39. rasāyanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana rasAyanavidhiradhyAyaH ------- rasAyanasya phalam, rasAyanasya niruktiH (2) · Śloka 2

അധുനാ പൂര്വോക്തഹേതുസമ്ബന്ധം രസായനാധ്യായം ജിഗദിഷുരാഹ അഥാതോ രസായനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨|| ദീര്ഘമായുഃ സ്മൃതിം മേധാമാരോഗ്യം തരുണം വയഃ| പ്രഭാവര്ണസ്വരൌദാര്യം ദേഹേന്ദ്രിയബലോദയമ്||൧|| വാക്സിദ്ധിം വൃഷതാം കാന്തിമവാപ്നോതി രസായനാത്| ലാഭോപായോ ഹി ശസ്താനാം രസാദീനാം രസായനമ്||൨||

സ൦- ദീര്ഘായുഃപ്രഭൃതീന് രസായനാദധിഗച്ഛതി| കസ്മാദേതാനി രസായനാല്ലഭ്യന്തേ? ഇത്യാഹ-ലാഭോപായ ഇതി| യസ്മാത് ശ്രേഷ്ഠാനാം രസരുധിരാദീനാം യോ ലാഭോപായഃ, സ രസായനമുച്യതേ|

Adhikarana rasAyanasya prayogakAlAdiH (3) · Śloka 3

പൂര്വേ വയസി മധ്യേ വാ തത്പ്രയോജ്യം ജിതാത്മനഃ| സ്നിഗ്ധസ്യ സ്രുതരക്തസ്യ വിശുദ്ധസ്യ ച സര്വഥാ||൩||

സ൦-തത്-രസായനം, ജിതാത്മനഃ പുരുഷസ്യാദ്യേ വയസി-അതിബാല്യാതിക്രാന്തമാത്രേ, അഥവാ മധ്യമേ വയസി പ്രയോജ്യമ്| കീദൃശസ്യ പുംസഃ ? സ്നിഗ്ധേത്യാദി| സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തസ്യ, തഥാ സര്വഥാ അധ ഉപരിഷ്ടാച്ച ശുദ്ധസ്യ|

Adhikarana rasAyanasya niShphalatvam (4) · Śloka 4

അവിശുദ്ധേ ശരീരേ ഹി യുക്തോ രാസായനോ വിധിഃ| വാജീകരോ വാ മലിനേ വസ്ത്രേ രങ്ഗ ഇവാഫലഃ||൪||

സ൦-യസ്മാദവിശുദ്ധേ ശരീരേ രാസായനോ വിധിരുപയുക്തോ വാജീകരോ വോപയുക്തോ നിഷ്ഫലഃ സ്യാത്| യഥാ മലിനേ വസ്ത്രേ രങ്ഗഃ| മലിനം ഹി വസ്ത്രം ന രജ്യതേ|

Adhikarana rasAyanasya dvividhatvam (5) · Śloka 5

രസായനാനാം ദ്വിവിധം പ്രയോഗമൃഷയോ വിദുഃ| കുടീപ്രാവേശികം മുഖ്യം വാതാതപികമന്യഥാ||൫||

സ൦-മുനയോ രസായനാനാം പ്രയോഗം ദ്വിപ്രകാരം ജാനന്തി| തത്ര മുഖ്യം കുടീപ്രവേശനിര്വൃത്തമ്| വാതാതപികമന്യഥാ-അമുഖ്യമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana rasAyanArthaM kuTI (6-7) · Śloka 7

പുരേ പ്രാപ്യോപകരണേ ഹര്മ്യനിര്വാതനിര്ഭയേ| ദിശ്യുദീച്യാം ശുഭേ ദേശേ ത്രിഗര്ഭാം സൂക്ഷ്മലോചനാമ്||൬|| ധൂമാതപരജോവ്യാലസ്ത്രീമൂര്ഖാദ്യവിലങ്ഘിതാമ്| സജ്ജവൈദ്യോപകരണാം സുമൃഷ്ടാം കാരയേത്കുടീമ്||൭||

സ൦-ക്വ തത്കുര്വീത ? പുരേ, പ്രാപ്യോപകരണീയേ, ഹര്മ്യം-ധവലഗൃഹം, നിവാതം നിര്ഭയം ച യസ്മിന് തസ്മിന്, തഥോദീച്യാം ദിശി, ശുഭേ-ദുര്ഭിക്ഷമരകാദിരഹിതേ, കുടീം ത്രിഗര്ഭാം കാരയേത്| പ്രഥമമേകം ഗൃഹമ്, തസ്യാഭ്യന്തരേ ദ്വിതീയമ്, തസ്യാഭ്യന്തരേ തൃതീയമ്, ഏവം ത്രിഗര്ഭാ| ത്രയോ ഗര്ഭാഃ-അന്തരാണി, യസ്യാ ഇതി കൃത്വാ| തഥാ സൂക്ഷ്മഗവാക്ഷാമ്| തഥാ ധൂമാദിഭിരവിലിങ്ഘിതാം-അനാക്രാന്താമ്| തഥാ പ്രഗുണാനി വൈദ്യോപകരണാനി-ഭേഷജാദീനി, യസ്യാം താം തഥാവിധാമ്| സുമൃഷ്ടാം-ഉപലേപനാദികരണേന ശുദ്ധാമ്|

Adhikarana puNye~ahni kuTIpraveshaH, rasAyanasevanakarturniyamAH (8-10) · Śloka 10

അഥ പുണ്യേऽഹ്നി സമ്പൂജ്യ പൂജ്യാംസ്താം പ്രവിശേച്ഛുചിഃ| തത്ര സംശോധനൈഃ ശുദ്ധഃ സുഖീ ജാതബലഃ പുനഃ||൮|| ബ്രഹ്മചാരീ ധൃതിയുതഃ ശ്രദ്ദധാനോ ജിതേന്ദ്രിയഃ| ദാനശീലദയാസത്യവ്രതധര്മപരായണഃ||൯|| ദേവതാനുസ്മൃതൌ യുക്തോ യുക്തസ്വപ്നപ്രജാഗരഃ| പ്രിയൌഷധഃ പേശലവാഗാരഭേത രസായനമ്||൧൦||

സ൦- അഥ-കൃതമങ്ഗലഃ, ശുഭേ ദിവസേ ശുചിഃ പൂജ്യാന്-ഗുരുമിത്രാദീന്, സമ്പൂജ്യ താം-പൂര്വോപവര്ണിതാം കുടീം, പ്രവിശേത്| തസ്യാം കുട്യാം കൃതസന്നിവേശഃ സംശോധനൈഃ ശുദ്ധഃ| സുഖീ-അരോഗഃ| ഏതച്ച ബാഹുല്യേനോക്തമ്| ശിലാജതുച്യവനപ്രാശാദീനാം വ്യാധിഷ്വപ്യനുജ്ഞാതത്വാത്| തഥാ ച വക്ഷയതി (ശ്ലോ.൧൪൨)-"ന സോऽസ്തി രോഗോ ഭുവി സാധ്യരൂപോ ജത്വശ്മജം യം ന ജയേത്പ്രസഹ്യ|" ഇതി| തഥാ (ശ്ലോ.൩൯)-"ഇത്യേഷ ച്യവനപ്രാശോ യം പ്രാശ്യ ച്യവനോ മുനിഃ| ജര്ജരിതോऽപ്യാസീന്നാരീനയനനന്ദനഃ|| കാസം ശ്വാസം ക്ഷയം ശോഫം വൈസ്വര്യം ച വ്യപോഹതി||" ഇതി| പുനര്ജാതബലം ഇതി പ്രകൃതിബലേന യോ ബലവാന്നാസീത്തസ്യ സംശോധനേന ബലഹീനത്വേന പുനര്ജാതബലോ ബൃംഹണാഹാരാദിനാ യദാ, സ തദാ രസായനമാരഭേതേത്യര്ഥഃ| അസഞ്ജാതബലോ ഹ്യുത്കൃഷ്ടവീര്യാണാം രസായനാനാം വീര്യം സോഢും ന ക്ഷമത ഇതി പുനര്ജാതബല ഇത്യുക്തമ്| ബ്രഹ്മചാരീത്യുക്തം നിവൃത്തസ്ത്രീസങ്ഗപരമ്| തഥാ ജാതസന്തോഷഃ| ശ്രദ്ധാലുരലോലുപശ്ച| തഥാ ദാനരതഃ ദയാദിതത്പരഃ| തഥാ ദേവതാഭക്തഃ| യുക്തൌ സ്വപ്നപ്രജാഗരൌ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ ഭേഷജാനുരാഗവാന് മധുരവചനഃ|

Adhikarana rasAyane pUrvaM harItakyAdivirecanam (11-12) · Śloka 12

ഹരീതകീമാമലകം സൈന്ധവം നാഗരം വചാമ്| ഹരിദ്രാം പിപ്പലീം വേല്ലം ഗുഡം ചോഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്||൧൧|| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നോ നരഃ പൂര്വം, തേന സാധു വിരിച്യതേ| |൧൨|

