20. nāsārōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana nAsArogapratiShedhAdhyAyaH||20|| sarveShu pratishyAyeShu snehasvedAdisevanam (2-5) · Śloka 5

ಅಧುನಾ ನಾಸಾಚಿಕಿತ್ಸಾಭಣನಾವಸರ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥಾತೋ ನಾಸಾರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨|| ) ಸರ್ವೇಷು ಪೀನಸೇಷ್ವಾದೌ ನಿವಾತಾಗಾರಗೋ ಭಜೇತ್| ಸ್ನೇಹನಸ್ವೇದವಮನಧೂಮಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣಮ್||೧|| ವಾಸೋ ಗುರೂಷ್ಣಂ ಶಿರಸಃ ಸುಘನಂ ಪರಿವೇಷ್ಟನಮ್| ಲಘ್ವಮ್ಲಲವಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಂ ಭೋಜನಮದ್ರವಮ್||೨|| ಧನ್ವಮಾಂಸಗುಡಕ್ಷೀರಚಣಕತ್ರಿಕಟೂತ್ಕಟಮ್| ಯವಗೋಧೂಮಭೂಯಿಷ್ಠಂ ದಧಿದಾಡಿಮಸಾರಿಕಮ್||೩|| ಬಾಲಮೂಲಕಜೋ ಯೂಷಃ ಕುಲತ್ಥೋತ್ಥಶ್ಚ ಪೂಜಿತಃ| ಕವೋಷ್ಣಂ ದಶಮೂಲಾಮ್ಬು ಜೀರ್ಣಾಂ ವಾ ವಾರುಣೀಂ ಪಿಬೇತ್||೪|| ಜಿಘ್ರೇಚ್ಚೋರಕತರ್ಕಾರೀವಚಾಜಾಜ್ಯುಪಕುಞ್ಚಿಕಾಃ| |೫|

ಸ೦-ಪೀನಸೇಷ್ವಖಿಲೇಷ್ವಪಿ ನಿವಾತವೇಶ್ಮಸ್ಥಿತಃ ಸನ್ ಸ್ನೇಹನಸ್ವೇದನವಮನಧೂಮಾನ್ ಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣಂ ಚ ಸೇವೇತ್| ತಥಾ ವಸ್ತ್ರಂ ಗುರೂಷ್ಣಸ್ವಭಾವಂ ಕೌಶೇಯಾವಿಕಾದಿಭಿರ್ಮೂರ್ಧ್ನಃ ಪರಿವೇಷ್ಟನಂ ಸುಘನಂ ಭಜೇತ್| ತಥಾ ಭೋಜನಂ ಲಘ್ವಾದಿಗುಣಂ ಭಜೇತ್| ದಾಡಿಮಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ-ದಾಡಿಮಸಾರಮ್| ದಧಿದಾಡಿಮಸಾಧಿತಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಬಾಲಮೂಲಕೋತ್ಥೋ ಯೂಷಃ ಕುಲತ್ಥಜಶ್ಚ ಯೂಷಃ ಪೂಜಿತಃ| ದಶಮೂಲಾಮ್ಬು ಕೋಷ್ಣಂ ಪ್ರಸನ್ನಾಂ ವಾ ಜೀರ್ಣಾಂ-ಪುರಾಣಾಂ, ಪಿಬೇತ್| ಸ೦-ಚೋರಕಾದೀನ್ ಜಿಘ್ರೇತ್|

Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu vyoShAdivaTakaH (5-7) · Śloka 7

| ವ್ಯೋಷತಾಲೀಸಚವಿಕಾತಿನ್ತಿಡೀಕಾಮ್ಲವೇತಸಮ್||೫|| ಸಾಗ್ನ್ಯಜಾಜಿ ದ್ವಿಪಲಿಕಂ ತ್ವಗೇಲಾಪತ್ರಪಾದಿಕಮ್| ಜೀರ್ಣಾದ್ಗುಡಾತ್ತುಲಾರ್ಧೇನ ಪಕ್ವೇನ ವಟಕೀಕೃತಮ್||೬|| ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಘ್ನಂ ರುಚಿಸ್ವರಕರಂ ಪರಮ್| |೭|

