19. nāsārōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana nAsArogavij~jAnIyAdhyAyaH ||19|| pratishyAyasya nidAnaM samprAptishca (2-3) · Śloka 3

અથ ક્રમપ્રાપ્તં નાસારોગવિજ્ઞાનં બિભણિષુરાહ અથાતો નાસારોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )અવશ્યાયાનિલરજોભાષ્યાતિસ્વપ્નજાગરૈઃ| નીચાત્યુચ્ચોપધાનેન પીતેનાન્યેન વારિણા||૧|| અત્યમ્બુપાનરમણચ્છર્દિબાષ્પગ્રહાદિભિઃ| ક્રુદ્ધા વાતોલ્બણા દોષા નાસાયાં સ્ત્યાનતાં ગતાઃ||૨|| જનયન્તિ પ્રતિશ્યાયં વર્ધમાનં ક્ષયપ્રદમ્| |૩|

સ૦-અવશ્યાયાદિભિર્વાતોલ્બણા દોષાઃ ક્રુદ્ધા નાસાયાં સ્ત્યાનતાં-ઘનત્વં પ્રાપ્તાઃ, પ્રતિશ્યાયં જનયન્તિ| કિમ્ભૂતમ્ ? વિવર્ધમાનં ક્ષયપ્રદમ્|

Adhikarana 1 vAtajasya pratishyAyasya lakShaNam (3-5) · Śloka 5

| તત્ર વાતાત્પ્રતિશ્યાયે મુખશોષો ભૃશં ક્ષવઃ||૩|| ઘ્રાણોપરોધનિસ્તોદદન્તશઙ્ખશિરોવ્યથાઃ| કીટિકા ઇવ સર્પન્તીર્મન્યતે પરિતો ભ્રુવૌ||૪|| સ્વરસાદશ્ચિરાત્પાકઃ શિશિરાચ્છકફસ્રુતિઃ| |૫|

સ૦-[તત્ર-] તેષુ રોગેષુ વાતપિત્તકફાદ્યુત્થેષુ મધ્યે, વાતાત્ પ્રતિશ્યાયે સતિ મુખશોષાદયઃ સ્યુઃ| ભ્રુવૌ પરિતઃ કીટિકાઃ સર્પન્તીરિવ મન્યતે| ભૃવૌ પરિત ઇતિ "અભિતઃ પરિતઃ" ઇતિ દ્વિતીયા| સ્વરસાદાદયશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana 2 pittajasya pratishyAyasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| પિત્તાત્તૃષ્ણાજ્વરઘ્રાણપિટિકાસમ્ભવભ્રમાઃ||૫|| નાસાગ્રપાકો રૂક્ષોષ્ણતામ્રપીતકફસ્રુતિઃ| |૬|

સ૦-પિત્તાત્ પ્રતિશ્યાયે સતિ તૃષ્ણાદયો ભવન્તિ| ઘ્રાણમધ્યે પિટિકા ઘ્રાણપિટિકાઃ, તાસાં સમ્ભવઃ| નાસાયા અગ્રે પાકો નાસાગ્રપાકઃ|

Adhikarana 3 kaphajasya pratishyAyasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| કફાત્કાસોઽરુચિઃ શ્વાસો વમથુર્ગાત્રગૌરવમ્||૬|| માધુર્યં વદને કણ્ડૂઃ સ્નિગ્ધશુક્લકફસ્રુતિઃ| |૭|

સ૦-કફાત્ પ્રતિશ્યાયે સતિ કાસાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana 4 sannipAtajasya pratishyAyasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈરકસ્માદ્વૃદ્ધિશાન્તિમાન્||૭||

સ૦-ત્રિદોષજઃ પ્રતિશ્યાયઃ સર્વદોષલક્ષણૈર્યુતઃ| અકસ્માત્-નિમિત્તં વિના, વૃદ્ધિમાંશ્છાન્તિમાંશ્ચ|

Adhikarana 5 raktajasya pratishyAyasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

