Adhikarana nAsArogavij~jAnIyAdhyAyaH ||19|| pratishyAyasya nidAnaM samprAptishca (2-3) · Śloka 3
അഥ ക്രമപ്രാപ്തം നാസാരോഗവിജ്ഞാനം ബിഭണിഷുരാഹ അഥാതോ നാസാരോഗവിജ്ഞാനീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ|
(ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
)അവശ്യായാനിലരജോഭാഷ്യാതിസ്വപ്നജാഗരൈഃ|
നീചാത്യുച്ചോപധാനേന പീതേനാന്യേന വാരിണാ||൧||
അത്യമ്ബുപാനരമണച്ഛര്ദിബാഷ്പഗ്രഹാദിഭിഃ|
ക്രുദ്ധാ വാതോല്ബണാ ദോഷാ നാസായാം സ്ത്യാനതാം ഗതാഃ||൨||
ജനയന്തി പ്രതിശ്യായം വര്ധമാനം ക്ഷയപ്രദമ്|
|൩|
View original
अथ क्रमप्राप्तं नासारोगविज्ञानं बिभणिषुराह अथातो नासारोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
)अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वप्नजागरैः|
नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा||१||
अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिबाष्पग्रहादिभिः|
क्रुद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यानतां गताः||२||
जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम्|
|३|
സ൦-അവശ്യായാദിഭിര്വാതോല്ബണാ ദോഷാഃ ക്രുദ്ധാ നാസായാം സ്ത്യാനതാം-ഘനത്വം പ്രാപ്താഃ, പ്രതിശ്യായം ജനയന്തി| കിമ്ഭൂതമ് ? വിവര്ധമാനം ക്ഷയപ്രദമ്|
Adhikarana 1 vAtajasya pratishyAyasya lakShaNam (3-5) · Śloka 5
|
തത്ര വാതാത്പ്രതിശ്യായേ മുഖശോഷോ ഭൃശം ക്ഷവഃ||൩||
ഘ്രാണോപരോധനിസ്തോദദന്തശങ്ഖശിരോവ്യഥാഃ|
കീടികാ ഇവ സര്പന്തീര്മന്യതേ പരിതോ ഭ്രുവൌ||൪||
സ്വരസാദശ്ചിരാത്പാകഃ ശിശിരാച്ഛകഫസ്രുതിഃ|
|൫|
View original
|
तत्र वातात्प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः||३||
घ्राणोपरोधनिस्तोददन्तशङ्खशिरोव्यथाः|
कीटिका इव सर्पन्तीर्मन्यते परितो भ्रुवौ||४||
स्वरसादश्चिरात्पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः|
|५|
സ൦-[തത്ര-] തേഷു രോഗേഷു വാതപിത്തകഫാദ്യുത്ഥേഷു മധ്യേ, വാതാത് പ്രതിശ്യായേ സതി മുഖശോഷാദയഃ സ്യുഃ| ഭ്രുവൌ പരിതഃ കീടികാഃ സര്പന്തീരിവ മന്യതേ| ഭൃവൌ പരിത ഇതി "അഭിതഃ പരിതഃ" ഇതി ദ്വിതീയാ| സ്വരസാദാദയശ്ച സ്യുഃ|
Adhikarana 2 pittajasya pratishyAyasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6
|
പിത്താത്തൃഷ്ണാജ്വരഘ്രാണപിടികാസമ്ഭവഭ്രമാഃ||൫||
നാസാഗ്രപാകോ രൂക്ഷോഷ്ണതാമ്രപീതകഫസ്രുതിഃ|
|൬|
View original
|
पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणपिटिकासम्भवभ्रमाः||५||
नासाग्रपाको रूक्षोष्णताम्रपीतकफस्रुतिः|
|६|
സ൦-പിത്താത് പ്രതിശ്യായേ സതി തൃഷ്ണാദയോ ഭവന്തി| ഘ്രാണമധ്യേ പിടികാ ഘ്രാണപിടികാഃ, താസാം സമ്ഭവഃ| നാസായാ അഗ്രേ പാകോ നാസാഗ്രപാകഃ|