സ൦- ഹരീതക്യാദികം യോഗമുഷ്ണജലേന പ്രാക് സ്നിഗ്ധസ്വിന്നോ നരഃ പിബേത്| തേന യോഗേന സമ്യഗ് വിരിച്യതേ|

Adhikarana tataH shuddhasharIrAya ghRutAnvitaM yAvakaM deyam (12-13) · Śloka 13

| തതഃ ശുദ്ധശരീരായ കൃതസംസര്ജനായ ച||൧൨|| ത്രിരാത്രം പഞ്ചരാത്രം വാ സപ്താഹം വാ ഘൃതാന്വിതമ്| ദദ്യാദ്യാവകമാശുദ്ധേഃ പുരാണശകൃതോऽഥവാ||൧൩||

സ൦- അനന്തരം, ശുദ്ധദേഹായ കൃതപേയാദികക്രമായ ച ത്രിരാത്രം പഞ്ചരാത്രം വാ സപ്താഹം വാ സര്പിര്യുതം യാവകം ദദ്യാത്| അഥവാ പുരാണശകൃതഃ ശുദ്ധിം യാവത് താവദ്യാവകം സസര്പിഷ്കം ദദ്യാത്| ത്രിവിധമലാപേക്ഷയാ ത്രിവിധം പരിജ്ഞാനമ്,-ഹീനപുരീഷസ്യ ത്രിരാത്രമ്, മധ്യപുരീഷസ്യ പഞ്ചരാത്രമ്, ഉത്കൃഷ്ടപുരീഷസ്യ സപ്തരാത്രമിതി| തഥാ ഹി [മധ്യ]ബഹുവര്ചസ്കസ്യ പഞ്ചരാത്രേണ സപ്തരാത്രേണ വാ മലഃ ശുദ്ധ്യതി, അല്പമലസ്യ ത്രിരാത്രേണൈവ, ഇതി ത്രിവിധം പരിജ്ഞാനം യുക്തമ്| ബഹുതരമലസ്യ ബഹുതരൈരേവാഹോഭിഃ ശുദ്ധിഃ സ്യാദിത്യുക്തവാന്'ആശുദ്ധേഃ പുരാണശകൃതോऽഥവാ' ഇതി|

Adhikarana itthaM saMskRutakoShThasya yaugikaM rasAyanaM deyam (14) · Śloka 14

ഇത്ഥം സംസ്കൃതകോഷ്ഠസ്യ രസായനമുപാഹരേത്| യസ്യ യദ്യൌഗികം പശ്യേത്സര്വമാലോച്യ സാത്മ്യവിത്||൧൪||

സ൦-ഏവം സംസ്കൃതകോഷ്ഠസ്യ നരസ്യ യസ്യ യദ്രസായനം യൌഗികമുപലഭ്യതേ, സാത്മ്യജ്ഞോ ഭിഷക് സര്വമാലോച്യ തസ്യ തദ്രസായനമുപാഹരേത്| ["ഹരണാത് സര്വതോഗാണം യാऽസാവുക്താ ഹരീതകീ| പഥ്യത്വാത്സര്വധാതൂനാം പഥ്യാ, ശിവതയാ ശിവാ|| യസ്മാദ്വിജയതേ വ്യാധീന് സമഗ്രാന് വിജയാ തതഃ| അഭയം സര്വരോഗേഭ്യോ ഭവത്യായുശ്ച ശാശ്വതമ്|| യതഃ ശീലയതാമേനാം തേനേയമഭയാ സ്മൃതാ| നവാ വൃത്താ ഘനാ സ്നിഗ്ധാ ഗുര്വീ മജ്ജതി ചാപ്സു യാ|| ബാലസ്യ സാ പ്രയോക്തവ്യാ നവനീതസമന്വിതാ| വാതേ സസര്പിര്ലവണാ പിത്തേ സഗുഡശര്കരാ|| കഫേ സപിപ്പലീക്ഷൌദ്രാ സര്വദാ സാ പ്രശസ്യതേ|" ഇതി വൃദ്ധവാഗ്ഭടാത് (സം.ഉ. അ. ൪൯)|]

Adhikarana brAhmaM rasAyanam (15-23) · Śloka 23

പഥ്യാസഹസ്രം ത്രിഗുണധാത്രീഫലസമന്വിതമ്| പഞ്ചാനാം പഞ്ചമൂലാനാം സാര്ധം പലശതദ്വയമ്||൧൫|| ജലേ ദശഗുണേ പക്ത്വാ ദശഭാഗസ്ഥിതേ രസേ| ആപോഥ്യ കൃത്വാ വ്യസ്ഥീനി വിജയാമലകാന്യഥാ||൧൬|| വിനീയ തസ്മിന്നിര്യൂഹേ യോജയേത്കുഡവാംശകമ്| ത്വഗേലാമുസ്തരജനീപിപ്പല്യഗുരുചന്ദനമ്||൧൭|| മണ്ഡൂകപര്ണീകനകശങ്ഖപുഷ്പീവചാപ്ലവമ്| യഷ്ട്യാഹ്വയം വിഡങ്ഗം ച ചൂര്ണിതം തുലയാऽധികമ്||൧൮|| സിതോപലാര്ധഭാരം ച പാത്രാണി ത്രീണി സര്പിഷഃ| ദ്വേ ച തൈലാത് പചേത്സര്വം തദഗ്നൌ ലേഹതാം ഗതമ്||൧൯|| അവതീര്ണം ഹിമം യുഞ്ജ്യാദ്വിംശൈഃ ക്ഷൌദ്രശതൈസ്ത്രിഭിഃ| തതഃ ഖജേന മഥിതം നിദധ്യാദ് ഘൃതഭാജനേ||൨൦|| യാ നോപരുന്ധ്യാദാഹാരമേകം മാത്രാऽസ്യ സാ സ്മൃതാ| ഷഷ്ടികഃ പയസ ചാത്ര ജീര്ണേ ഭോജനമിഷ്യതേ||൨൧|| വൈഖാനസാ വാലഖില്യാസ്തഥാ ചാന്യേ തപോധനാഃ| ബ്രഹ്മണാ വിഹിതം ധന്യമിദം പ്രശ്യ രസായനമ്||൨൨|| തന്ദ്രാശ്രമാക്ലമവലീപലിതാമയവര്ജിതാഃ| മേഘാസ്മൃതിബലോപേതാ ബഭൂവുരമിതായുഷഃ||൨൩||

സ൦- അഭയാനാം സഹസ്രമാമലകസഹസ്രത്രിതയയുതമ്| തഥാ പഞ്ചാനാം പഞ്ചമൂലാനാം പലശതദ്വയം സാര്ധം സലിലേ ദശഗുണേ പക്ത്വാ ദശാംശസ്ഥിതേ രസ ആപോഥ്യ-മൃദിത്വാ, ഹരീതക്യാമലകാനി വ്യസ്ഥീനി കൃത്വാ തസ്മിന് ക്വാഥേ പ്രക്ഷിപ്യ കുഡവപ്രമാണം ത്വഗേലാദികം ചൂര്ണിതം യോജയേത്| കനകം-നാഗകേസരമ്| വ്യസ്ഥീനീതി "നപുംസകമനപുംസകേന" ഇത്യേകശേഷഃ| പലശതേനാധികം ശര്കരായാ അര്ധഭാരമ്, ഘൃതസ്യ ത്രീണ്യാഢകാനി, ദ്വേ ചാഢകേ തൈലാത്, തത്സര്വം വഹ്നൌ പചേത്| തച്ച ലേഹതാം ഗതമവതീര്ണം ശീതം ക്ഷൌദ്രശതൈസ്ത്രിഭിര്വിംശത്യധികൈര്യുഞ്ജീത| വിംശൈരിതി 'വിംശതേഃ പൂരണേ' ഇതി പൂരണേऽര്ഥേ ഡിഭിഃ| 'വിംശതേര്ഡിത്' ഇതി ടിലോപേ വിംശശബ്ദഃ| അനന്തരം ഖജേനാലോഡിതം ഘൃതഭാണ്ഡേ നിദധ്യാത്| യാ-മാത്രാ, ഏകമാഹാരം-സായംതനം, നോപരുന്ധ്യാത് സാऽസ്യ രസായനസ്യ മാത്രാ സ്മൃതാ| ആഹാരമേകമിതി വചനാച്ച പ്രഥമാഹാരകാലസ്യ രസായനമാത്രയാऽവശ്യമുപരോധഃ കാര്യ ഇതി വേദയതി| അസ്മിംശ്ച ലേഹേ ജീര്ണേ ഷഷ്ടികഃ ക്ഷീരേണ സഹ ഭോജനമിഷ്ടമ്| വൈഖാനസാദയോ ബ്രഹ്മണാ നിര്മിതമേതദുപയുജ്യ രസായനം തന്ദ്രാദിവര്ജിതാ മേധാദിയുതാ അമിതജീവിതാശ്ചാഭൂവന്| ധന്യമിതി ധനായ ഹിതമ്| നനു, രസായനസ്യ ധനാര്ജനോപായത്വാഭാവാത് കഥം ധന്യത്വമ് ? അത്ര ബ്രൂമഃ| കാര്യേ കാരണോപചാരാദേവമുക്തമ്| തഥാ ഹി രസായനമിദമാമയഘ്നത്വാദാരോഗ്യേ ച സതി മേധാസ്മൃത്യായുക്തസ്യ ധനായോദ്യമം കുര്വതോऽവശ്യം ധനസമ്പ[മ്പ്രാ]ത്തിരിതി യുക്തമേവ| നനു, ആമയവര്ജൈതാ ഇത്യനേനൈവോക്താര്ഥത്വാത് തന്ദ്രാദിഗ്രഹണമവാച്യമേവ| അത്രാചക്ഷമഹേ| ആമയവര്ജിതേ സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തികരണസാമര്ഥ്യമസ്യ രസായനസ്യാവാദീത്തന്ത്രകൃത്| തന്ദ്രാദിഗ്രഹണം ച രോഗനാശേऽപ്യസ്യ ജ്യായസ്ത്വമിതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| ["അഭയാമലകബിഭീതകപഞ്ചാത്മകപഞ്ചമൂലനിര്യൂഹേ| വല്ലീപലാശകരസേ ദ്വിഗുണേ ക്ഷീരേऽഷ്ടഗുണേ ച വിപചേത|| ഘൃതസ്യ കുമ്ഭം മധുകം മധൂകം കാകോലിയുഗ്മം ച ബലാം സ്വഗുപ്താമ്| സക്ഷീരശുക്ലാമൃഷഭം സജീവം സുഖാമ്ബുപസ്തച്ച പിബേദ്ഗുണാഢ്യമ്|| (സമ്. ഉ. അ. ൪൯)"]