દુષ્ટં નાસાસિરાઃ પ્રાપ્ય પ્રતિશ્યાયં કરોત્યસૃક્| ઉરસઃ સુપ્તતા તામ્રનેત્રત્વં શ્વાસપૂતિતા||૮|| કણ્ડૂઃ શ્રોત્રાક્ષિનાસાસુ પિત્તોક્તં ચાત્ર લક્ષણમ્| |૯|

સ૦-રક્તં દુષ્ટં નાસાસિરાઃ પ્રાપ્તં પ્રતિશ્યાયં કરોતિ| તસ્મિન્નુરસઃ સુપ્તત્વ તામ્રનયનત્વાદિકં પિત્તાભિહિતં ચ લક્ષણં સ્યાત્|

Adhikarana 6 duShTapratishyAyasya pratishyAyasya lakShaNam duShTapratishyAyasya pakvalakShaNam (9-13) · Śloka 13

અથ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયલક્ષણમાહ | સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા દુષ્ટતાં યાન્ત્યુપેક્ષિતાઃ||૯|| યથોક્તોપદ્રવાધિક્યાત્સ સર્વેન્દ્રિયતાપનઃ| સાગ્નિસાદજ્વરશ્વાસકાસોરઃપાર્શ્વવેદનઃ||૧૦|| કુપ્યત્યકસ્માદ્બહુશો મુખદૌર્ગન્ધ્યશોફકૃત્| નાસિકાક્લેદસંશોષશુદ્ધિરોધકરો મુહુઃ||૧૧|| પૂયોપમાસિતારક્તગ્રથિતશ્લેષ્મસંસ્રુતિઃ| મૂર્ચ્છન્તિ ચાત્ર કૃમયો દીર્ઘસ્નિગ્ધસિતાણવઃ||૧૨|| પક્વલિઙ્ગાનિ તેષ્વઙ્ગલાઘવં ક્ષવથોઃ શમઃ| શ્લેષ્મા સચિક્કણઃ પીતોઽજ્ઞાનં ચ રસગન્ધયોઃ||૧૩||

સ૦-સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા ઉપેક્ષિતા દુષ્ટત્વં યાન્તિ| સ તુ-દુષ્ટપીનસો, યથોક્તોપદ્રવાણાં-મુખશોષાદીનાં, આધિક્યાદ્ધેતોઃ સર્વેન્દ્રિયતાપનો-નાસાચક્ષુરાદીનાં ખેદકઃ, અગ્નિસાદાદિયુતશ્ચ સ્યાત્| તથા સહસૈવ પુનઃ પુનઃ કુપ્યતિ| મુખદૌર્ગન્ધ્યાદિકરઃ, તથા નાસિકાક્લેદાદિકરો મુહુઃ પૂયસદૃશકૃષ્ણરક્તપિણ્ડિતશ્લેષ્મસ્રુતિઃ| અત્ર ચ કૃમયો મૂર્ચ્છન્તિ દીર્ઘાઃ સ્નિગ્ધાઃ શ્વેતાઃ સુસૂક્ષ્માશ્ચ| સ૦-તેષુ-પ્રતિશ્યાયેષુ, પક્વલક્ષણાનિ| તદ્યથા,-અઙ્ગસ્ય-શરીરસ્ય લાઘવં સ્યાત્, ક્ષુતેશ્ચ શમઃ, કફઃ સચિક્કણઃ પીતો, રસગન્ધયોશ્ચાજ્ઞાનમિતિ| ભૃશક્ષવાખ્યં લક્ષયિતુમાહ-

Adhikarana 7 bhRushakShavasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

તીક્ષ્ણાઘ્રાણોપયોગાર્કરશ્મિસૂત્રતૃણાદિભિઃ| વાતકોપિભિરન્યૈર્વા નાસિકાતરુણાસ્થનિ||૧૪|| વિઘટ્ટિતેઽનિલઃ ક્રુદ્ધો રુદ્ધઃ શૃઙ્ગાટકં વ્રજેત્| નિવૃત્તઃ કુરુતેઽત્યર્થં ક્ષવથું સ ભૃશક્ષવઃ||૧૫||