Adhikarana 3 kaphajasya pratishyAyasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
|
കഫാത്കാസോऽരുചിഃ ശ്വാസോ വമഥുര്ഗാത്രഗൌരവമ്||൬||
മാധുര്യം വദനേ കണ്ഡൂഃ സ്നിഗ്ധശുക്ലകഫസ്രുതിഃ|
|൭|
View original
|
कफात्कासोऽरुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम्||६||
माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लकफस्रुतिः|
|७|
സ൦-കഫാത് പ്രതിശ്യായേ സതി കാസാദയഃ സ്യുഃ|
Adhikarana 4 sannipAtajasya pratishyAyasya lakShaNam (7) · Śloka 7
|
സര്വജോ ലക്ഷണൈഃ സര്വൈരകസ്മാദ്വൃദ്ധിശാന്തിമാന്||൭||
View original
|
सर्वजो लक्षणैः सर्वैरकस्माद्वृद्धिशान्तिमान्||७||
സ൦-ത്രിദോഷജഃ പ്രതിശ്യായഃ സര്വദോഷലക്ഷണൈര്യുതഃ| അകസ്മാത്-നിമിത്തം വിനാ, വൃദ്ധിമാംശ്ഛാന്തിമാംശ്ച|
Adhikarana 5 raktajasya pratishyAyasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
ദുഷ്ടം നാസാസിരാഃ പ്രാപ്യ പ്രതിശ്യായം കരോത്യസൃക്|
ഉരസഃ സുപ്തതാ താമ്രനേത്രത്വം ശ്വാസപൂതിതാ||൮||
കണ്ഡൂഃ ശ്രോത്രാക്ഷിനാസാസു പിത്തോക്തം ചാത്ര ലക്ഷണമ്|
|൯|
View original
दुष्टं नासासिराः प्राप्य प्रतिश्यायं करोत्यसृक्|
उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता||८||
कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम्|
|९|
സ൦-രക്തം ദുഷ്ടം നാസാസിരാഃ പ്രാപ്തം പ്രതിശ്യായം കരോതി| തസ്മിന്നുരസഃ സുപ്തത്വ താമ്രനയനത്വാദികം പിത്താഭിഹിതം ച ലക്ഷണം സ്യാത്|
Adhikarana 6 duShTapratishyAyasya pratishyAyasya lakShaNam duShTapratishyAyasya pakvalakShaNam (9-13) · Śloka 13
അഥ ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായലക്ഷണമാഹ |
സര്വ ഏവ പ്രതിശ്യായാ ദുഷ്ടതാം യാന്ത്യുപേക്ഷിതാഃ||൯||
യഥോക്തോപദ്രവാധിക്യാത്സ സര്വേന്ദ്രിയതാപനഃ|
സാഗ്നിസാദജ്വരശ്വാസകാസോരഃപാര്ശ്വവേദനഃ||൧൦||
കുപ്യത്യകസ്മാദ്ബഹുശോ മുഖദൌര്ഗന്ധ്യശോഫകൃത്|
നാസികാക്ലേദസംശോഷശുദ്ധിരോധകരോ മുഹുഃ||൧൧||
പൂയോപമാസിതാരക്തഗ്രഥിതശ്ലേഷ്മസംസ്രുതിഃ|
മൂര്ച്ഛന്തി ചാത്ര കൃമയോ ദീര്ഘസ്നിഗ്ധസിതാണവഃ||൧൨||
പക്വലിങ്ഗാനി തേഷ്വങ്ഗലാഘവം ക്ഷവഥോഃ ശമഃ|
ശ്ലേഷ്മാ സചിക്കണഃ പീതോऽജ്ഞാനം ച രസഗന്ധയോഃ||൧൩||
View original
अथ दुष्टप्रतिश्यायलक्षणमाह |
सर्व एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्त्युपेक्षिताः||९||
यथोक्तोपद्रवाधिक्यात्स सर्वेन्द्रियतापनः|
साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः||१०||
कुप्यत्यकस्माद्बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोफकृत्|
नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः||११||
पूयोपमासितारक्तग्रथितश्लेष्मसंस्रुतिः|