Adhikarana abhayAmalakaM rasAyanam (24-27) · Śloka 27

അഭയാമലകസഹസ്രം നിരാമയം പിപ്പലീസഹസ്രയുതമ്| തരുണപലാശക്ഷരദ്രവീകൃതം സ്ഥാപയേദ്ഭാണ്ഡേ||൨൪|| ഉപയുക്തേ ച ക്ഷാരേ ഛായാസംശുഷ്കചൂര്ണിതം യോജ്യമ്| പാദാംശേന സിതായാശ്ചതുര്ഗുണാഭ്യാം മധുഘൃതാഭ്യാമ്||൨൫|| തദ്ഘൃതകുമ്ഭേ ഭൂമൌ നിധായ ഷണ്മാസസംസ്ഥമുദ്ധൃത്യ| പ്രാഹ്ണേ പ്രാശ്യ യഥാനലമുചിതാഹാരോ ഭവേത്സതതമ്||൨൬|| ഇത്യുപയുഞ്ജ്യാശേഷം വര്ഷശതമനാമയോ ജരാരഹിതഃ| ജീവതി ബലപുഷ്ടിവപുഃസ്മൃതിമേധാദ്യന്വിതോ വിശേഷേണ||൨൭||

സ൦- അഭയാമലകാനാം സഹസ്രം ദൃഢം കണാസഹസ്രാന്വിതമജീര്ണപലാശക്ഷാരദ്രവീകൃതം ഭാജനേ സ്ഥാപയേത്| ക്ഷാരേ ചോപയുക്തേ സതി ഛായായാം ശുഷ്കം ചൂര്ണിതം ച ശര്കരായാശ്ചതുര്ഥാംശേന ചതുര്ഗുണാഭ്യാം ഘൃതമാക്ഷീകാഭ്യാം യോജ്യമ്| ഏതദ്ഘൃതകുമ്ഭേ നിധായ ഭൂമൌ ഷണ്മാസസ്ഥിതം സമുദ്ധൃത്യ പൂര്വാഹ്ണേ യഥാഗ്നി ഭുക്ത്വാ സാത്മ്യാഹാരഃ സദാ സ്യാത്| തിസ്ര ആര്യാഃ| ഏവമേതത്സര്വമുപയുജ്യ സംവത്സരശതം നീരോഗോ ജരാരഹിതോ ജീവതി| വിശേഷേണ ബലാദിയുതഃ| ഗീതിരാര്യാ|

Adhikarana AmalakaM rasAyanam (28-32) · Śloka 32

നീരുജാര്ദ്രപലാശസ്യ ഛിന്നേ ശിരസി തത്ക്ഷതമ്| അന്തര്ദ്വിഹസ്തം ഗമ്ഭീരം പൂര്യമാമലകൈര്നവൈഃ||൨൮|| ആമൂലം വേഷ്ടിതം ദര്ഭൈഃ പദ്മിനീപങ്കലേപിതമ്| ആദീപ്യ ഗോമയൈര്വന്യൈര്നിര്വാതേ സ്വേദയേത്തതഃ||൨൯|| സ്വിന്നാനി താന്യാമലകാനി തൃപ്ത്യാ ഖദേന്നരഃ ക്ഷൌദ്രഘൃതാന്വിതാനി| ക്ഷീരം ശൃതം ചാനു പിബേത്പ്രകാമം തേനൈവ വര്തേത ച മാസമേകമ്||൩൦|| വര്ജ്യാനി വര്ജ്യാനി ച തത്ര യത്നാത് സ്പൃശ്യം ച ശീതാമ്ബു ന പാണിനാऽപി| ഏകാദശാഹേऽസ്യ തതോ വ്യതീതേ പതന്തി കേശാ ദശനാ നഖാശ്ച||൩൧|| അഥാല്പകൈരേവ ദിനൈഃ സുരൂപഃ സ്ത്രീഷ്വക്ഷയഃ കുഞ്ജരതുല്യവീര്യഃ| വിശിഷ്ടമേധാബലബുദ്ധിസത്ത്വോ ഭവത്യസൌ വര്ഷസഹസ്രജീവീ||൩൨||

സ൦-നീരുജോ-ജന്ത്വാദിഭിരനുപദ്രുതോ, യഃ പലാശസ്തസ്യ ശിരസി ഛിന്നേऽന്തര്ദ്വിഹസ്തമാത്രം തത്ക്ഷതം-സുഷിരീകൃതം, ഗമ്ഭീരം നവൈരാമലകൈഃ പൂരണീയമ്| പൂര്ണം യാവദ്ദര്ഭൈര്വേഷ്ടിതം പദ്മിനീകര്ദമേന ലേപിതം തത ആരണ്യൈര്ഗോമയൈരാദീപ്യ നിവാതേ സ്വേദയേത്| താനി ചാമലകാനി സ്വിന്നാനി ക്ഷൌദ്രഘൃതയുതാനി തൃപ്ത്യാ പുരുഷഃ ഖാദേത്| പശ്ചാദ്ദുഗ്ധം ക്വഥിതം ബഹു പിബേത്| തേനൈവ ച ദുഗ്ധേന മാസമേകം വര്തേത| ഇന്ദ്രവജ്രാ| രസായനവിധൌ യാന്യുക്താനി ക്ഷാരാദീനി വര്ജ്യാനി താനി പരിഹര്തവ്യാനി യത്നേന| ഹസ്തേനാപി ശിശിരം ജലം ന സ്പര്ശയിതവ്യമ്| തതോऽസ്യ രസായനവിധാതുരേകാദശേऽഹ്നി വ്യതിക്രാന്തേ കേശാദയഃ പതന്തി| തതോऽല്പകൈരേവ ദിനൈ രൂപവാംസ്തരുണീവിഷയ അക്ഷയശക്തിര്ഗജസമാനസാമര്ഥ്യ ഉത്കൃഷ്ടമേധാദിരസൌ ഭവതി| വര്ഷസഹസ്രജീവീ ച| ഉപജാതീ വൃത്തേ|

Adhikarana cyavanaprAsho rasAyanam (33-41) · Śloka 41

ദശമൂലബലാമുസ്തജീവകര്ഷഭകോത്പലമ്| പര്ണിന്യൌ പിപ്പലീ ശൃങ്ഗീ മേദാ താമലകീ ത്രുടിഃ||൩൩|| ജീവന്തീ ജോങ്ഗകം ദ്രാക്ഷാ പൌഷ്കരം ചന്ദനം ശഠീ| പുനര്നവര്ദ്ധികാകോലീകാകനാസാമൃതാദ്വയമ്||൩൪|| വിദാരീ വൃഷമൂലം ച തദൈകധ്യം പലോന്മിതമ്| ജലദ്രോണേ പചേത്പഞ്ച ധാത്രീഫലശതാനി ച||൩൫|| പാദശേഷം രസം തസ്മാദ്വ്യസ്ഥീന്യാമലകാനി ച| ഗൃഹീത്വാ ഭര്ജയേത്തൈലഘൃതാദ് ദ്വാദശഭിഃ പലൈഃ||൩൬|| മത്സ്യണ്ഡികാതുലാര്ധേന യുക്തം തല്ലേഹവത് പചേത്| സ്നേഹാര്ധം മധു സിദ്ധേ തു തവക്ഷീര്യാശ്ചതുഷ്പലമ്||൩൭|| പിപ്പല്യാ ദ്വിപലം ദദ്യാച്ചതുര്ജാതം കണാര്ധിതമ്| അതോऽവലേഹയേന്മാത്രാം കുടീസ്ഥഃ പഥ്യഭോജനഃ||൩൮|| ഇത്യേഷ ച്യവനപ്രാശോ യം പ്രാശ്യ ച്യവനോ മുനിഃ| ജരാജര്ജരിതോऽപ്യാസീന്നാരീനയനന്ദനഃ||൩൯|| കാസം ശ്വാസം ജ്വരം ശോഷം ഹൃദ്രോഗം വാതശോണിതമ്| മൂത്രശുക്രാശ്രയാന് ദോഷാന് വൈസ്വര്യം ച വ്യപോഹതി||൪൦|| ബാലവൃദ്ധക്ഷതക്ഷീണകൃശാനാമങ്ഗവര്ധനഃ| മേധാം സ്മൃതിം കാന്തിമനാമത്വ- മായുഃപ്രകര്ഷം പവനാനുലോമ്യമ്| സ്ത്രീഷു പ്രഹര്ഷം ബലമിന്ദ്രിയാണാ- മഗ്നേശ്ച കുര്യാദ്വിധിനോപയുക്തഃ||൪൧||

