്ഠേ കാര്പാസീഫലസന്നിഭഃ| പിച്ഛിലോ മന്ദരുക് ശോഫഃ കഠിനാസ്തുണ്ഡികേരികാ||൪൭||

പ൦ ച൦-കണ്ഠേ വൃത്തോന്നതോ ഗലപാര്ശ്വഗോ യഃ ശോഫോ ഭവതി, ദാഹജ്വരം കരോതി, സ നാമ്നാ വൃന്ദ ഇത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-കണ്ഠപ്രദേശേ ശോഫഃ കാര്പാസ്യാഃ ഫലസന്നിഭഃ-തദാകാരഃ, പിച്ഛിലോ മന്ദരുക് ശോഫഃ കഠിനശ്ച| സ നാമ്നാ തുണ്ഡികേരികേത്യുച്യതേ|

Adhikarana 9 galaughasya lakShaNam 10valayasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

ബാഹ്യാന്തഃ ശ്വയഥുര്ഘോരോ ഗലമാര്ഗാര്ഗലോപമഃ| ഗലൌഘോ മൂര്ദ്ധഗുരുതാതന്ദ്രാലാലാജ്വരപ്രദഃ||൪൮|| വലയം നാതിരുക് ശോഫസ്തദ്വദേവായതോന്നതഃ| |൪൯|

പ൦ ച൦-കണ്ഠേ ശ്വയഥുര്ബാഹ്യാന്തര്ഘോരോ-ദുസ്തരോ, ഗലമാര്ഗാര്ഗലോപമഃ-സ ഇവ, ജായതേ| മൂര്ദ്ധഗുരുതാദീംശ്ച പ്രദദാതി| സ ഗലൌഘ ഇത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-ഗലേ യഃ ശോഫോ നാതിരുക് ആയതോന്നതഃ സ്യാത്, സ വ്യാധിര്വലയമിത്യുച്യതേ| തദ്വദേവ-വലയാകൃതിത്വാത്|

Adhikarana 11 gilAyukasya lakShaNam 12shataghnyAH lakShaNam (49-51) · Śloka 51

| മാംസകീലോ ഗലേ ദോഷൈരേകോऽനേകോऽഥവാऽല്പരുക്||൪൯|| കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസാഭ്യവഹൃതിഃ പൃഥുമൂലോ ഗിലായുകഃ| ഭൂരിമാംസങ്കുരവൃതാ തീവ്രതൃഡ്ജ്വരമൂര്ദ്ധരുക്||൫൦|| ശതഘ്നീ നിചിതാ വര്തിഃ ശതഘ്നീവാതിരുക്വരീ| |൫൧|

പ൦ ച൦-ദോഷൈഃ വാതാദിഭിര്ദുഷ്ടൈഃ, ഗലേ മാംസകീല ഏകോऽനേകോ വാऽല്പരുഗ് ജാതോ മൂലേ പൃഥുഃ-വിസ്തീര്ണഃ, കൃച്ഛ്രാത്-ദുഃഖേന, ഉച്ഛ്വാസാഭ്യവഹൃതിര്യ(തീ യ)സ്യ സഃ| തഥാവിധോ വ്യാധിര്ഗിലായുക ഇത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-ഭൂരിഭിഃ-പ്രഭൂതൈഃ, മാംസാങ്കുരൈരാവൃതാ-പരിവൃതാ, തീവ്രതൃഡ്ജ്വരമൂര്ദ്ധരുഗ്യുതാ വൃത്താ യാ വര്തിഃ സാ ശതഘ്നീ| നിചയാത്സഞ്ചയം പ്രാപ്താ ശതഘ്നീവച്ചാതിരുക്കരീ| സ വ്യാധിര്നാമ്നാ ശതഘ്നീത്യുച്യതേ| ശതഘ്നീ-ശസ്ത്രവിശേഷഃ|

Adhikarana 13 galavidradheH lakShaNam 14 galArbudasya lakShaNam (51-53) · Śloka 53

| വ്യാപ്തസര്വഗലഃ ശീഘ്രജന്മപാകോ മഹാരുജഃ||൫൧|| പൂതിപൂയനിഭസ്രാവീ ശ്വയഥുര്ഗലവിദ്രധിഃ| ജിഹ്വാവസാനേ കണ്ഠാദാവപാകം ശ്വയഥും മലാഃ||൫൨|| ജനയന്തി സ്ഥിരം രക്തം നീരുജം തദ്ഗലാര്ബുദമ്| |൫൩|