मूर्च्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः||१२||
पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः|
श्लेष्मा सचिक्कणः पीतोऽज्ञानं च रसगन्धयोः||१३||
സ൦-സര്വ ഏവ പ്രതിശ്യായാ ഉപേക്ഷിതാ ദുഷ്ടത്വം യാന്തി| സ തു-ദുഷ്ടപീനസോ, യഥോക്തോപദ്രവാണാം-മുഖശോഷാദീനാം, ആധിക്യാദ്ധേതോഃ സര്വേന്ദ്രിയതാപനോ-നാസാചക്ഷുരാദീനാം ഖേദകഃ, അഗ്നിസാദാദിയുതശ്ച സ്യാത്| തഥാ സഹസൈവ പുനഃ പുനഃ കുപ്യതി| മുഖദൌര്ഗന്ധ്യാദികരഃ, തഥാ നാസികാക്ലേദാദികരോ മുഹുഃ പൂയസദൃശകൃഷ്ണരക്തപിണ്ഡിതശ്ലേഷ്മസ്രുതിഃ| അത്ര ച കൃമയോ മൂര്ച്ഛന്തി ദീര്ഘാഃ സ്നിഗ്ധാഃ ശ്വേതാഃ സുസൂക്ഷ്മാശ്ച| സ൦-തേഷു-പ്രതിശ്യായേഷു, പക്വലക്ഷണാനി| തദ്യഥാ,-അങ്ഗസ്യ-ശരീരസ്യ ലാഘവം സ്യാത്, ക്ഷുതേശ്ച ശമഃ, കഫഃ സചിക്കണഃ പീതോ, രസഗന്ധയോശ്ചാജ്ഞാനമിതി| ഭൃശക്ഷവാഖ്യം ലക്ഷയിതുമാഹ-
Adhikarana 7 bhRushakShavasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15
തീക്ഷ്ണാഘ്രാണോപയോഗാര്കരശ്മിസൂത്രതൃണാദിഭിഃ|
വാതകോപിഭിരന്യൈര്വാ നാസികാതരുണാസ്ഥനി||൧൪||
വിഘട്ടിതേऽനിലഃ ക്രുദ്ധോ രുദ്ധഃ ശൃങ്ഗാടകം വ്രജേത്|
നിവൃത്തഃ കുരുതേऽത്യര്ഥം ക്ഷവഥും സ ഭൃശക്ഷവഃ||൧൫||
View original
तीक्ष्णाघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः|
वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थनि||१४||
विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजेत्|
निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशक्षवः||१५||
സ൦-തീക്ഷ്ണസ്യ-മരീചാദേഃ, ഘ്രാണാത്-സിംഹനാത്, തഥാ രവിരശ്മ്യാദിഭിര്വാതകോപിഭിരന്യൈര്വാ നാസാതരുണാസ്ഥനി വിഘട്ടിതേ സതി വായുഃ കൃദ്ധോ രുദ്ധഃ ശൃങ്ഗാടകം ഗച്ഛേത്| സ നിവൃത്തഃ സന് അത്യന്തം ഛിക്കാം കുരുതേ| സ ഭൃശക്ഷവ ഉച്യതേ|
Adhikarana 8 nAsAshoShasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
ശോഷയന്നാസികാസ്രോതഃ കഫം ച കുരുതേऽനിലഃ|
ശൂകപൂര്ണാഭനാസാത്വം കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസനം തതഃ||൧൬||
സ്മൃതോऽസൌ നാസികാശോഷോ|
|൧൭|
View original
शोषयन्नासिकास्रोतः कफं च कुरुतेऽनिलः|
शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्रादुच्छ्वसनं ततः||१६||
स्मृतोऽसौ नासिकाशोषो|
|१७|
സ൦-ശോഷയന്നാസികാസ്രോതഃ കഫം ച വായുഃ ശൂകപൂര്ണാഭനാസാത്വം കുരുതേ| തതഃ കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസനം സ്യാത്| അസൌ നാസികാശോഷഃ സ്മൃതഃ|
Adhikarana 9 nAsAnAhasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
നാസാനാഹേ തു ജായതേ|
നദ്ധത്വമിവ നാസായാഃ ശ്ലേഷ്മരുദ്ധേന വായുനാ||൧൭||
നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസംരോധാത് സ്രോതസീ സംവൃതേ ഇവ|
|൧൮|
View original
नासानाहे तु जायते|