സ൦-ദശമൂലാദികം പലോന്മിതമൈകധ്യം തോയദ്രോണ ആമലകശതാനി പഞ്ച പചേത്| തസ്മാച്ചതുര്ഥാശം രസം വിഗതാസ്ഥീനി ചാമലകാന്യാദായ തൈലഘൃതയോഃ പ്രത്യേകം ദ്വാദശഭിഃ പലൈര്ഭര്ജയേത്| ശര്കരാതുലാര്ധേനാന്വിതം തദേതത്സര്വം ലേഹമിവ പചേത്| സ്നേഹസ്യാര്ധം പക്വേ ശീതേ മധു തഥാ തവക്ഷീരീചതുഷ്പലം കണാദ്വിപലം കണാര്ധേന ചതുര്ജാതം ച ദദ്യാത്| അതോ-ലേഹാത്, മാത്രാം കുടീസ്ഥിതഃ പഥ്യാന്യശ്നന്നവ ലേഹയേത്| ഇതി-ഏവം പ്രകാരഃ, അയം ച്യവനപ്രാശാഖ്യോ ലേഹഃ| യം ലേഹം, പ്രാശ്യ ച്യവനസംജ്ഞോ മുനിര്ജരാക്രാന്തോऽപി തരുണീലോചനരഞ്ജന അസീത്| അയം ലേഹഃ കാസാദീന് വ്യപോഹതി| "ഉപസര്ഗാദസ്യത്യൂഹ്യോര്വാ വചനമ് (ര്വേതി വാച്യമ്)" ഇതി തങ്| ബാലാദീനാമങ്ഗവൃദ്ധികൃത്| മേധാദീംശ്ച വിദധ്യാത് വിധിനാ രസായനോക്തേനോപയുക്തോऽയമ്| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്|

Adhikarana triPalA rasAyanam (42-43) · Śloka 43

മധുകേന തവക്ഷീര്യാ പിപ്പല്യാ സിന്ധുജന്മനാ| പൃഥഗ്ലോഹൈഃ സുവര്ണേന വചയാ മധുസര്പിഷാ||൪൨|| സിതയാ വാ സമാ യുക്താ സമായുക്താ രസായനമ്| ത്രിഫലാ സര്വരോഗഘ്നീ മേധായുഃസ്മൃതിബുദ്ധിദാ||൪൩||

സ൦-മധുകേന സമാ-തുല്യാ, യുക്താ ത്രിഫലാ തഥാ സമൈഃ സര്വൈഃ, യുക്താ-ഉപയുക്താ, രസായനം സര്വരോഗഘ്നീ മേധാദിദാ ച സ്യാത്| തവക്ഷീര്യാദീനാം പ്രത്യേകം ത്രിഫലാങ്ഗത്വേന രസായനാനി നിരുപ്യാണി| സിന്ധുജന്മനാ-സൈന്ധവേന, ലോഹാഃ-രൂപ്യം താമ്രം സീസം ത്രപു അയ ഇതി പഞ്ച, തൈഃ സുവര്ണേന ച, പൃഥഗ്യുക്താ വരാ രസായനമിതി യോജ്യമ്| മധുസര്പിഷേത്യേകവചനനിര്ദേശാദ് ദ്വാഭ്യാമപി യുഗപദ്യോഗ ഏകം രസായനം വേദ്യമ്|

Adhikarana maNDUkaparNyAdIni rasAyanam (44-45) · Śloka 45

മണ്ഡൂകപര്ണ്യാഃ സ്വരസം യഥാഗ്നി ക്ഷീരേണ യഷ്ടീമധുകസ്യ ചൂര്ണമ്| രസം ഗുഡൂച്യാഃ സഹമൂലപുഷ്പ്യാഃ കല്കം പ്രയുഞ്ജീത ച ശങ്ഖപുഷ്പ്യാഃ||൪൪|| അയുഷ്പ്രദാന്യാമയനാശനാനി ബലാഗ്നിവര്ണസ്വരവര്ധനാനി| മേധ്യാനി ചൈതാനി രസായനാനി മേധ്യാ വിശേഷേണ തു ശങ്ഖപുഷ്പീ||൪൫||

സ൦-മണ്ഡൂകപര്ണീസ്വരസം പ്രയുഞ്ജീത, അഗ്നിബലാപേക്ഷയാ| ദുഗ്ധേന മധുയഷ്ടീചൂര്ണം യുഞ്ജീത| തഥാ ഗുഡൂച്യാ രസം പ്രയുഞ്ജീത| തഥാ സഹ മൂലപുഷ്പാഭ്യാം വര്തതേ സഹമൂലപുഷ്പീ, തസ്യാഃ ശങ്ഖപുഷ്പ്യാശ്ച കല്കം പ്രയുഞ്ജീത| ഇത്യേതാനി രസായനാന്യായുഷ്പ്രദാനി രോഗഘ്നാനി ബലാദി വര്ധനാനി മേധായൈ ഹിതാനി ച| അതിശയേന ശങ്ഖപുഷ്പീ മേധ്യാ| ഉപജാതീ വൃത്തേ|

Adhikarana naladAdi ; vAgmitvAdi karam (46-47) · Śloka 47

നലദം കടുരോഹിണീ പയസ്യാ മധുകം ചന്ദനസാരിവോഗ്രഗന്ധാഃ| ത്രിഫലാ കടുകത്രയം ഹരിദ്രേ സപടോലം ലവണം ച തൈഃ സുപിഷ്ടൈഃ||൪൬|| ത്രിഗുണേന രസേന ശങ്ഖപുഷ്പ്യാഃ സപയസ്കം ഘൃതനല്വണം വിപക്വമ്| ഉപയുജ്യ ഭവേജ്ജഡോऽപി വാഗ്മീ ശ്രുതധാരീ പ്രതിഭാനവാനരോഗഃ||൪൭||

സ൦ -നലദാദിഭിഃ സുപിഷ്ടൈഃ സാമാന്യപരിഭാഷോക്തപ്രമാണാത്ത്രിഗുണേന ശങ്ഖപുഷ്പീരസേന ഘൃതസ്യാഢകം(സ്യ ദ്രോണം) ക്ഷീരസഹിതം വിപക്വം പ്രശ്യ ജഡോऽപി നരോ വാഗ്മീ ശ്രുതധരഃ സപ്രതിഭോ നിരാമയശ്ച സ്യാത്| ഔപച്ഛന്ദസികേ വൃത്തേ|

Adhikarana pa~jcAravindaM rasAyanam pauruShAdikaram (48) · Śloka 48

പൈഷ്യൈര്മൃണാലബിസകേസരപത്രബീജൈഃ സിദ്ധം സഹേമശകലം പയസാ ച സര്പിഃ| പഞ്ചാരവിന്ദമിതി തത്പ്രഥിതം പൃഥിവ്യാം പ്രഭ്രഷ്ടപൌരുഷബലപ്രതിഭൈര്നിഷേവ്യമ്||൪൮||

സ൦-മൃണാലാദിഭിഃ കല്കൈഃ സുവര്ണശകലാന്വിതം ഹൈയംഗവീനം സക്ഷീരം പക്വം പഞ്ചാരവിന്ദമിതി പഞ്ചാരവിന്ദാനി യസ്മിന്നിതി സമാസഃ, ഏവമഗ്രേऽപി കാര്യഃ| ഏതദ്ഘൃതം നഷ്ടശുക്രാദിഭിര്നിഷേവിതവ്യമ്, ഏതന്നിഷേവണേ നൈതാനേ സ്യുരിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana catuShkuvalayaM rasAyanam medhyam (49) · Śloka 49

യന്നാലകന്ദദലകേസരവദ്വിപക്വം നീലോത്പലസ്യ തദപി പ്രഥിതം ദ്വിതീയമ്| സര്പിശ്ചതുഷ്കുവലയം സഹരിണ്യപത്രം മേധ്യം ഗവാമപി ഭവേത് കിമു മാനുഷാണാമ്||൪൯||