പ൦ ച൦-വ്യാപ്തഃ സര്വഗലഃ-കണ്ഠോ, യേനേതി| ഏവംവിധോ യഃ ശ്വയഥുഃ ശീഘ്രജന്മപാകോ മഹാരുജഃ പൂതി-ദുര്ഗന്ധി, പൂയസദൃശം സ്രവതി മലം,സ ഗലവിദ്രധിരിത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-ജിഹ്വാവസാനേ-പര്യന്തേ, കണ്ഠാദൌ ശ്വയഥുമപാകം സ്ഥിരം രക്തം നീരുജം മലാഃ-ദോഷാഃ, ജനയന്തി| തദ്ഗലാര്ബുദം സ്മൃതമ്|

Adhikarana galAgaNDAsya nidAnAdi 15vAtajasya galagaNDasya lakShaNam (53-54) · Śloka 54

പവനശ്ലേഷ്മമേദോഭിര്ഗലഗണ്ഡോ ഭവേദ്ബഹിഃ| വര്ധമാനഃ സ കാലേന മുഷ്കവല്ലമ്ബതേऽതിരുക്||൫൩|| കൃഷ്ണോऽരുണോ വാ തോദാഢ്യഃ സ വാതാത്കൃഷ്ണരാജിമാന്| വൃദ്ധസ്താലുഗലേ ശോഷം കുര്യാച്ച വിരസാസ്യതാമ്||൫൪||

പ൦ ച൦-ദുഷ്ടൈഃ പവനശ്ലേഷ്മമേദോഭിര്ഗലസ്യ ബഹിര്ഗലഗണ്ഡോ നാമ വ്യാധിര്ഭവേത്| സ ച കാലേന വിവര്ധമാനോ

Adhikarana 16 kaphajasya galagaNDasya lakShaNam (55) · Śloka 55

സ്ഥിരഃ സവര്ണഃ കണ്ഡൂമാന് ശീതസ്പര്ശോ ഗുരുഃ കഫാത്| വൃദ്ധസ്താലുഗലേ ലേപം കുര്യാച്ച മധുരാസ്യതാമ്||൫൫||

പ൦ ച൦-കഫാത്പ്രകുപിതാത് ഗലേ ഗലഗണ്ഡോ ജാതഃ സ്ഥിരഃ സമാനവര്ണഃ കണ്ഡുമാന് ശീതസ്പര്ശോ ഗുരുശ്ച ഭവേത്| വൃദ്ധഃ സന് താലുഗലേ ലേപം കുര്യാത്| തഥാ മധുരാസ്യതാം-മധുരവക്ത്രത്വം ച, കുര്യാത്|

Adhikarana 17 medojasya galagaNDasya lakShaNam (56) · Śloka 56

മേദസഃ ശ്ലേഷ്മവദ്ധാനിവൃദ്ധ്യോഃ സോऽനുവിധീയതേ| ദേഹം വൃദ്ധശ്ച കുരുതേ ഗലേ ശബ്ദം സ്വരേऽല്പതാമ്||൫൬||

പ൦ ച൦-മേദസഃ പ്രവൃദ്ധാദുത്പന്നോ ഗലഗണ്ഡഃ കഫവല്ലക്ഷണൈര്ഭവേത്| സ ച ദേഹം-ശരീരം, ഹാനിവൃദ്ധ്യോരനുവിധീയതേ-അനുകരോതി| തേന ദേഹസ്യ വൃദ്ധൌ സോऽപി വൃദ്ധോ ഭവേത്, ദേഹസ്യ ക്ഷയാത് ക്ഷീണഃ സ്യാത്| വൃദ്ധഃ സ ഗലേ ശബ്ദം കുരുതേ സ്വരേ ചാല്പതാമ്|

Adhikarana 18 svaraghnasya lakShaNam (57) · Śloka 57

ശ്ലേഷ്മരുദ്ധാऽനിലഗതിഃ ശുഷ്കകണ്ഠോ ഹതസ്വരഃ| താമ്യന് പ്രസക്തം ശ്വസിതി യേന സ സ്വരഹാऽനിലാത്||൫൭||

പ൦ ച൦-ശ്ലേഷ്മണാ ദുഷ്ടേന യദാऽനിലസ്യ-വായോഃ, ഗതിഃ രുദ്ധാ ഭവേത്| തഥാ സ ച യേന വ്യാധിനാ പുരുഷഃ ശുഷ്കകണ്ഠോ ഹതസ്വരശ്ച സ്യാത്| തേ(യേ)ന ച താമ്യന്-തമോഗച്ഛന് തമഃപ്രവിശന്, പ്രകര്ഷേണ സക്തം ശ്വാസം മുഞ്ചതി| സ വ്യാധിരനിലാത്-വാതാത്, സ്വരഹാസ്വരഘ്നനാമ്നാ, ഭവേത്| ഇതി ഗലരോഗാ അഷ്ടാദശ|

Adhikarana sarvavakragA aShTau rogAH| 1 vAtajasya mukhapAkasya lakShaNam (58-59) · Śloka 59