ಸ೦-ವ್ಯೋಷಾದಿಕಂ ಪೃಥಕ್ ದ್ವಿಪಲದಧ್ನಂ, ತ್ವಗಾದಿಕಂ ದ್ವಿಕಾರ್ಷಿಕಂ, ಪುರಾಣಗುಡೇನ ಪಞ್ಚಾಶತ್ಪಲಪ್ರಮಾಣೇನ ಪಕ್ವೇನ ವಟಕೀಕೃತಮೇತತ್ ಪೀನಸಾದಿಹೃತ್ ಪರಂ ರುಚ್ಯಾದಿಕೃತ್|

Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu shatAhvAdidhUmaH sarveShu pratishyAyeShu saghRutasaktudhUmaH (7-8) · Śloka 8

| ಶತಾಹ್ವಾತ್ವಗ್ಽಽಬಲಾ ಮೂಲಂ ಸ್ಯೋನಾಕೈರಣ್ಡಬಿಲ್ವಜಮ್||೭|| ಸಾರಗ್ವಧಂ ಪಿಬೇದ್ಧೂಮಂ ವಸಾಜ್ಯಮದನಾನ್ವಿತಮ್| ಅಥವಾ ಸಘೃತಾನ್ ಸಕ್ತೂನ್ ಕೃತ್ವಾ ಮಲ್ಲಕಸಮ್ಪುಟೇ||೮||

ಸ೦-ಶತಾಹ್ವಾದಿಕಂ ವಸಾದಿಯುತಂ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಮಲ್ಲಕಸಮ್ಪುಟೇ ವಾ ಸಕ್ತೂನ್ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana sarveShu pratishyAyeShu snAnAdivarjanam (9) · Śloka 9

ತ್ಯಜೇತ್ಸ್ನಾನಂ ಶುಚಂ ಕ್ರೋಧಂ ಭೃಶಂ ಶಯ್ಯಾಂ ಹಿಮಂ ಜಲಮ್| |೯|

ಸ೦-ಸ್ನಾನಾದೀನಿ ತ್ಯಜೇತ್|

Adhikarana vAtaje pratishyAye vAtaghnAdisAdhitaghRutAni vAtaje pratishyAye arditoktaM svedanasyAdikam (9-10) · Śloka 10

ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಭಿಧಾಯ ವಿಶೇಷೇಣಾಹ | ಪಿಬೇದ್ವಾತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಸರ್ಪಿರ್ವಾತಘ್ನಸಾಧಿತಮ್||೯|| ಪಟುಪಞ್ಚಕಸಿದ್ಧಂ ವಾ ವಿದಾರ್ಯಾದಿಗಣೇನ ವಾ| ಸ್ವೇದನಸ್ಯಾದಿಕಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮರ್ದಿತೋದಿತಾಮ್||೧೦||

ಸ೦-ವಾತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ವಾತಘ್ನೈಃ-ರಾಸ್ನಾದಿಭಿಃ, ಸಾಧಿತಂ ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್| ಸೈನ್ಧವಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಲವಣೈರ್ವಾ ಸಿದ್ಧಂ, 'ವಿದಾರಿಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲ' (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫|೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಅರ್ದಿತೋಕ್ತಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಸ್ವೇದಾದಿಕಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana pittaje raktaje ca svedanasyAdikam madhurasAdhitaM ghRutaM shItapariShekAdi ca pittaje raktaje ca dhavatvAditailena nAvanam (11-12) · Śloka 12

ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಯೋಃ ಪೇಯಂ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧುರಕೈಃ ಶೃತಮ್| ಪರಿಷೇಕಾನ್ ಪ್ರದೇಹಾಂಶ್ಚ ಶೀತೈಃ ಕುರ್ವೀತ ಶೀತಲಾನ್||೧೧|| ಧವತ್ವಕ್ಽಽತ್ರಿಫಲಾಶ್ಯಾಮಾಶ್ರೀಪರ್ಣೀಯಷ್ಟಿತಿಲ್ವಕೈಃ| ಕ್ಷೀರೇ ದಶಗುಣೇ ತೈಲಂ ನಾವನಂ ಸನಿಶೈಃ ಪಚೇತ್||೧೨||

ಸ೦-ಪಿತ್ತೋತ್ಥೇ ರಕ್ತಜೇ ಚ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಮಧುರದ್ರವ್ಯೈಃ ಶೃತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಾತವ್ಯಮ್| ಪರಿಷೇಕಾದೀನ್ ಶೀತವೀರ್ಯೈಃ ಶೀತಲಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಧವತ್ವಗಾದಿಭಿಸ್ತೈಲಂ ಕ್ಷೀರೇ ದಶಗುಣೇ ಹರಿದ್ರಾನ್ವಿತೈರ್ನಾವನಂ ಪಚೇತ್|

Adhikarana kaphaje dhavatvAditailena la~gghanalepanAdi kaphaje dhavatvAditailena paTuvyoShAdinA nAvanam sarvaje dhavatvAditailena kaTutIkShNairghRutairnasyAdIni (13-14) · Śloka 14

ಕಫಜೇ ಲಙ್ಘನಂ ಲೇಪಃ ಶಿರಸೋ ಗೌರಸರ್ಷಪೈಃ| ಸಕ್ಷಾರಂ ವಾ ಘೃತಂ ಪೀತ್ವಾ ವಮೇತ್, ಪಿಷ್ಟೈಸ್ತು ನಾವನಮ್||೧೩|| ಬಸ್ತಾಮ್ಬುನಾ ಪಟುವ್ಯೋಷವೇಲ್ಲವತ್ಸಕಜೀರಕೈಃ| ಕಟುತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಘೃತೈರ್ನಸ್ಯೈಃ ಕವಲೈಃ ಸರ್ವಜಂ ಜಯೇತ್||೧೪||

ಸ೦-ಕಫಜೇ ಲಙ್ಘನಂ ಹಿತಮ್| ತಥಾ ಶಿರಸೋ ಗೌರಸರ್ಷಪೈರ್ಲೇಪಃ| ಘೃತಂ ಸಯವಕ್ಷಾರಂ ಪೀತ್ವಾ ವಮೇತ್| ಛಾಗಮೂತ್ರೇಣ ಚ ಪಿಷ್ಟೈಃ ಸೈನ್ಧವಾದಿಭಿರ್ನಸ್ಯಂ ಹಿತಮ್| ಘೃತೈಃ ಕಟುತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ನಸ್ಯೈಃ ಕವಲೈಶ್ಚ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಜಯೇತ್|

Adhikarana duShTaprtishyAye yakShmakRumikramaH duShTaprtishyAye vyoShAdivartidhUmaH (15-17) · Śloka 17

ಯಕ್ಷ್ಮಕೃಮಿಕ್ರಮಂ ಕುರ್ವನ್ ಯಾಪಯೇದ್ದುಷ್ಟಪೀನಸಮ್| ವ್ಯೋಷೋರುಬೂಕಕೃಮಿಜಿದ್ದಾರುಮಾದ್ರೀಗದೇಙ್ಗುದಮ್||೧೫|| ವಾರ್ತಾಕಬೀಜಂ ತ್ರಿವೃತಾ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಃ ಪೂತಿಮತ್ಸ್ಯಕಃ| ಅಗ್ನಿಮನ್ಥಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಪೀಲುಶಿಗ್ರುಫಲಾನಿ ಚ||೧೬|| ಅಶ್ವವಿಡ್ಽಽರಸಮೂತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಹಸ್ತಿಮೂತ್ರೇಣ ಚೈಕತಃ| ಕ್ಷೌಮಗರ್ಭಾಂ ಕೃತಾಂ ವರ್ತಿಂ ಧೂಮಂ ಘ್ರಾಣಾಸ್ಯತಃ ಪಿಬೇತ್||೧೭||