സ൦-യദ്ഘൃതം നീലോത്പലസ്യ നാലാദിമത് കാഞ്ചനശകലാന്വിതം സക്ഷീരം വിപക്വം തദപി ചതുഷ്കുവലയം പ്രസിദ്ധമ്| ഗവാമപിജഡാനാമപി, ഏതന്മേധ്യമ്| കിം പുനര്മാനുഷാണാമ് ? തേഷാം സമേധാനാമതിശയേനേത്യര്ഥഃ| വസന്തതിലകേ വൃത്തേ|

Adhikarana brAhmyAdi rasAyanamkuShThAdinGnam (50-53) · Śloka 53

ബ്രാഹ്മീവചാസൈന്ധവശങ്ഖപുഷ്പീ- മത്സ്യാക്ഷകബ്രഹ്മസുവര്ചലൈന്ദ്ര്യഃ| വൈദേഹികാ ച ത്രിയവാഃ പൃഥക്സ്യു- ര്യവൌ സുവര്ണസ്യ തിലോ വിഷസ്യ||൫൦|| സര്പിഷശ്ച പലമേകത ഏത- ദ്യോജയേത്പരിണതേ ച ഘൃതാഢ്യമ്| ഭോജനം സമധു വത്സരമേവം ശീലയന്നധികധീസ്മൃതിമേധഃ||൫൧|| അതിക്രാന്തജരാവ്യാധിതന്ദ്രാലസ്യശ്രമക്ലമഃ| ജീവത്യബ്ദശതം പൂര്ണം ശ്രീതേജഃകാന്തിദീപ്തിമാന്||൫൨|| വിശേഷതഃ കുഷ്ഠകിലാസഗുല്മ വിഷജവരോന്മാദഗരോദരാണി| അഥര്വമന്ത്രാദികൃതാശ്ച കൃത്യാഃ ശാമ്യന്ത്യനേനാതിബലാശ്ച വാതാഃ||൫൩||

സ൦-ബ്രാമ്ഹ്യാദയസ്ത്രിയവപ്രമാണാഃ പൃഥക് സ്യുഃ| മത്സ്യാക്ഷകഃപത്തൂരഃ| സുവര്ണസ്യ യവൌ ദ്ബൌ| തില ഏകോ വിഷസ്യ| ഘൃതസ്യ ച പലമ്| ഏതദേകതോ യോജയേത്| ജീര്ണേ ചാസ്മിന് ഭേഷജേ ബഹുഘൃതം ഭോജനം സമാക്ഷികം യോജയേത്| ഏവം വര്ഷം ശീലയന് വിപുലബുദ്ധ്യാദികഃ സ്യാത്| ഉപജാതിസ്വാഗതേ വൃത്തേ| ജരാദിരഹിതഃ പൂര്ണലക്ഷ്യാദികോ വര്ഷശതം ജീവതി| വിശേഷേണ കുഷ്ഠാദയോऽനേന ശാമ്യന്തി, അതിബലാ വാതാശ്ച| ഉപജാതിഃ|

Adhikarana nAdabalArasAyanam (54-55) · Śloka 55

ശരന്മുഖേ നാഗബലാം പുഷ്യയോഗേ സമുദ്ധരേത്| അക്ഷമാത്രം തതോ മൂലാച്ചൂര്ണിതാത്പയസാ പിബേത്||൫൪|| ലിഹ്യാന്മധുഘൃതാഭ്യാം വ ക്ഷീരവൃത്തിരനന്നഭുക്| ഏവം വര്ഷപ്രയോഗേണ ജീവേദ്വര്ഷശതം ബലീ||൫൫||

സ൦-ശരദാദൌ പുഷ്യനക്ഷത്രേ നാഗബലാമൂലം സമുദ്ധരേത്| തസ്മാന്മൂലാച്ചൂര്ണിതാദക്ഷമാത്രം-കര്ഷമാത്രം, ദുഗ്ധേന പിബേത്, മാക്ഷികാജ്യാഭ്യാം വാ ലിഹ്യാത്, ക്ഷീരവര്തനോऽനന്നാശീ| ഏവം വര്ഷപ്രയോഗേണ ബലവാന് സന് വര്ഷശതം ജീവേത്|

Adhikarana gokShurakarasAyanam (56-57) · Śloka 57

ഫലോന്മുഖോ ഗോക്ഷുരകഃ സമൂല- ശ്ഛായാവിശുഷ്കഃ സുവിചൂര്ണിതാങ്ഗഃ| സുഭവിതഃ സ്വേന രസേന തസ്മാ- ന്മാത്രാം പരാം പ്രാസൃതികീം പിവേദ്യഃ||൫൬|| ക്ഷീരേണ തേനൈവ ച ശാലിമശ്നന് ജീര്ണേ ഭവേത്സ ദ്വിതുലോപയോഗാത്| ശക്തഃ സുരൂപഃ സുഭഗഃ ശതായുഃ കാമീ കുകുദ്മാനിവ ഗോകുലസ്ഥഃ||൫൭||

സ൦-ഗോക്ഷുരകഃ ഫലാഭിമുഖോ മൂലയുതശ്ഛായാവിശുഷ്കഃ ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണിതഃ സ്വരസേന സുഭാബിതഃ| തസ്മാത്-ഗോക്ഷുരകാത്, മാത്രാം പ്രാസൃതികീം പരാം യഃ ക്ഷീരേണ പിബേത്, പരിണതേ തസ്മിന് ദുഗ്ധേനൈവ ച ശാലീന് ഭക്ഷയേത്, സ പുരുഷഃ പലശതദ്വയോപയോഗാത് ശക്ത്യാദിഗുണഃ സ്യാത്| ഉപജാതീന്ദ്രവജ്രാവൃത്തേ|

Adhikarana vArAhIkandarasAyanAni (58-59) · Śloka 59

വാരാഹീകന്ദമാറ്ദ്രാദ്രം ക്ഷീരേണ ക്ഷീരപഃ പിബേത്| മാസം നിരന്നോ മാസം ച ക്ഷീരാന്നാദോ ജരാം ജയേത്||൫൮|| തത്കന്ദശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണം വാ സ്വരസേന സുഭാവിതമ്| ഘൃതക്ഷൌദ്രപ്ലുതം ലിഹ്യാത്തത്പക്വം വാ ഘൃതം പിബേത്||൫൯||

സ൦-വാരാഹ്യാഃ-വൃദ്ധദാരകസ്യ, മൂലമത്യാര്ദ്രം ദുഗ്ധേന മാസം പിബേത്| ജീര്ണേऽപി ക്ഷീരപോ നിരന്നഃ സ്യാത്| അപരം ച മാസം ക്ഷീരാന്നാശീ സന് ജരാം ജയതി| സം-തസ്യാഃ-വാരാഹ്യാഃ, മൂലം ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണം വാ സ്വരസേന സുഷ്ഠു ഭാവിതം ഘൃതമാക്ഷികാപ്ലുതം ലിഹ്യാത്| തേന വാ മൂലകല്കേന പക്വം ഘൃതം പിബേത് പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana vidAryAdirasAyanAni (60-61) · Śloka 61

തദ്വദ്വിദാര്യതിബലാബലാമധുകവായസീഃ| ശ്രേയസീശ്രേയസീയുക്താപഥ്യാധാത്രീസ്ഥിരാമൃതാഃ||൬൦|| മണ്ഡൂകീശങ്ഖകുസുമാവാജിഗന്ധാശതാവരീഃ| ഉപയുഞ്ജീത മേധാധീവയഃ സ്ഥൈര്യബലപ്രദാഃ||൬൧||

സ൦-വിദാര്യാദീംശ്ച പൃഥക് പൃഥക് തദ്വത്-വൃദ്ധദാരകവത് സര്പിര്ദുഗ്ധ(ര്മധു)യുതാന്, മേധാദ്യാവഹാനുപയുഞ്ജീത| തതശ്ചോപയുക്താ വയഃസ്ഥൈര്യാദിപ്രദാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana citrakarasAyanam (62-65) · Śloka 65

യഥാസ്വം ചിത്രകഃ പുഷ്പൈര്ജ്ഞേയഃ പീതസിതാസിതൈഃ| യഥോത്തരം സ ഗുണവാന് വിധിനാ ച രസായനമ്||൬൨|| ഛായാശുഷ്കം തതോ മൂലം മാസം ചൂര്ണീകൃതം ലിഹന്| സര്പിഷാ മധുസര്പിര്ഭ്യാം പിബന് വാ പയസാ യതിഃ||൬൩|| അമ്ഭസാ വാ ഹിതാന്നാശീ ശതം ജീവതി നീരുജഃ| മേധാവീ ബലവാന് കാന്തോ വപുഷ്മാന് ദീപ്തപാവകഃ||൬൪|| തൈലേന ലീഢോ മാസേന വാതാന് ഹന്തി സുദുസ്തരാന്| മൂത്രേണ ശ്വിത്രകുഷ്ഠാനി പീതസ്തക്രേണ പായുജാന്||൬൫||

