Adhikarana nAsArogavij~jAnIyAdhyAyaH ||19|| pratishyAyasya nidAnaM samprAptishca (2-3) · Śloka 3
ਅਥ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਨਾਸਾਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਬਿਭਣਿਸੁਰਾਹ ਅਥਾਤੋ ਨਾਸਾਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ|
(ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
)ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਾਨਿਲਰਜੋਭਾਸ੍ਯਾਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰੈਃ|
ਨੀਚਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚੋਪਧਾਨੇਨ ਪੀਤੇਨਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾਰਿਣਾ||੧||
ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਰਮਣਚ੍ਛਰ੍ਦਿਬਾਸ੍ਪਗ੍ਰਹਾਦਿਭਿਃ|
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾ ਦੋਸਾ ਨਾਸਾਯਾਂ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤਾਂ ਗਤਾਃ||੨||
ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਵਰ੍ਧਮਾਨਂ ਕ੍ਸਯਪ੍ਰਦਮ੍|
|੩|
View original
अथ क्रमप्राप्तं नासारोगविज्ञानं बिभणिषुराह अथातो नासारोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
)अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वप्नजागरैः|
नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा||१||
अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिबाष्पग्रहादिभिः|
क्रुद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यानतां गताः||२||
जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम्|
|३|
Adhikarana 1 vAtajasya pratishyAyasya lakShaNam (3-5) · Śloka 5
|
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਮੁਖਸ਼ੋਸੋ ਭਸ਼ਂ ਕ੍ਸਵਃ||੩||
ਘ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧਨਿਸ੍ਤੋਦਦਨ੍ਤਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾਃ|
ਕੀਟਿਕਾ ਇਵ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤੀਰ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਪਰਿਤੋ ਭ੍ਰੁਵੌ||੪||
ਸ੍ਵਰਸਾਦਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍ਪਾਕਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਚ੍ਛਕਫਸ੍ਰੁਤਿਃ|
|੫|
View original
|
तत्र वातात्प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः||३||
घ्राणोपरोधनिस्तोददन्तशङ्खशिरोव्यथाः|
कीटिका इव सर्पन्तीर्मन्यते परितो भ्रुवौ||४||
स्वरसादश्चिरात्पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः|
|५|
Adhikarana 2 pittajasya pratishyAyasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6
|
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਘ੍ਰਾਣਪਿਟਿਕਾਸਮ੍ਭਵਭ੍ਰਮਾਃ||੫||
ਨਾਸਾਗ੍ਰਪਾਕੋ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਤਾਮ੍ਰਪੀਤਕਫਸ੍ਰੁਤਿਃ|
|੬|
View original
|
पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणपिटिकासम्भवभ्रमाः||५||
नासाग्रपाको रूक्षोष्णताम्रपीतकफस्रुतिः|
|६|
Adhikarana 3 kaphajasya pratishyAyasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
|
ਕਫਾਤ੍ਕਾਸੋਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਮਥੁਰ੍ਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਮ੍||੬||
ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਵਦਨੇ ਕਣ੍ਡੂਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੁਕ੍ਲਕਫਸ੍ਰੁਤਿਃ|
|੭|
View original
|
कफात्कासोऽरुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम्||६||
माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लकफस्रुतिः|
|७|
Adhikarana 4 sannipAtajasya pratishyAyasya lakShaNam (7) · Śloka 7
|
ਸਰ੍ਵਜੋ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਨ੍||੭||
View original
|
सर्वजो लक्षणैः सर्वैरकस्माद्वृद्धिशान्तिमान्||७||
Adhikarana 5 raktajasya pratishyAyasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
ਦੁਸ੍ਟਂ ਨਾਸਾਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਕਰੋਤ੍ਯਸਕ੍|
ਉਰਸਃ ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਤਾਮ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਪੂਤਿਤਾ||੮||
ਕਣ੍ਡੂਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਨਾਸਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤੋਕ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|
|੯|
View original
दुष्टं नासासिराः प्राप्य प्रतिश्यायं करोत्यसृक्|
उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता||८||
कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम्|
|९|
Adhikarana 6 duShTapratishyAyasya pratishyAyasya lakShaNam duShTapratishyAyasya pakvalakShaNam (9-13) · Śloka 13
ਅਥ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ |
ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾ ਦੁਸ੍ਟਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ||੯||
ਯਥੋਕ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ਸ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਪਨਃ|
ਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੋਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵੇਦਨਃ||੧੦||
ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਦ੍ਬਹੁਸ਼ੋ ਮੁਖਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਸ਼ੋਫਕਤ੍|
ਨਾਸਿਕਾਕ੍ਲੇਦਸਂਸ਼ੋਸਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੋਧਕਰੋ ਮੁਹੁਃ||੧੧||
ਪੂਯੋਪਮਾਸਿਤਾਰਕ੍ਤਗ੍ਰਥਿਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸ੍ਰੁਤਿਃ|
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਕਮਯੋ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸਿਤਾਣਵਃ||੧੨||
ਪਕ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤੇਸ੍ਵਙ੍ਗਲਾਘਵਂ ਕ੍ਸਵਥੋਃ ਸ਼ਮਃ|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਚਿਕ੍ਕਣਃ ਪੀਤੋਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਰਸਗਨ੍ਧਯੋਃ||੧੩||
View original
अथ दुष्टप्रतिश्यायलक्षणमाह |
सर्व एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्त्युपेक्षिताः||९||
यथोक्तोपद्रवाधिक्यात्स सर्वेन्द्रियतापनः|
साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः||१०||
कुप्यत्यकस्माद्बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोफकृत्|
नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः||११||
पूयोपमासितारक्तग्रथितश्लेष्मसंस्रुतिः|
मूर्च्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः||१२||
पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः|
श्लेष्मा सचिक्कणः पीतोऽज्ञानं च रसगन्धयोः||१३||
Adhikarana 7 bhRushakShavasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਘ੍ਰਾਣੋਪਯੋਗਾਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਸੂਤ੍ਰਤਣਾਦਿਭਿਃ|
ਵਾਤਕੋਪਿਭਿਰਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕਾਤਰੁਣਾਸ੍ਥਨਿ||੧੪||
ਵਿਘਟ੍ਟਿਤੇਨਿਲਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍|
ਨਿਵਤ੍ਤਃ ਕੁਰੁਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸਵਥੁਂ ਸ ਭਸ਼ਕ੍ਸਵਃ||੧੫||
View original
तीक्ष्णाघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः|
वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थनि||१४||
विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजेत्|
निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशक्षवः||१५||
Adhikarana 8 nAsAshoShasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
ਸ਼ੋਸਯਨ੍ਨਾਸਿਕਾਸ੍ਰੋਤਃ ਕਫਂ ਚ ਕੁਰੁਤੇਨਿਲਃ|
ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਾਭਨਾਸਾਤ੍ਵਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸਨਂ ਤਤਃ||੧੬||
ਸ੍ਮਤੋਸੌ ਨਾਸਿਕਾਸ਼ੋਸੋ|
|੧੭|
View original
शोषयन्नासिकास्रोतः कफं च कुरुतेऽनिलः|
शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्रादुच्छ्वसनं ततः||१६||
स्मृतोऽसौ नासिकाशोषो|
|१७|
Adhikarana 9 nAsAnAhasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
ਨਾਸਾਨਾਹੇ ਤੁ ਜਾਯਤੇ|
ਨਦ੍ਧਤ੍ਵਮਿਵ ਨਾਸਾਯਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੁਦ੍ਧੇਨ ਵਾਯੁਨਾ||੧੭||
ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤਸੀ ਸਂਵਤੇ ਇਵ|
|੧੮|
View original
नासानाहे तु जायते|
नद्धत्वमिव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना||१७||
निःश्वासोच्छ्वाससंरोधात् स्रोतसी संवृते इव|
|१८|
Adhikarana 10 ghrANapAkasya lakShaNam (18-19) · Śloka 19
|
ਪਚੇਨ੍ਨਾਸਾਪੁਟੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਦਾਹਸ਼ੂਲਵਤ੍||੧੮||
ਸ ਘ੍ਰਾਣਪਾਕਃ|
|੧੯|
View original
|
पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत्||१८||
स घ्राणपाकः|
|१९|
Adhikarana 11 nAsAsrAvasya lakShaNam (19) · Śloka 19
ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮ੍ਭਵਃ|
ਅਚ੍ਛੋ ਜਲੋਪਮੋਜਸ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ਜਾਯਤੇ||੧੯||
View original
स्रावस्तु तत्संज्ञः श्लेष्मसम्भवः|
अच्छो जलोपमोऽजस्रं विशेषान्निशि जायते||१९||
Adhikarana 12 apInasasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21
ਕਫਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਨਾਸਾਯਾਂ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਪੀਨਸਮ੍|
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਘੁਰ੍ਘੁਰਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪੀਨਸਾਧਿਕਵੇਦਨਮ੍||੨੦||
ਅਵੇਰਿਵ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਤੇਨ ਨਾਸਿਕਾ|
ਅਜਸ੍ਰਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਪੀਤਂ ਪਕ੍ਵਂ ਸਿਙ੍ਘਾਣਕਂ ਘਨਮ੍||੨੧||
View original
कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्ध्वा स्रोतांस्यपीनसम्|
कुर्यात्सघुर्घुरश्वासं पीनसाधिकवेदनम्||२०||
अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका|
अजस्रं पिच्छिलं पीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्||२१||
Adhikarana 13 dIpteH lakShaNam (22) · Śloka 22
ਰਕ੍ਤੇਨ ਨਾਸਾ ਦਗ੍ਧੇਵ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਸਹਾ|
ਭਵੇਦ੍ਧੂਮੋਪਮੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾ ਸਾ ਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ਦਹਤੀਵ ਚ||੨੨||
View original
रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तः स्पर्शनासहा|
भवेद्धूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर्दहतीव च||२२||
Adhikarana 14 pUtinAsasya lakShaNam (23) · Śloka 23
ਤਾਲੁਮੂਲੇ ਮਲੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟੈਰ੍ਮਾਰੁਤੋ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਤ੍|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਪੂਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਪੂਤਿਨਾਸਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਮ੍||੨੩||
View original
तालुमूले मलैर्दुष्टैर्मारुतो मुखनासिकात्|
श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत् पूतिनासं वदन्ति तम्||२३||
Adhikarana 15 pUyaraktasya lakShaNam (24) · Śloka 24
ਨਿਚਯਾਦਭਿਘਾਤਾਦ੍ਵਾ ਪੂਯਾਸਙ੍ਨਾਸਿਕਾ ਸ੍ਰਵੇਤ੍|
ਤਤ੍ਪੂਯਰ੍ ਅਕ੍ਤਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ਿਰੋਦਾਹਰੁਜਾਕਰਮ੍||੨੪||
View original
निचयादभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत्|
तत्पूयर् अक्तमाख्यातं शिरोदाहरुजाकरम्||२४||
Adhikarana 16 puTakasya lakShaNam (25) · Śloka 25
ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਰੁਦ੍ਧੋਨ੍ਤਰ੍ਨਾਸਾਯਾਂ ਸ਼ੋਸਯੇਨ੍ਮਰੁਤ੍|
ਕਫਂ ਸ ਸ਼ੁਸ੍ਕਃ ਪੁਟਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪੁਟਕਂ ਤੁ ਤਤ੍||੨੫||
View original
पित्तश्लेष्मावरुद्धोऽन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत्|
कफं स शुष्कः पुटतां प्राप्नोति पुटकं तु तत्||२५||
Adhikarana 17|18 arshorbudAnAM lakShaNam (26-27) · Śloka 27
ਅਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਵਿਭਜੇਦ੍ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯਥਾਯਥਮ੍|
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਵਸਨਂ ਪੀਨਸਃ ਪ੍ਰਤਤਂ ਕ੍ਸੁਤਿਃ||੨੬||
ਸਾਨੁਨਾਸਿਕਵਾਦਿਤ੍ਵਂ ਪੂਤਿਨਾਸਃ ਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾ|
|੨੭|
View original
अर्शोर्बुदानि विभजेद्दोषलिङ्गैर्यथायथम्|
सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसः प्रततं क्षुतिः||२६||
सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा|
|२७|
Adhikarana eShAmaShTAdashAnAM madhye duShTapInasasya yApanatvam (19) · Śloka 19
|
ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਨਾਮਿਤ੍ਯੇਸਾਂ ਯਾਪਯੇਦ੍ਦੁਸ੍ਟਪੀਨਸਮ੍||੨੭||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨੇ ਨਾਸਾਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮੈਕੋਨਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੯||
View original
|
अष्टादशानामित्येषां यापयेद्दुष्टपीनसम्||२७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने नासारोगविज्ञानीयो नामैकोनविंशोऽध्यायः||१९||