കരോതി വദനസ്യാന്തര്വ്രണാന് സര്വസരോऽനിലഃ| സഞ്ചാരിണോऽരുണാന് രൂക്ഷാനോഷ്ഠൌ താമ്രൌ ചലത്വചൌ||൫൮|| ജിഹ്വാ ശീതാസഹാ ഗുര്വീ സ്ഫുടിതാ കണ്ടാകാചിതാ| വിവൃണോതി ച കൃച്ഛ്രേണ മുഖം പാകോ മുഖസ്യ സഃ||൫൯||

പ൦ ച൦-അനിലോ-വായുഃ, സര്വസരഃ-സര്വതഃ പ്രസരന് സന്, സര്വതോ വദനസ്യാന്തര്വ്രണാന് സഞ്ചാരിണോऽരുണാന് രൂക്ഷാംശ്ച കരോതി| തഥൌഷ്ഠൌ താമ്രൌ-താമ്രവര്ണൌ, ചലത്വചൌ| ജിഹ്വാ ച ശീതാസഹാ ശീതസ്പര്ശാക്ഷമാ, ഗുര്വീ സ്ഫുടിതാ കണ്ടകൈരാചിതാ സ്യാത്| സ ച മുഖം-വക്ത്രം, കൃച്ഛ്രേണ വിവൃണോതി| സ മുഖസ്യ പാക ഇത്യുച്യതേ|

Adhikarana 2 Urdhvagudasya mukhapAkasya lakShaNam (60) · Śloka 60

അധഃ പ്രതിഹതോ വായുരര്ശോഗുല്മകഫാദിഭിഃ| യാത്യൂര്ധ്വം വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യം കുര്വന്നൂര്ധ്വഗുദസ്തു സഃ||൬൦||

പ൦ ച൦-അര്ശോഗുല്മകഫാദിഭിര്വായുരധഃ പ്രതിഹതോ വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യം കുര്വന്നൂര്ധ്വം യാതി| സ ഊര്ധ്വഗുദ ഇതി സംജ്ഞിതഃ|

Adhikarana 3 pittajasya mukhapAkasya lakShaNam 4raktajasya mukhapAkasya lakShaNam (61) · Śloka 61

മുഖസ്യ പിത്തജേ പാകേ ദാഹോഷേ തിക്തവക്ത്രതാ| ക്ഷാരോക്ഷിതക്ഷതസമാ വ്രണാഃ തദ്വച്ച രക്തജേ||൬൧||

പ൦ ച൦-പിത്തജേ-പിത്തോദ്ഭവേ, മുഖസ്യ പാകേ ദാഹോഷേ ഭവതഃ| തഥാ തിക്തവക്ത്രതാ-തിക്താസ്യത്വം, ഭവേത്| വ്രണാശ്ച ക്ഷാരേണോക്ഷിതം യത് ക്ഷതം-വ്രണഃ, തേന സമാനാഃ-തത്സമരുജാഃ, ഭവന്തി| പം ചം-രക്തജേ പാകേ മുഖസ്യാന്തഃ പിത്തജപാകവല്ലക്ഷണാനി ഭവന്തി|

Adhikarana 5 kaphajasya mukhapAkasya lakShaNam 6arbudasya mukhapAkasya lakShaNam (62-63) · Śloka 63

കഫജേ മധുരാസ്യത്വം കണ്ഡൂമത്പിച്ഛിലാ വ്രണാഃ| അന്തഃകപോലമാശ്രിത്യ ശ്യാവപാണ്ഡു കഫോऽര്ബുദമ്||൬൨|| കുര്യാത്തദ് ഘട്ടിതം ഛിന്നം മൃദിതം ച വിവര്ധതേ| |൬൩|

പ൦ ച൦-കഫജേ പാകേ മധുരാസ്യത്വം-മധുരമുഖത്വം, സ്യാത്| തഥാ കണ്ഡൂമത്പിച്ഛിലാശ്ച വ്രണാ ഭവന്തി| പ൦ ച൦-കഫോ വൃദ്ധോऽന്തഃകപോലമാശ്രിത്യാര്ബുദം ശ്യാവം പാണ്ഡു ച കുര്യാത്| തച്ചാര്ബുദം ഘട്ടിതം ഛിന്നം മൃദിതം ച പുനര്വിവര്ധതേ|

Adhikarana 7 sannipAtajasya mukhapAkasya lakShaNam 8pUtyAsyatAyAH mukhapAkasya lakShaNam (63-64) · Śloka 64

| മുഖപാകോ ഭവേത്സാസ്രൈഃ സര്വൈഃ സര്വാകൃതിര്മലൈഃ||൬൩|| പൂത്യാസ്യതാ ച തൈരേവ ദന്തകാഷ്ഠാദിവിദ്വിഷഃ| |൬൪|