സ൦-ചിത്രകോ യഥായോഗം പുഷ്പൈഃ പീതൈഃ ശുക്ലൈഃ കൃഷ്ണൈശ്ച യഥോത്തരം ഗുണവാന് വേദിതവ്യഃ| വിധിനാ ച പ്രയുക്തോ രസായനം സ്യാത്| സം-തസ്മാച്ചിത്രകാത് മൂലം ഛായാശുഷ്കം മാസം ചൂര്ണീകൃതം ഘൃതേന മധുഘൃതാഭ്യാം വാ ലിഹ്യാത്| പയസാ വാ ബ്രഹ്മചാരീ പിബേത്| പാനീയേന വാ ഹിതാന്നഭോജനഃ സന് പിബേത്| സുഖീ മേധാവാന് ബലവാന് രമണീയോ വപുഷ്മാന് ദീപ്താഗ്നിഃ സമാഃ ശതം ജീവതി| സം-തൈലേന ലീഢശ്ചിത്രകോ മാസേന ദാരുണാന് വാതാന് ജയതി| ഗോമൂത്രേണ പീതഃ ശ്വിത്രകുഷ്ഠാനി ഹന്തി| തക്രേണ പീതോऽര്ശാംസി ജയേത്|

Adhikarana BallAtakasahasrarasAyanam (66-71) · Śloka 71

ഭല്ലാതകാനി പുഷ്ടാനി ധാന്യരാശൌ നിധാപയേത്| ഗ്രീഷ്മേ സംഗൃഹ്യ ഹേമന്തേ സ്വാദുസ്നിഗ്ധഹിമൈര്വപുഃ||൬൬|| സംസ്കൃത്യ താന്യഷ്ടഗുണേ സലിലേऽഷ്ടൌ വിപാചയേത്| അഷ്ടാംശശിഷ്ടം തത്ക്വാഥം സക്ഷീരം ശീതലം പിബേത്||൬൭|| വര്ധയേത്പ്രത്യഹം ചാനു തത്രൈകൈകമരുഷ്കരമ്| സപ്തരാത്രത്രയം യാവത് ത്രീണി ത്രീണി തതഃ പരമ്||൬൮|| ആചത്വാരിംശതസ്താനി ഹ്രാസയേദ്ദ്വൃദ്ധിവത്തതഃ| സഹസ്രമുപയുഞ്ജീത സപ്താഹൈരിതി സപ്തഭിഃ||൬൯|| യന്ത്രിതാത്മാ ഘൃതക്ഷീരശാലിഷഷ്ടീകഭോജനഃ| തദ്വത്ത്രിഗുണിതം കാലം പ്രയോഗാന്തേऽപി ചാചരേത്||൭൦|| ആശേഷോ ലഭതേऽപൂര്വാ വഹ്നേര്ദീപ്തിം വിശേഷതഃ| പ്രമേഹകൃമികുഷ്ഠാര്ശോമേദോദോഷവിവര്ജിതഃ||൭൧||

സ൦-ഭല്ലാതകാനി സുനിഷ്പന്നാനി ഗ്രീഷ്മേ സംഗൃഹ്യ ധാന്യരാശൌ നിധാപയേത്| ഹേമന്തേ മധുരസ്നിഗ്ധശീതലൈഃ സംസ്കൃതശരീരസ്താന്യഷ്ടാവഷ്ടഗുണേ ജലേ ക്വാഥയേത്| തത്ക്വാഥമഷ്ടാംശശേഷം ക്ഷീരസഹിതം ശീതം പിബേത്| പശ്ചാത്തസ്മിന് പ്രതിദിനം ചൈകൈകം ഭല്ലാതകം വര്ധയേത്-അധികീകൃത്യ ക്വാഥയേദിത്യര്ഥഃ| സപ്തരാത്രത്രയം യാവത്| സപ്തരാത്രത്രയാത് പരതസ്ത്രീണി ത്രീണ്യരുഷ്കരാണി ചത്വാരിംശതം യാവദ്വര്ധയേത്| അനന്തരം താനി-അരുഷ്കരാണി, വൃദ്ധിവദ്ധ്രാസയേത്| ഇതി-ഏവം, സപ്തഭിഃ സപ്താഹൈഃ സഹസ്രമുപയുഞ്ജീത| യന്ത്രിതാത്മാ പുരുഷോ ഘൃതക്ഷീരശാലിഷഷ്ടികഭോജനഃ| തഥൈവ ച ഭല്ലാതകപ്രയോഗാന്ത ഏകവിംശതിസപ്താഹാന് ഘൃതക്ഷീരശാലിഷഷ്ടികഭോജനം കുര്യാത്| ഏവം കൃതഭല്ലാതകപ്രയോഗോऽപൂര്വാഃ-അഭിലഷിതാ ദയിതാഃ, ആശിഷോ ലഭതേ, തഥാ വിശേഷേണ വഹ്നിപാടവമ്| പ്രമേഹാദിവര്ജിതശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana bhallAtakasvarasarasAyanam (72-74) · Śloka 74

പിഷ്ടസ്വേദനമരുജൈഃ പൂര്ണം ഭല്ലാതകൈര്വിജര്ജരിതൈഃ| ഭൂമിനിഖാതേ കുമ്ഭേ പ്രതിഷ്ഠിതം കൃഷ്ണമൃല്ലിപ്തമ്||൭൨|| പരിവാരിതം സമന്താത്പചേത്തതോ ഗോമയാഗ്നിനാ മൃദുനാ| തത്സ്വരസോ യശ്ച്യവതേ ഗൃഹ്ണീയാത്തം ദിനേऽന്യസ്മിന്||൭൩|| അമുമുപയുജ്യ സ്വരസം മധ്വഷ്ടമഭാഗികം ദ്വിഗുണസര്പിഃ| പൂര്വവിധിയന്ത്രിതാത്മാ പ്രാപ്നോതി ഗുണാന് സ താനേവ||൭൪||

സ൦-പിഷ്ടം ശാലിചൂര്ണം സ്വേദ്യതേऽസ്മിന്നിതി പിഷ്ടസ്വേദനം,- ഭാണ്ഡമ്| തദരുജൈഃ-ദൃഢൈഃ, ഭല്ലാതകൈസ്തഥാ വിജര്ജരിതൈഃ പൂര്ണം സത് കൃതച്ഛിദ്രം ഭൂമിനിഖാതേ കുമ്ഭേ പ്രതിഷ്ഠിതം കൃഷ്ണമൃത്തികയാ ലിപ്തമനന്തരം ഗോമയാഗ്നിനാ മൃദുനാ പരിവാരിതം പചേത്| തത്സ്വരസോ യസ്തത്ര ധരാനിഖാതേ കുമ്ഭേ പതേത്, തമന്യസ്മിന്നഹനി ഗൃഹ്ണീയാത്| അമും-പൂര്വോക്തം, സ്വരസം മാക്ഷികാഷ്ടമഭാഗം ദ്വിഗുണഘൃതം പൂര്വവിധിനാ യന്ത്രിതാത്മാ സന്നുപയുജ്യ, താനേവ-പൂര്വോക്താന്, ഗുണാന് പ്രാപ്നോതി| ആര്യാസ്തിസ്രഃ, മധ്യമാऽത്ര മുഖചപലാ|

Adhikarana bhallAtakaghRutarasAyanam (75-78) · Śloka 78

പുഷ്ടാനി പാകേന പരിച്യുതാനി ഭല്ലാതകാന്യാഢകസമ്മിതാനി| ഘൃഷ്ട്വേഷ്ടികാചൂര്ണകണൈര്ജലേന പ്രക്ഷാല്യ സംശോഷ്യ ച മാരുതേന||൭൫|| ജര്ജരാണി വിപചേജ്ജലകുമ്ഭേ പാദശേഷധൃതഗാലിതശീതമ്| തദ്രസം പുനരപി ശ്രപയേത ക്ഷീരകുമ്ഭസഹിതം ചരണസ്ഥേ||൭൬|| സര്പിഃ പക്വം തത്ര തുല്യപ്രമാണം യുഞ്ജ്യാത്സ്വേച്ഛം ശര്കരായാ രജോഭിഃ| ഏകീഭൂതം തത്ഖജക്ഷോഭണേന സ്ഥാപ്യം ധാന്യേ സപ്തരാത്രം സുഗുപ്തമ്||൭൭|| തമമൃതരസപാകം യഃ പ്രഗേ പ്രാശമശ്നന് അനു പിബതി യഥേഷ്ടം വാരി ദുഗ്ധം രസം വാ| സ്മൃതിമതിബലമേധാസത്ത്വസാരൈരുപേതഃ കനകനിചയഗൌരഃ സോऽശ്നുതേ ദീര്ഘമായുഃ||൭൮||