नद्धत्वमिव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना||१७||
निःश्वासोच्छ्वाससंरोधात् स्रोतसी संवृते इव|
|१८|
സ൦-നാസാനാഹാഖ്യേ രോഗേ ജാതേ സതി ഘ്രാണസ്യ നദ്ധത്വം-ആപൂരമിവ, ജായതേ| ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധേന വാതേന നിഃശ്വാസോച്ഛാസസംരോധാത് സ്രോതസീ സംവൃതേ ഇവ സ്യാതാമ്|
Adhikarana 10 ghrANapAkasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19
|
പചേന്നാസാപുടേ പിത്തം ത്വങ്മാംസം ദാഹശൂലവത്||൧൮||
സ ഘ്രാണപാകഃ|
|൧൯|
View original
|
पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत्||१८||
स घ्राणपाकः|
|१९|
സ൦-പിത്തം കര്തൃ നാസാപുടേ ത്വങ്മാംസം സദാഹശൂലം പചേത് സ ഘ്രാണപാകാഖ്യഃ|
Adhikarana 11 nAsAsrAvasya lakShaNam (19) · Śloka 19
സ്രാവസ്തു തത്സംജ്ഞഃ ശ്ലേഷ്മസമ്ഭവഃ|
അച്ഛോ ജലോപമോऽജസ്രം വിശേഷാന്നിശി ജായതേ||൧൯||
View original
स्रावस्तु तत्संज्ञः श्लेष्मसम्भवः|
अच्छो जलोपमोऽजस्रं विशेषान्निशि जायते||१९||
സ൦-സ്രാവസ്തു തത്സംജ്ഞോ-ഘ്രാണസ്രാവാഖ്യഃ| സ ച കഫാദേവ കേവലാദ്ഭവതി| അച്ഛോ ജലസദൃശോ നിത്യം സ്രാവോ ജായതേ, വിശേഷേണ രാത്രൌ|
Adhikarana 12 apInasasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21
കഫഃ പ്രവൃദ്ധോ നാസായാം രുദ്ധ്വാ സ്രോതാംസ്യപീനസമ്|
കുര്യാത്സഘുര്ഘുരശ്വാസം പീനസാധികവേദനമ്||൨൦||
അവേരിവ സ്രവത്യസ്യ പ്രക്ലിന്നാ തേന നാസികാ|
അജസ്രം പിച്ഛിലം പീതം പക്വം സിങ്ഘാണകം ഘനമ്||൨൧||
View original
कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्ध्वा स्रोतांस्यपीनसम्|
कुर्यात्सघुर्घुरश्वासं पीनसाधिकवेदनम्||२०||
अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका|
अजस्रं पिच्छिलं पीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्||२१||
കഫോ നാസായാം പ്രവൃദ്ധോ രുദ്ധ്വാ സ്രോതാംസ്യപീനസം ഘുര്ഘുരശ്വാസയുതം പീനസാധികരുജം കുര്യാത്| തേന-അപീനസേന, അസ്യ രോഗിണോ മേഷസ്യേവാനവരതം പ്രക്ലിന്നാ നാസികാ പിച്ഛിലാദിയുക്തം കഫം സിങ്ഘാണകം സ്രവതി|
Adhikarana 13 dIpteH lakShaNam (22) · Śloka 22
രക്തേന നാസാ ദഗ്ധേവ ബാഹ്യാന്തഃ സ്പര്ശനാസഹാ|
ഭവേദ്ധൂമോപമോച്ഛ്വാസാ സാ ദീപ്തിര്ദഹതീവ ച||൨൨||
View original
रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तः स्पर्शनासहा|
भवेद्धूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर्दहतीव च||२२||
സ൦-രക്തേന നാസാ ദഗ്ധേവ ബാഹ്യതോऽന്തരതശ്ച സ്പര്ശനം ന സഹതേ| തഥാ ധൂമോപമോച്ഛ്വാസാ ദഹതീവ ച| സാ ദീപ്തിസംജ്ഞാ രോഗജാതിഃ|
Adhikarana 14 pUtinAsasya lakShaNam (23) · Śloka 23
താലുമൂലേ മലൈര്ദുഷ്ടൈര്മാരുതോ മുഖനാസികാത്|
ശ്ലേഷ്മാ ച പൂതിര്നിര്ഗച്ഛേത് പൂതിനാസം വദന്തി തമ്||൨൩||