ಸ೦-ದುಷ್ಟಪೀನಸಂ ಯಾಪಯೇತ್, ಯಕ್ಷ್ಮಹರಂ ಕೃಮಿಹರಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ವನ್| ವ್ಯೋಷಾದಿಶಿಗ್ರುಫಲಾನ್ತಾನಿ ತುರಗವಿಡ್ಽಽರಸಮೂತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಹಸ್ತಿಮೂತ್ರೇಣ ಚೈಕತಃ ಪಿಷ್ಟಾನಿ ಕ್ಷೌಮಗರ್ಭಾಂ ಕೃತಾಂ ವರ್ತಿಂ ನಾಸಯಾ ಮುಖೇನ ಚ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana bhRushakShavathau puTake ca tIkShNaiH pradhamanam bhRushakShavathau puTake ca shuNThyAdisAdhitatailena nasyam (18-19) · Śloka 19

ಕ್ಷವಥೌ ಪುಟಕಾಖ್ಯೇ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ಪ್ರಧಮನಂ ಹಿತಮ್| ಶುಣ್ಠೀಕುಷ್ಠಕಣಾವೇಲ್ಲದ್ರಾಕ್ಷಾಕಲ್ಕಕಷಾಯವತ್||೧೮|| ಸಾಧಿತಂ ತೈಲಮಾಜ್ಯಂ ವಾ ನಸ್ಯಂ ಕ್ಷವಪುಟಪ್ರಣುತ್| |೧೯|

ಸ೦-ಕ್ಷವಥೌ ಪುಟಕಾಖ್ಯೇ ಚ ರೋಗೇ ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ಪ್ರಧಮನಂ ಹಿತಮ್| ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಕಲ್ಕಕ್ವಾಥವತ್ ತೈಲಂ ಘೃತಂ ವಾ ಸಾಧಿತಂ ನಸ್ಯಂ ಕ್ಷವಂ ಪುಟಂ ಚ ಹನ್ತಿ|

Adhikarana nAsAshoShe balAtailAdi nAsAnAhe~apyayaM vidhiH ghrANapAke dIptau ca pittaghnam nAsAsrAve tIkShNaM nasyAdi (19-20) · Śloka 20

| ನಾಸಾಶೋಷೇ ಬಲಾತೈಲಂ ಪಾನಾದೌ ಭೋಜನಂ ರಸೈಃ||೧೯|| ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಧೂಮಸ್ತಥಾ ಸ್ವೇದೋ ನಾಸಾನಾಹೇಽಪ್ಯಯಂ ವಿಧಿಃ| ಪಾಕೇ ದೀಪ್ತೌ ಚ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಸ್ಯಾದಿ ಸಂಸ್ರುತೌ||೨೦||

ಸ೦-ನಾಸಾಶೋಷೇ ಬಲಾತೈಲಂ ಪಾನನಸ್ಯಾದೌ ಹಿತಮ್| ಭೋಜನಂ ಮಾಂಸರಸೈರ್ಹಿತಮ್| ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಧೂಮಃ ಸ್ವೇದಶ್ಚ ಹಿತಃ| ಸ೦-ನಾಸಾನಾಹೇಽಪ್ಯೇಷ ಏವ ವಿಧಿಃ-ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ೦-ನಾಸಾಪಾಕೇ ದೀಪ್ತೌ ಚ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಸಂಸ್ರುತೌ-ಸ್ರಾವೇ, ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಸ್ಯಾದಿ ಹಿತಮ್|

Adhikarana pUtinAse~apInase ca kaphapInasavat pUtinAse~apInase ca lAkShAdibhirnasyam pUtinAse~apInase ca kRutavamane shigrvAditailena nasyam (21-23) · Śloka 23