സ൦-സുനിഷ്പന്നാനി ഭല്ലാതകാനി പാകേന പരിച്യുതാന്യാഢകസമ്മിതാനി ഇഷ്ടികാചൂര്ണകണൈര്ഘൃഷ്ടാനി ജലേന പ്രക്ഷാല്യ, മാരുതേന സംശോഷ്യ-ന ത്വാതപേ, തതോ ജര്ജരാണി ജലദ്രോണേ വിപചേത്| പാദശേഷധൃതഗാലിതം ശീതം ച തദ്രസം പുനരപി ക്ഷീരദ്രോണസഹിതം പചേത്| [തത്ര-] തസ്മിന് പാദശേഷസ്ഥേ, തുല്യപ്രമാണം സര്പിഃ പക്വം ശര്കരാചൂര്ണേന യുതം യഥേച്ഛം പ്രകൃത്യാദിവശാദ്യുഞ്ജീത| തച്ച ഖജലോഡനേനൈകീഭൂതം ധാന്യമധ്യേ സപ്തരാത്രം സുഗുപ്തം സ്ഥാപ്യമ്| ഇന്ദ്രവജ്രാസ്വാഗതാശാലിന്യോ വൃത്താനി| തമമൃതരസതുല്യപാകം യഃ പൂര്വാഹ്ണേ പ്രാശം-ലേഹം, ഭക്ഷയന് പശ്ചാദ്യഥേഷ്ടം ജലം ക്ഷീരം മാംസരസം വാ പിബതി, സ സ്മൃത്യാദിയുതഃ സുവര്ണൌഘഗൌരോ ദീര്ഘമായുഃ പ്രാപ്നോതി| മാലിനീ|

Adhikarana bhallAtakasiddhatailaM kuShThaghnam (79) · Śloka 79

ദ്രോണേऽംഭസോ വ്രണകൃതാം ത്രിശതാദ്വിപക്വാത് ക്വാഥാഢകേ പലസമൈസ്തിലതൈലപാത്രമ്| തിക്താവിഷാദ്വയവരാഗിരിജന്മതാര്ക്ഷ്യൈഃ സിദ്ധം പരം നിഖിലകുഷ്ഠനിബര്ഹണായ||൭൯||

സ൦-ജലദ്രോണേ വ്രണകൃതാം ഭല്ലാതകാനാം ശതത്രയാദ്വിപക്വാത് ക്വാഥസ്യാഢകേऽവശിഷ്ടേ തിലതൈലാഢകം തിക്താദിഭിഃ പാലികൈഃ കല്കിതൈഃ പക്വം നിഃശേഷകുഷ്ഠനിഷൂദനായ പരം-ശ്രേഷ്ഠമ്| വസന്തതിലകമ്|

Adhikarana bhallAtako AmalakashuktyAdibhirAyuShkaraH (80) · Śloka 80

സഹാമലകശുക്തിഭിര്ദധിസരേണ തൈലേന വാ ഗുഡേന പയസാ ഘൃതേന യവസക്തുഭിര്വാ സഹ| തിലേന സഹ മാക്ഷികേണ പലലേന സൂപേന വാ വപുഷ്കരമരുഷ്കരം പരമമേധ്യമായുഷ്കരമ്||൮൦||

സ൦-ആമലകത്വഗാദിഭിരേകാദശഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം ഭല്ലാതകമുപയുക്തം പ്രശസ്തശരീരകരണകാരണമ്| തഥാ പരം-അതിശയേന, മേധ്യമായുഷ്പ്രദം ച സ്യാത്| പൃഥ്വീവൃത്തമ്|

Adhikarana bhallAtako yathAvidhiprayukto~amRutakalpaH (81) · Śloka 81

ഭല്ലാതകാനി തീക്ഷ്ണാനി പാകീന്യഗ്നിസമാനി ച| ഭവന്ത്യമൃതകല്പാനി പ്രയുക്താനി യഥാവിധി||൮൧||

സ൦-ഭല്ലാതകാനി തീക്ഷ്ണാനി സുനിഷ്പന്നാനി ദഹനതുല്യാനി താനി യഥാവിധി പ്രയുക്താന്യമൃതതുല്യാനി ഭവന്തി|

Adhikarana bhallAtakasya kaphajarogAdinAshatve prashaMsA (82) · Śloka 82

കഫജോ ന സ രോഗോऽസ്തി ന വിബന്ധോऽസ്തി കശ്ചന| യം ന ഭല്ലാതകം ഹന്യാച്ഛീഘ്രമഗ്നിബലപ്രദമ്||൮൨||

സ൦-ശ്ലേഷ്മോത്ഥോ രോഗഃ സ നാസ്തി, വിബന്ധശ്ച സ കശ്ചിദപി ന വിദ്യതേ, യം-രോഗം വിബന്ധം വാ, ഭല്ലാതകം ദ്രുതതരം പടുതരദഹനകരം ന ഹന്യാത്|

Adhikarana BllAkasya vAtArapavidhAne~api kulatthAdi varjanam (83) · Śloka 83

വാതാതപവിധാനേऽപി വിശേഷേണ വിവര്ജയേത്| കുലത്ഥദധിശുക്താനി തൈലാഭ്യങ്ഗാഗ്നിസേവനമ്||൮൩||

സ൦-വാതാതപവിധാവപി ഭല്ലാതകസ്യ കുലത്ഥാദീനി വിശേഷേണ വര്ജയേത്|

Adhikarana tuvarakatailaM kuShThaghnam (84-91) · Śloka 91

വൃക്ഷാസ്തുവരകാ നാമ പശ്ചിമാര്ണവതീരജാഃ| വീചീതരങ്ഗവിക്ഷോഭമാരുതോദ്ധൂതപല്ലവാഃ||൮൪|| തേഭ്യഃ ഫലാന്യാദദീത സുപക്വാന്യമ്ബുദാഗമേ| മജ്ജ്ഞഃ ഫലേഭ്യശ്ചാദായ ശോഷയിത്വാऽവചൂര്ണ്യ ച||൮൫|| തിലവത് പീഡയേദ് ദ്രോണ്യാം, ക്വാഥയേദ്വാ കുസുമ്ഭവത്| തത്തൈലം സമ്ഭൃതം ഭൂയഃ പചേദാസലിലക്ഷയാത്||൮൬|| അവതാര്യ കരീഷേ ച പക്ഷമാത്രം നിധാപയേത്| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നോ ഹൃതമലഃ പക്ഷാദുദ്ധൃത്യ തത്തതഃ||൮൭|| ചതുര്ഥഭക്താന്തരിതഃ പ്രാതഃ പാണിതലം പിബേത്| മന്ത്രേണാനേന പൂതസ്യ തൈലസ്യ ദിവസേ ശുഭേ||൮൮|| "മജ്ജസാര മഹാവീര്യ സര്വാന് ധാതൂന് വിശോധയ| ശങ്ഖചക്രഗദാപാണിസ്ത്വാമാജ്ഞാപയതേऽച്യുതഃ||൮൯|| തേനാസ്യോര്ധ്വമധസ്താച്ച ദോഷാ യാന്ത്യസകൃത്തതഃ| സായമസ്നേഹലവണാം യവാഗൂം ശീതലാം പിബേത്||൯൦|| പഞ്ചാഹാനി പിബേത്തൈലമിത്ഥം വര്ജ്യാന് വിവര്ജയന്| പക്ഷം മുദ്ഗരസാന്നാശീ സര്വകുഷ്ഠൈര്വിമുച്യതേ||൯൧||

സ൦-തുവരസംജ്ഞാ വൃക്ഷാസ്തുവരകാഃ പശ്ചിമസമുദ്രതടോദ്ഭൂതാഃ| വീചീത്യാദിനാ വിശേഷണേന തോയനിധിനികടതരത്വം പ്രതിപാദയതി| തേഭ്യോ വൃക്ഷേഭ്യോ ജലദാഗമേ സുപക്വാനി ഫലാനി ഗൃഹ്ണീയാത്| ഫലേഭ്യോऽപി മജ്ജ്ഞോ ഗൃഹീത്വാ ശോഷയിത്വാ സുഷ്ഠു ചൂര്ണയിത്വാ ച തിലവദ് ദ്രോണ്യാം പീഡയേത്| കുസുമ്ഭവദ്വാ ക്വാഥയേത്ജ്| തച്ച തൈലം സിദ്ധം പുനഃ പചേത്തോയക്ഷയം യാവത്| പക്വം ചാവര്തായ കരീഷേ മാസാര്ധം നിധാപയേത്| യന്ത്രപീഡിതം തു പ്രകൃത്യൈവ നിസ്തോയം തൈലം തദക്വഥിതമേവ നിധാപയേത്| തതഃ-പക്ഷാദനന്തരം, തൈലമുദ്ദ്ധൃത്യ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നോ ഹൃതദോഷോ മന്ത്രേണാനേന മജ്ജസാരേത്യാദിനാ പവിത്രിതസ്യ തൈലസ്യ ശുഭദിവസേ ചതുര്ഥേന ഭക്തേനാന്തരിതോऽഹര്മുഖേ കര്ഷം പിബേത്| തേന തൈലേനാസ്യ പുംസ ഊര്ധ്വമധശ്ച പുനഃ പുനര്ദോഷാ യാന്തി| അനന്തരമപരാഹ്ണേऽസ്നേഹലവണാം യവാഗൂം ശിശിരാം പിബേത്| ഇത്ഥം-അനേന പ്രകാരേണ, പരിഹാര്യാന് പരിഹരന് പഞ്ച ദിവസാനി തൈലം പിബേത്| പക്ഷം മുദ്ഗരസാന്നഭോജനഃ സര്വകുഷ്ഠൈര്വിമുച്യതേ|