View original
तालुमूले मलैर्दुष्टैर्मारुतो मुखनासिकात्|
श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत् पूतिनासं वदन्ति तम्||२३||
സ൦-താലുമൂലേ ദോഷൈര്ദുഷ്ടൈര്മുഖനാസികാദ് വായുഃ കഫശ്ച പൂതിര്നിര്ഗച്ഛേത്, തം പൂതിനാസം വദന്തി|
Adhikarana 15 pUyaraktasya lakShaNam (24) · Śloka 24
നിചയാദഭിഘാതാദ്വാ പൂയാസൃങ്നാസികാ സ്രവേത്|
തത്പൂയര് അക്തമാഖ്യാതം ശിരോദാഹരുജാകരമ്||൨൪||
View original
निचयादभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत्|
तत्पूयर् अक्तमाख्यातं शिरोदाहरुजाकरम्||२४||
സ൦-സന്നിപാതാദഭിഘാതാദ്വാ നാസാ പൂയാസൃക് സ്രവേത്| തത്പൂയരക്തസ് അംജ്ഞം ശിരോദാഹരുജാകരമാഖ്യാതമ്|
Adhikarana 16 puTakasya lakShaNam (25) · Śloka 25
പിത്തശ്ലേഷ്മാവരുദ്ധോऽന്തര്നാസായാം ശോഷയേന്മരുത്|
കഫം സ ശുഷ്കഃ പുടതാം പ്രാപ്നോതി പുടകം തു തത്||൨൫||
View original
पित्तश्लेष्मावरुद्धोऽन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत्|
कफं स शुष्कः पुटतां प्राप्नोति पुटकं तु तत्||२५||
സ൦-പിത്തശ്ലേഷ്മാവരുദ്ധോ വായുരന്തര്നാസായാം ശോഷയേത്കഫമ്| സ ച-കഫഃ, ശുഷ്ക(:) പുടതാം പ്രാപ്നോതി| പുടകം തദുച്യതേ|
Adhikarana 17|18 arshorbudAnAM lakShaNam (26-27) · Śloka 27
അര്ശോര്ബുദാനി വിഭജേദ്ദോഷലിങ്ഗൈര്യഥായഥമ്|
സര്വേഷു കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വസനം പീനസഃ പ്രതതം ക്ഷുതിഃ||൨൬||
സാനുനാസികവാദിത്വം പൂതിനാസഃ ശിരോവ്യഥാ|
|൨൭|
View original
अर्शोर्बुदानि विभजेद्दोषलिङ्गैर्यथायथम्|
सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसः प्रततं क्षुतिः||२६||
सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा|
|२७|
സ൦-അര്ശാംസ്യര്ബുദാനി ച ദോഷലിങ്ഗൈര്യഥാസ്വം ജാനീയത്| സ൦-സര്വേഷു-അര്ശഃസ്വര്ബുദേഷു ച, കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസനമ്| തഥാ പീനസോऽനവരതം ക്ഷവഃ, തഥാ സാനുനാസികഭാഷിതം, തഥാ പൂതിനാസഃ ശിരോവ്യഥേതി സ്യുഃ|
Adhikarana eShAmaShTAdashAnAM madhye duShTapInasasya yApanatvam (19) · Śloka 19
|
അഷ്ടാദശാനാമിത്യേഷാം യാപയേദ്ദുഷ്ടപീനസമ്||൨൭||
ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ നാസാരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ||൧൯||
View original
|
अष्टादशानामित्येषां यापयेद्दुष्टपीनसम्||२७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने नासारोगविज्ञानीयो नामैकोनविंशोऽध्यायः||१९||
സ൦-ഏഷാമഷ്ടാദശാനാം പീനസാദീനാം മധ്യേ ദുഷ്ടപീനസം യാപയേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ നാസാരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൯||