പ൦ ച൦-മലൈഃ-വാതാദിഭിഃ, സര്വൈഃ-ത്രിഭിഃ, സാസ്രൈഃ-സരക്തൈഃ, മുഖസ്യ പാകോ ഭവേത്| സ ച സര്വാകൃതിഃ-സര്വലക്ഷണഃ, സ്യാത്| പ൦ ച൦-ദന്തകാഷ്ഠവിദ്വിഷഃ പുംസസ്തൈരേവ ദോഷൈഃ പൂത്യാസ്യതാപൂതിവക്ത്രത്വം, സ്യാത്| [ഇതി സര്വവക്ത്രഗാ അഷ്ടൌ|]

Adhikarana oShThAdisthAneShu ekAdashAdikrameNa pa~jcasaptatirmukharogAH (64-66) · Śloka 66

| ഓഷ്ടേ ഗണ്ഡേ ദ്വിജേ മൂലേ ജിഹ്വായാം താലുകേ ഗലേ||൬൪|| വക്ത്രേ സര്വത്ര ചേത്യുക്താഃ പഞ്ചസപ്തതിരാമയാഃ| ഏകാദശൈകോ ദശ ച ത്രയോദശ തഥാ ച ഷട്||൬൫|| അഷ്ടാവഷ്ടാദശാഷ്ടൌ ച ക്രമാത്| |൬൬|

പ൦ ച൦-ഓഷ്ഠാമയാ ഏകാദശോക്താഃ| ഗണ്ഡേ ഏകഃ| ദ്വിജേദന്തേ, ദശ| ദന്തമൂലേ ത്രയോദശ| ജിഹ്വായാം ഷട്| താലുന്യഷ്ടൌ| ഗലേऽഷ്ടദശ| വക്ത്രേऽഷ്ടവാമയാഃ| ഏവം സര്വത്ര പഞ്ചസപ്തതിരാമയാ ആഖ്യാതാഃ-ഉക്താഃ|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (21) · Śloka 21

തേഷ്വനുപക്രമാഃ| കരാലോ മാംസരക്തൌഷ്ഠാവര്ബുദാനി ജലാദ്വിനാ||൬൬|| കച്ഛപസ്താലുപിടികാ ഗലൌഘഃ സുഷിരോ മഹാന്| സ്വരഘ്നോര്ധ്വഗുദശ്യാവശതഘ്നീവലയാലസാഃ||൬൭|| നാഡ്യോഷ്ഠകോപൌ നിചയാത്, രക്താത്സര്വൈശ്ച രോഹിണീ| ദശനേ സ്ഫുടിതേ ദന്തഭേദഃ, പക്വോപജിഹ്വികാ||൬൮|| ഗലഗണ്ഡഃ സ്വരഭ്രംശീ കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസോऽതിവത്സരഃ| യാപ്യസ്തു ഹര്ഷോ ഭേദശ്ച ശേഷാന് ശസ്ത്രൌഷധൈര്ജയേത്||൬൯|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര- ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ മുഖരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമൈ- കവിംശോऽധ്യായഃ||൨൧||

പ൦ ച൦-ഓഷ്ഠാദ്യാമയേഷു മധ്യേऽനുപക്രമാഃ-അസാധ്യാഃ| കരാലോ നാമ ദന്തരോഗഃ| മഹാസുഷിരോ ദന്തരോഗഃ| സ്വരഘ്നോ ഗലരോഗഃ| ഊര്ധ്വഗുദോ വക്ത്രരോഗഃ| ശതഘ്നീവലയൌ കണ്ഠരോഗൌ| അലസോऽധിജിഹ്വാരോഗഃ| നിചയാത്-സന്നിപാതാത്, നാഡീ ദന്തമൂലജാ| ഓഷ്ഠകോപഃ സന്നിപാതജോऽസാധ്യഃ| രക്താത്സന്നിപാതാത് [ച] ജാതാ രോഹിണീ| ദന്തഭേദോ ദശനേ-ദന്തേ, സ്ഫുടിതേऽസാധ്യഃ| പക്വോപജിഹ്വികാऽസാധ്യാ| ഗലഗണ്ഡഃ സ്വരഭ്രംശഃ(ശീ)കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസോऽതിവത്സരോऽസാധ്യഃ| പ൦ ച൦-ദന്തഹര്ഷോ ദന്തഭേദശ്ച ദ്വാവേതൌ യാപ്യൌ| പ൦ ച൦-ശേഷാന് രോഗാന് ശസ്ത്രൌഷധൈര്ജയേത്| യഥായോഗൈര്വക്ഷ്യമാണൈരിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ മുഖരോഗ- വിജ്ഞാനീയോ നാമൈകവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൧||