સ૦-તીક્ષ્ણસ્ય-મરીચાદેઃ, ઘ્રાણાત્-સિંહનાત્, તથા રવિરશ્મ્યાદિભિર્વાતકોપિભિરન્યૈર્વા નાસાતરુણાસ્થનિ વિઘટ્ટિતે સતિ વાયુઃ કૃદ્ધો રુદ્ધઃ શૃઙ્ગાટકં ગચ્છેત્| સ નિવૃત્તઃ સન્ અત્યન્તં છિક્કાં કુરુતે| સ ભૃશક્ષવ ઉચ્યતે|

Adhikarana 8 nAsAshoShasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

શોષયન્નાસિકાસ્રોતઃ કફં ચ કુરુતેઽનિલઃ| શૂકપૂર્ણાભનાસાત્વં કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં તતઃ||૧૬|| સ્મૃતોઽસૌ નાસિકાશોષો| |૧૭|

સ૦-શોષયન્નાસિકાસ્રોતઃ કફં ચ વાયુઃ શૂકપૂર્ણાભનાસાત્વં કુરુતે| તતઃ કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં સ્યાત્| અસૌ નાસિકાશોષઃ સ્મૃતઃ|

Adhikarana 9 nAsAnAhasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

નાસાનાહે તુ જાયતે| નદ્ધત્વમિવ નાસાયાઃ શ્લેષ્મરુદ્ધેન વાયુના||૧૭|| નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધાત્ સ્રોતસી સંવૃતે ઇવ| |૧૮|

સ૦-નાસાનાહાખ્યે રોગે જાતે સતિ ઘ્રાણસ્ય નદ્ધત્વં-આપૂરમિવ, જાયતે| શ્લેષ્મણા રુદ્ધેન વાતેન નિઃશ્વાસોચ્છાસસંરોધાત્ સ્રોતસી સંવૃતે ઇવ સ્યાતામ્|

Adhikarana 10 ghrANapAkasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19

| પચેન્નાસાપુટે પિત્તં ત્વઙ્માંસં દાહશૂલવત્||૧૮|| સ ઘ્રાણપાકઃ| |૧૯|

સ૦-પિત્તં કર્તૃ નાસાપુટે ત્વઙ્માંસં સદાહશૂલં પચેત્ સ ઘ્રાણપાકાખ્યઃ|

Adhikarana 11 nAsAsrAvasya lakShaNam (19) · Śloka 19

સ્રાવસ્તુ તત્સંજ્ઞઃ શ્લેષ્મસમ્ભવઃ| અચ્છો જલોપમોઽજસ્રં વિશેષાન્નિશિ જાયતે||૧૯||

સ૦-સ્રાવસ્તુ તત્સંજ્ઞો-ઘ્રાણસ્રાવાખ્યઃ| સ ચ કફાદેવ કેવલાદ્ભવતિ| અચ્છો જલસદૃશો નિત્યં સ્રાવો જાયતે, વિશેષેણ રાત્રૌ|

Adhikarana 12 apInasasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

કફઃ પ્રવૃદ્ધો નાસાયાં રુદ્ધ્વા સ્રોતાંસ્યપીનસમ્| કુર્યાત્સઘુર્ઘુરશ્વાસં પીનસાધિકવેદનમ્||૨૦|| અવેરિવ સ્રવત્યસ્ય પ્રક્લિન્ના તેન નાસિકા| અજસ્રં પિચ્છિલં પીતં પક્વં સિઙ્ઘાણકં ઘનમ્||૨૧||

કફો નાસાયાં પ્રવૃદ્ધો રુદ્ધ્વા સ્રોતાંસ્યપીનસં ઘુર્ઘુરશ્વાસયુતં પીનસાધિકરુજં કુર્યાત્| તેન-અપીનસેન, અસ્ય રોગિણો મેષસ્યેવાનવરતં પ્રક્લિન્ના નાસિકા પિચ્છિલાદિયુક્તં કફં સિઙ્ઘાણકં સ્રવતિ|

Adhikarana 13 dIpteH lakShaNam (22) · Śloka 22

રક્તેન નાસા દગ્ધેવ બાહ્યાન્તઃ સ્પર્શનાસહા| ભવેદ્ધૂમોપમોચ્છ્વાસા સા દીપ્તિર્દહતીવ ચ||૨૨||

સ૦-રક્તેન નાસા દગ્ધેવ બાહ્યતોઽન્તરતશ્ચ સ્પર્શનં ન સહતે| તથા ધૂમોપમોચ્છ્વાસા દહતીવ ચ| સા દીપ્તિસંજ્ઞા રોગજાતિઃ|

Adhikarana 14 pUtinAsasya lakShaNam (23) · Śloka 23

તાલુમૂલે મલૈર્દુષ્ટૈર્મારુતો મુખનાસિકાત્| શ્લેષ્મા ચ પૂતિર્નિર્ગચ્છેત્ પૂતિનાસં વદન્તિ તમ્||૨૩||

સ૦-તાલુમૂલે દોષૈર્દુષ્ટૈર્મુખનાસિકાદ્ વાયુઃ કફશ્ચ પૂતિર્નિર્ગચ્છેત્, તં પૂતિનાસં વદન્તિ|

Adhikarana 15 pUyaraktasya lakShaNam (24) · Śloka 24

નિચયાદભિઘાતાદ્વા પૂયાસૃઙ્નાસિકા સ્રવેત્| તત્પૂયર્ અક્તમાખ્યાતં શિરોદાહરુજાકરમ્||૨૪||

સ૦-સન્નિપાતાદભિઘાતાદ્વા નાસા પૂયાસૃક્ સ્રવેત્| તત્પૂયરક્તસ્ અંજ્ઞં શિરોદાહરુજાકરમાખ્યાતમ્|

Adhikarana 16 puTakasya lakShaNam (25) · Śloka 25

પિત્તશ્લેષ્માવરુદ્ધોઽન્તર્નાસાયાં શોષયેન્મરુત્| કફં સ શુષ્કઃ પુટતાં પ્રાપ્નોતિ પુટકં તુ તત્||૨૫||

સ૦-પિત્તશ્લેષ્માવરુદ્ધો વાયુરન્તર્નાસાયાં શોષયેત્કફમ્| સ ચ-કફઃ, શુષ્ક(:) પુટતાં પ્રાપ્નોતિ| પુટકં તદુચ્યતે|

Adhikarana 17|18 arshorbudAnAM lakShaNam (26-27) · Śloka 27

અર્શોર્બુદાનિ વિભજેદ્દોષલિઙ્ગૈર્યથાયથમ્| સર્વેષુ કૃચ્છ્રોચ્છ્વસનં પીનસઃ પ્રતતં ક્ષુતિઃ||૨૬|| સાનુનાસિકવાદિત્વં પૂતિનાસઃ શિરોવ્યથા| |૨૭|

સ૦-અર્શાંસ્યર્બુદાનિ ચ દોષલિઙ્ગૈર્યથાસ્વં જાનીયત્| સ૦-સર્વેષુ-અર્શઃસ્વર્બુદેષુ ચ, કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનમ્| તથા પીનસોઽનવરતં ક્ષવઃ, તથા સાનુનાસિકભાષિતં, તથા પૂતિનાસઃ શિરોવ્યથેતિ સ્યુઃ|

Adhikarana eShAmaShTAdashAnAM madhye duShTapInasasya yApanatvam (19) · Śloka 19

| અષ્ટાદશાનામિત્યેષાં યાપયેદ્દુષ્ટપીનસમ્||૨૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને નાસારોગવિજ્ઞાનીયો નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||

સ૦-એષામષ્ટાદશાનાં પીનસાદીનાં મધ્યે દુષ્ટપીનસં યાપયેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને નાસારોગવિજ્ઞાનીયો નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૯||