ಕಫಪೀನಸವತ್ಪೂತಿನಾಸಾಪೀನಸಯೋಃ ಕ್ರಿಯಾ| ಲಾಕ್ಷಾಕರಞ್ಜಮರಿಚವೇಲ್ಲಹಿಙ್ಗುಕಣಾಗುಡೈಃ||೨೧|| ಅವಿಮೂತ್ರದ್ರುತೈರ್ನಸ್ಯಂ ಕಾರಯೇದ್ವಮನೇ ಕೃತೇ| ಶಿಗ್ರುಸಿಂಹೀನಿಕುಮ್ಭಾನಾಂ ಬೀಜೈಃ ಸವ್ಯೋಷಸೈನ್ಧವೈಃ||೨೨|| ಸವೇಲ್ಲಸುರಸೈಸ್ತೈಲಂ ನಾವನಂ ಪರಮಂ ಹಿತಮ್| |೨೩|

ಸ೦-ಪೂತಿನಾಸಾಪೀನಸಯೋಃ ಕಫಪೀನಸವದುಪಕ್ರಮಃ| ಲಾಕ್ಷಾದಿಭಿರುರಭ್ರಮೂತ್ರದ್ರುತೈಃ ಕೃತೇ ವಮನೇ ನಸ್ಯಂ ಕಾರಯೇತ್| ಶಿಗ್ರ್ವಾದೀನಾಂ ಬೀಜೈರ್ವ್ಯೋಷಾದಿಯುತೈಸ್ತೈಲಂ ಪಕ್ವಂ ಪೂತಿನಾಸಾಪೀನಸಯೋರ್ನಸ್ಯಂ ಹಿತಮ್|

Adhikarana pUyarakte nave raktapInasavat pUyarakte atipravRuddhe nADIvat (23-24) · Śloka 24

| ಪೂಯರಕ್ತೇ ನವೇ ಕುರ್ಯಾದ್ ರಕ್ತಪೀನಸವತ್ ಕ್ರಮಮ್||೨೩|| ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧೇ ನಾಡೀವತ್| |೨೪|

ಸ೦-ಪೂಯರಕ್ತೇ ನವೋತ್ಥೇ ರಕ್ತಪೀನಸ ಇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅತಿಪ್ರವೃದ್ಧೇ ಚಾಸ್ಮಿನ್ನಾಡೀವ್ರಣವದುಪಕ್ರಮಃ|

Adhikarana arshorbudeShu dagdheShu nikumbhAdivartiH arshorbudeShu shigrvAdinasyam (20) · Śloka 20

ದಗ್ಧೇಷ್ವರ್ಶೋರ್ಬುದೇಷು ಚ| ನಿಕುಮ್ಭಕುಮ್ಭಸಿನ್ಧೂತ್ಥಮನೋಹ್ವಾಲಕಣಾಗ್ನಿಕೈಃ||೨೪|| ಕಲ್ಕಿತೈರ್ಘೃತಮಧ್ವಕ್ತಾಂ ಘ್ರಾಣೇ ವರ್ತಿಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಶಿಗ್ರ್ವಾದಿ ನಾವನಂ ಚಾತ್ರ ಪೂತಿನಾಸೋದಿತಂ ಭಜೇತ್||೨೫|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ನಾಸಾರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೦||

ಸ೦-ಅರ್ಶೋರ್ಬುದೇಷು ಚ ದಗ್ಧೇಷು ನಿಕುಮ್ಭಾದಿಭಿಃ ಕಲ್ಕಿತೈರ್ಘೃತಮಧ್ವಕ್ತಾಂ ಘ್ರಾಣೇ ವರ್ತಿಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಶಿಗ್ರ್ವಾದಿಕಂ ಚ ನಸ್ಯಂ ಪೂತಿನಾಸೋಕ್ತಂ ಭಜೇದಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ನಾಸಾರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨೦||