Adhikarana nAsArogavij~jAnIyAdhyAyaH ||19|| pratishyAyasya nidAnaM samprAptishca (2-3) · Śloka 3
atha kramaprāptaṁ nāsārōgavijñānaṁ bibhaṇiṣurāha athātō nāsārōgavijñānīyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
)avaśyāyānilarajōbhāṣyātisvapnajāgaraiḥ|
nīcātyuccōpadhānēna pītēnānyēna vāriṇā||1||
atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ|
kruddhā vātōlbaṇā dōṣā nāsāyāṁ styānatāṁ gatāḥ||2||
janayanti pratiśyāyaṁ vardhamānaṁ kṣayapradam|
|3|
View original
अथ क्रमप्राप्तं नासारोगविज्ञानं बिभणिषुराह अथातो नासारोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
)अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वप्नजागरैः|
नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा||१||
अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिबाष्पग्रहादिभिः|
क्रुद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यानतां गताः||२||
जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम्|
|३|
sa0-avaśyāyādibhirvātōlbaṇā dōṣāḥ kruddhā nāsāyāṁ styānatāṁ-ghanatvaṁ prāptāḥ, pratiśyāyaṁ janayanti| kimbhūtam ? vivardhamānaṁ kṣayapradam|
Adhikarana 1 vAtajasya pratishyAyasya lakShaNam (3-5) · Śloka 5
|
tatra vātātpratiśyāyē mukhaśōṣō bhr̥śaṁ kṣavaḥ||3||
ghrāṇōparōdhanistōdadantaśaṅkhaśirōvyathāḥ|
kīṭikā iva sarpantīrmanyatē paritō bhruvau||4||
svarasādaścirātpākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ|
|5|
View original
|
तत्र वातात्प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः||३||
घ्राणोपरोधनिस्तोददन्तशङ्खशिरोव्यथाः|
कीटिका इव सर्पन्तीर्मन्यते परितो भ्रुवौ||४||
स्वरसादश्चिरात्पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः|
|५|
sa0-[tatra-] tēṣu rōgēṣu vātapittakaphādyutthēṣu madhyē, vātāt pratiśyāyē sati mukhaśōṣādayaḥ syuḥ| bhruvau paritaḥ kīṭikāḥ sarpantīriva manyatē| bhr̥vau parita iti "abhitaḥ paritaḥ" iti dvitīyā| svarasādādayaśca syuḥ|
Adhikarana 2 pittajasya pratishyAyasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6
|
pittāttr̥ṣṇājvaraghrāṇapiṭikāsambhavabhramāḥ||5||
nāsāgrapākō rūkṣōṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ|
|6|
View original
|
पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणपिटिकासम्भवभ्रमाः||५||
नासाग्रपाको रूक्षोष्णताम्रपीतकफस्रुतिः|
|६|
sa0-pittāt pratiśyāyē sati tr̥ṣṇādayō bhavanti| ghrāṇamadhyē piṭikā ghrāṇapiṭikāḥ, tāsāṁ sambhavaḥ| nāsāyā agrē pākō nāsāgrapākaḥ|
Adhikarana 3 kaphajasya pratishyAyasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
|
kaphātkāsō'ruciḥ śvāsō vamathurgātragauravam||6||
mādhuryaṁ vadanē kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ|
|7|
View original
|
कफात्कासोऽरुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम्||६||
माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लकफस्रुतिः|
|७|
sa0-kaphāt pratiśyāyē sati kāsādayaḥ syuḥ|
Adhikarana 4 sannipAtajasya pratishyAyasya lakShaNam (7) · Śloka 7
|
sarvajō lakṣaṇaiḥ sarvairakasmādvr̥ddhiśāntimān||7||
View original
|
सर्वजो लक्षणैः सर्वैरकस्माद्वृद्धिशान्तिमान्||७||
sa0-tridōṣajaḥ pratiśyāyaḥ sarvadōṣalakṣaṇairyutaḥ| akasmāt-nimittaṁ vinā, vr̥ddhimāṁśchāntimāṁśca|
Adhikarana 5 raktajasya pratishyAyasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
duṣṭaṁ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṁ karōtyasr̥k|
urasaḥ suptatā tāmranētratvaṁ śvāsapūtitā||8||
kaṇḍūḥ śrōtrākṣināsāsu pittōktaṁ cātra lakṣaṇam|
|9|
View original
दुष्टं नासासिराः प्राप्य प्रतिश्यायं करोत्यसृक्|
उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता||८||
कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम्|
|९|
sa0-raktaṁ duṣṭaṁ nāsāsirāḥ prāptaṁ pratiśyāyaṁ karōti| tasminnurasaḥ suptatva tāmranayanatvādikaṁ pittābhihitaṁ ca lakṣaṇaṁ syāt|
Adhikarana 6 duShTapratishyAyasya pratishyAyasya lakShaNam duShTapratishyAyasya pakvalakShaNam (9-13) · Śloka 13
atha duṣṭapratiśyāyalakṣaṇamāha |
sarva ēva pratiśyāyā duṣṭatāṁ yāntyupēkṣitāḥ||9||
yathōktōpadravādhikyātsa sarvēndriyatāpanaḥ|
sāgnisādajvaraśvāsakāsōraḥpārśvavēdanaḥ||10||
kupyatyakasmādbahuśō mukhadaurgandhyaśōphakr̥t|
nāsikāklēdasaṁśōṣaśuddhirōdhakarō muhuḥ||11||
pūyōpamāsitāraktagrathitaślēṣmasaṁsrutiḥ|
mūrcchanti cātra kr̥mayō dīrghasnigdhasitāṇavaḥ||12||
pakvaliṅgāni tēṣvaṅgalāghavaṁ kṣavathōḥ śamaḥ|
ślēṣmā sacikkaṇaḥ pītō'jñānaṁ ca rasagandhayōḥ||13||
View original
अथ दुष्टप्रतिश्यायलक्षणमाह |
सर्व एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्त्युपेक्षिताः||९||
यथोक्तोपद्रवाधिक्यात्स सर्वेन्द्रियतापनः|
साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः||१०||
कुप्यत्यकस्माद्बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोफकृत्|
नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः||११||
पूयोपमासितारक्तग्रथितश्लेष्मसंस्रुतिः|
मूर्च्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः||१२||
पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः|
श्लेष्मा सचिक्कणः पीतोऽज्ञानं च रसगन्धयोः||१३||
sa0-sarva ēva pratiśyāyā upēkṣitā duṣṭatvaṁ yānti| sa tu-duṣṭapīnasō, yathōktōpadravāṇāṁ-mukhaśōṣādīnāṁ, ādhikyāddhētōḥ sarvēndriyatāpanō-nāsācakṣurādīnāṁ khēdakaḥ, agnisādādiyutaśca syāt| tathā sahasaiva punaḥ punaḥ kupyati| mukhadaurgandhyādikaraḥ, tathā nāsikāklēdādikarō muhuḥ pūyasadr̥śakr̥ṣṇaraktapiṇḍitaślēṣmasrutiḥ| atra ca kr̥mayō mūrcchanti dīrghāḥ snigdhāḥ śvētāḥ susūkṣmāśca| sa0-tēṣu-pratiśyāyēṣu, pakvalakṣaṇāni| tadyathā,-aṅgasya-śarīrasya lāghavaṁ syāt, kṣutēśca śamaḥ, kaphaḥ sacikkaṇaḥ pītō, rasagandhayōścājñānamiti| bhr̥śakṣavākhyaṁ lakṣayitumāha-
Adhikarana 7 bhRushakShavasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15
tīkṣṇāghrāṇōpayōgārkaraśmisūtratr̥ṇādibhiḥ|
vātakōpibhiranyairvā nāsikātaruṇāsthani||14||
vighaṭṭitē'nilaḥ kruddhō ruddhaḥ śr̥ṅgāṭakaṁ vrajēt|
nivr̥ttaḥ kurutē'tyarthaṁ kṣavathuṁ sa bhr̥śakṣavaḥ||15||
View original
तीक्ष्णाघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः|
वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थनि||१४||
विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजेत्|
निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशक्षवः||१५||
sa0-tīkṣṇasya-marīcādēḥ, ghrāṇāt-siṁhanāt, tathā raviraśmyādibhirvātakōpibhiranyairvā nāsātaruṇāsthani vighaṭṭitē sati vāyuḥ kr̥ddhō ruddhaḥ śr̥ṅgāṭakaṁ gacchēt| sa nivr̥ttaḥ san atyantaṁ chikkāṁ kurutē| sa bhr̥śakṣava ucyatē|
Adhikarana 8 nAsAshoShasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
śōṣayannāsikāsrōtaḥ kaphaṁ ca kurutē'nilaḥ|
śūkapūrṇābhanāsātvaṁ kr̥cchrāducchvasanaṁ tataḥ||16||
smr̥tō'sau nāsikāśōṣō|
|17|
View original
शोषयन्नासिकास्रोतः कफं च कुरुतेऽनिलः|
शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्रादुच्छ्वसनं ततः||१६||
स्मृतोऽसौ नासिकाशोषो|
|१७|
sa0-śōṣayannāsikāsrōtaḥ kaphaṁ ca vāyuḥ śūkapūrṇābhanāsātvaṁ kurutē| tataḥ kr̥cchrāducchvasanaṁ syāt| asau nāsikāśōṣaḥ smr̥taḥ|
Adhikarana 9 nAsAnAhasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
nāsānāhē tu jāyatē|
naddhatvamiva nāsāyāḥ ślēṣmaruddhēna vāyunā||17||
niḥśvāsōcchvāsasaṁrōdhāt srōtasī saṁvr̥tē iva|
|18|
View original
नासानाहे तु जायते|
नद्धत्वमिव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना||१७||
निःश्वासोच्छ्वाससंरोधात् स्रोतसी संवृते इव|
|१८|
sa0-nāsānāhākhyē rōgē jātē sati ghrāṇasya naddhatvaṁ-āpūramiva, jāyatē| ślēṣmaṇā ruddhēna vātēna niḥśvāsōcchāsasaṁrōdhāt srōtasī saṁvr̥tē iva syātām|
Adhikarana 10 ghrANapAkasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19
|
pacēnnāsāpuṭē pittaṁ tvaṅmāṁsaṁ dāhaśūlavat||18||
sa ghrāṇapākaḥ|
|19|
View original
|
पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत्||१८||
स घ्राणपाकः|
|१९|
sa0-pittaṁ kartr̥ nāsāpuṭē tvaṅmāṁsaṁ sadāhaśūlaṁ pacēt sa ghrāṇapākākhyaḥ|
Adhikarana 11 nAsAsrAvasya lakShaNam (19) · Śloka 19
srāvastu tatsaṁjñaḥ ślēṣmasambhavaḥ|
acchō jalōpamō'jasraṁ viśēṣānniśi jāyatē||19||
View original
स्रावस्तु तत्संज्ञः श्लेष्मसम्भवः|
अच्छो जलोपमोऽजस्रं विशेषान्निशि जायते||१९||
sa0-srāvastu tatsaṁjñō-ghrāṇasrāvākhyaḥ| sa ca kaphādēva kēvalādbhavati| acchō jalasadr̥śō nityaṁ srāvō jāyatē, viśēṣēṇa rātrau|
Adhikarana 12 apInasasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21
kaphaḥ pravr̥ddhō nāsāyāṁ ruddhvā srōtāṁsyapīnasam|
kuryātsaghurghuraśwāsaṁ pīnasādhikavēdanam||20||
avēriva sravatyasya praklinnā tēna nāsikā|
ajasraṁ picchilaṁ pītaṁ pakwaṁ siṅghāṇakaṁ ghanam||21||
View original
कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्ध्वा स्रोतांस्यपीनसम्|
कुर्यात्सघुर्घुरश्वासं पीनसाधिकवेदनम्||२०||
अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका|
अजस्रं पिच्छिलं पीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्||२१||
kaphō nāsāyāṁ pravr̥ddhō ruddhvā srōtāṁsyapīnasaṁ ghurghuraśvāsayutaṁ pīnasādhikarujaṁ kuryāt| tēna-apīnasēna, asya rōgiṇō mēṣasyēvānavarataṁ praklinnā nāsikā picchilādiyuktaṁ kaphaṁ siṅghāṇakaṁ sravati|
Adhikarana 13 dIpteH lakShaNam (22) · Śloka 22
raktēna nāsā dagdhēva bāhyāntaḥ sparśanāsahā|
bhavēddhūmōpamōcchvāsā sā dīptirdahatīva ca||22||
View original
रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तः स्पर्शनासहा|
भवेद्धूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर्दहतीव च||२२||
sa0-raktēna nāsā dagdhēva bāhyatō'ntarataśca sparśanaṁ na sahatē| tathā dhūmōpamōcchvāsā dahatīva ca| sā dīptisaṁjñā rōgajātiḥ|
Adhikarana 14 pUtinAsasya lakShaNam (23) · Śloka 23
tālumūlē malairduṣṭairmārutō mukhanāsikāt|
ślēṣmā ca pūtirnirgacchēt pūtināsaṁ vadanti tam||23||
View original
तालुमूले मलैर्दुष्टैर्मारुतो मुखनासिकात्|
श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत् पूतिनासं वदन्ति तम्||२३||
sa0-tālumūlē dōṣairduṣṭairmukhanāsikād vāyuḥ kaphaśca pūtirnirgacchēt, taṁ pūtināsaṁ vadanti|
Adhikarana 15 pUyaraktasya lakShaNam (24) · Śloka 24
nicayādabhighātādvā pūyāsr̥ṅnāsikā sravēt|
tatpūyar aktamākhyātaṁ śirōdāharujākaram||24||
View original
निचयादभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत्|
तत्पूयर् अक्तमाख्यातं शिरोदाहरुजाकरम्||२४||
sa0-sannipātādabhighātādvā nāsā pūyāsr̥k sravēt| tatpūyaraktas aṁjñaṁ śirōdāharujākaramākhyātam|
Adhikarana 16 puTakasya lakShaNam (25) · Śloka 25
pittaślēṣmāvaruddhō'ntarnāsāyāṁ śōṣayēnmarut|
kaphaṁ sa śuṣkaḥ puṭatāṁ prāpnōti puṭakaṁ tu tat||25||
View original
पित्तश्लेष्मावरुद्धोऽन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत्|
कफं स शुष्कः पुटतां प्राप्नोति पुटकं तु तत्||२५||
sa0-pittaślēṣmāvaruddhō vāyurantarnāsāyāṁ śōṣayētkapham| sa ca-kaphaḥ, śuṣka(:) puṭatāṁ prāpnōti| puṭakaṁ taducyatē|
Adhikarana 17|18 arshorbudAnAM lakShaNam (26-27) · Śloka 27
arśōrbudāni vibhajēddōṣaliṅgairyathāyatham|
sarvēṣu kr̥cchrōcchvasanaṁ pīnasaḥ pratataṁ kṣutiḥ||26||
sānunāsikavāditvaṁ pūtināsaḥ śirōvyathā|
|27|
View original
अर्शोर्बुदानि विभजेद्दोषलिङ्गैर्यथायथम्|
सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसः प्रततं क्षुतिः||२६||
सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा|
|२७|
sa0-arśāṁsyarbudāni ca dōṣaliṅgairyathāsvaṁ jānīyat| sa0-sarvēṣu-arśaḥsvarbudēṣu ca, kr̥cchrāducchvasanam| tathā pīnasō'navarataṁ kṣavaḥ, tathā sānunāsikabhāṣitaṁ, tathā pūtināsaḥ śirōvyathēti syuḥ|
Adhikarana eShAmaShTAdashAnAM madhye duShTapInasasya yApanatvam (19) · Śloka 19
|
aṣṭādaśānāmityēṣāṁ yāpayēdduṣṭapīnasam||27||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē nāsārōgavijñānīyō nāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ||19||
View original
|
अष्टादशानामित्येषां यापयेद्दुष्टपीनसम्||२७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने नासारोगविज्ञानीयो नामैकोनविंशोऽध्यायः||१९||
sa0-ēṣāmaṣṭādaśānāṁ pīnasādīnāṁ madhyē duṣṭapīnasaṁ yāpayēditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē nāsārōgavijñānīyō nāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||