Adhikarana tuvarakatailaM khadirakvAthasiddhaM kuShThaghnam (92-93) · Śloka 93

തദേവ ഖദിരക്വാഥേ ത്രിഗുണേ സാധു സാധിതമ്| നിഹിതം പൂര്വവത്പക്ഷം പിബേന്മാസം സുയന്ത്രിതഃ||൯൨|| തേനാഭ്യക്തശരീരശ്ച കുര്വന്നാഹാരമീരിതമ്| | ഭിന്നസ്വരം രക്തനേത്രം ശീര്ണാങ്ഗം കൃമിഭക്ഷിതമ്| ] അനേനാശു പ്രയോഗേണ സാധയേത്കുഷ്ഠിനം നരമ്||൯൩||

സ൦-തദേവ-തുവരാസ്ഥിതൈലം, ഖദിരക്വാഥേന ത്രിഗുണേന സമ്യക്പക്വം പൂര്വവത്-കരീഷേ പക്ഷം നിഹിതം, മാസം സുയന്ത്രിതഃ പിബേത്| തേന ച തൈലേനാഭ്യക്തശരീരോ ഭോജനം പൂര്വോക്തം മുദ്ഗരസാന്നം വിദധ്യാത്| ഏതേന പ്രയോഗേണ ശീഘ്രം കുഷ്ഠവന്തം പുരുഷമുപക്രമേത്|

Adhikarana tuvarakatailaM sarpirmadhuyutaM dvishatAyuShkaram (94) · Śloka 94

സര്പിര്മധുയുതം പീതം തദേവ ഖദിരാദ്വിനാ| പക്ഷം മാംസരസാഹാരം കരോതി ദ്വിശതായുഷമ്||൯൪||

സ൦-തദേവ-തുവരാസ്ഥിതൈലം, ഖദിരമന്തരേണ ഘൃതമധുയുതം പക്ഷം പീതം സന്മാംസരസാഹാരം നരം ദ്വിശതായുഷം വിധത്തേ|൦

Adhikarana tuvarakatailaM nasyopayojitaM trishatAyuShkaram (95) · Śloka 95

തദേവ നസ്യേ പഞ്ചാശദ്ദിവസാനുപയോജിതമ്| | വലീപലിതനിര്മുക്തം സ്ഥിരസ്മൃതികചദ്വിജമ്| ] വപുഷ്മതം ശ്രുതധരം കരോതി ത്രിശതായുഷമ്||൯൫||

സ൦-തദേവ തൈലം നസ്യേ പഞ്ചാശദ്വാസരാന് സേവിതം വരശരീരം ശ്രുതധരം ത്രിവര്ഷശതായുഷം പുരുഷം കരോതി|

Adhikarana pippalIrasAyanam (96) · Śloka 96

പഞ്ചാഷ്ടൌ സപ്ത ദശ വാ പിപ്പലീര്മധുസര്പിഷാ| രസായനഗുണാന്വേഷീ സമാമേകാം പ്രയോജയേത്||൯൬||

സ൦-പഞ്ച പിപ്പലീരഥവാ സപ്താഷ്ടൌ വാ ദശ വാ മാക്ഷികസര്പിര്ഭ്യാം രസായനഗുണമഭിലഷ്യ വര്ഷമേകം പ്രയോജയേത്|

Adhikarana anyaM pippalI rasAyanam (97-98) · Śloka 98

തിസ്രസ്തിസ്രസ്തു പൂര്വാഹ്ണേ ഭുക്ത്വാऽഗ്രേ ഭോജനസ്യ ച| പിപ്പല്യഃ കിംശുകക്ഷാരഭാവിതാ ഘൃതഭര്ജിതാഃ||൯൭|| പ്രയോജ്യാ മധുസമ്മിശ്രാ രസായനഗുണൈഷിണാ| |൯൮|

സ൦-പലാശക്ഷാരഭാവിതാഃ പിപ്പല്യഃ സര്പിഷാ ഭര്ജിതാ മാക്ഷികാന്വിതാസ്തിസ്രഃ പൂര്വാഹ്ണേ, തിസ്രോ ഭുക്ത്വാ, തിസ്രോ ഭോജനസ്യാഗ്രേ, പ്രയോജ്യാഃ രസായനഗുണം കാമയമാനേന|

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasram (98-1) · Śloka 1

| ക്രമവൃദ്ധ്യാ ദശാഹാനി ദശപൈപ്പലികം ദിനമ്||൯൮|| വര്ധയേത്പയസാ സാര്ധം തഥൈവാപനയേത്പുനഃ| ജീര്ണൌഷധശ്ച ഭുഞ്ജീത ഷഷ്ടികം ക്ഷീരസര്പിഷാ||൯൯|| പിപ്പലീനാം സഹസ്രസ്യ പ്രയോഗോऽയം രസായനമ്| പിഷ്ടാസ്താ ബലിഭിഃ പേയാഃ ശൃതാ മധ്യബലൈര്നരൈഃ||൧൦൦|| | ശീതീകൃതാ ഹീനബലൈര്വീക്ഷ്യ ദോഷാമയാന് പ്രതി| ]||൧||

സ൦-ദശ ദിനാനി ദശപൈപ്പലികം ദിനം ക്രമവൃദ്ദ്യാ ക്ഷീരേണ സഹ യോജയേത്, വര്ധമാനാ ദശ പിപ്പലീഃ പ്രയോജയേദിത്യര്ഥഃ| തഥൈവ ദശപൈപ്പലികം ദിനം പയസാ സഹാപനയേത്| പരിണതഭേഷജശ്ച ഷഷ്ടികം ദുഗ്ധഘൃതേനാദ്യാത്| അയം-ഏവംപ്രകാരഃ, സഹസ്രപിപ്പലീനാം പ്രയോഗോ രസായനം സ്യാത്| താഃ-പിപ്പല്യഃ, പിഷ്ടാഃ സത്യോ ബലവദ്ഭിര്നരൈഃ പാതവ്യാഃ, മധ്യബലൈര്നരൈഃ ക്വഥിതാഃ പേയാഃ|

Adhikarana vardhamAnapippalIsahasradvayam (101) · Śloka 101

തദ്വച്ച ഛാഗദുഗ്ധേന ദ്വേ സഹസ്രേ പ്രയോജയേത്| |൧൦൧|

സ൦-തദ്വച്ചേതി അനേനൈവ ക്രമേണ ഛാഗക്ഷീരേണ സഹ ദ്വേ സഹസ്രേ പ്രയോജയേത്|

Adhikarana eShAM pippalIprayogANAM phalam (101-102) · Śloka 102

| ഏഭിഃ പ്രയോഗൈഃ പിപ്പല്യഃ കാസശ്വാസഗലഗ്രഹാന്||൧൦൧|| യക്ഷ്മമേഹഗ്രഹണ്യര്ശഃപാണ്ഡുത്വവിഷമജ്വരാന്| ഘ്നന്തി ശോഫം വമിം ഹിധ്മാം പ്ലീഹാനം വാതശോണിതമ്||൧൦൨||

സ൦-ഏഭിഃ-പൂര്വോക്തൈഃ പ്രയോഗൈഃ, പിപ്പല്യ ഉപയുക്താഃ കാസാദീംശ്ഛോഫാദീംശ്ച ജയന്തി|

Adhikarana lohapAtralIptapippalI prayogaH (103) · Śloka 103

ബില്വാര്ധമാത്രേണ ച പിപ്പലീനാം പാത്രം പ്രലിമ്പേദയസോ നിശായാമ്| പ്രാതഃ പിബേത്തത്സലിലാഞ്ജലിഭ്യാം വര്ഷം യഥേഷ്ടാശനപാനചേഷ്ടഃ||൧൦൩||

സ൦-പിപ്പലീകര്ഷദ്വയമാത്രേണ നിശായാം ലോഹപാത്രം ലിമ്പേത്| തച്ച ജലാഞ്ജലിയുഗേന പ്രാതഃ പിബേത് സംവത്സരം സ്വേച്ഛാഭോജനപാനക്രിയഃ| ഏതച്ച രസായനം പൂര്വഗുണമ്| ഇന്ദ്രവജ്രാ വ്രത്തമ്|

Adhikarana lohapAtralIptanAM shuNThacAdInAM prayogaH (104-105) · Śloka 105

ശുണ്ഠീവിഡങ്ഗത്രിഫലാഗുഡൂചീ- യഷ്ടീഹരിദ്രാതിബലാബലാശ്ച| മുസ്താസുരാഹ്വാഗുരുചിത്രകാശ്ച സൌഗന്ധികം പങ്കജമുത്പലാനി||൧൦൪|| ധവാശ്വകര്ണാസനബാലപത്ര- സാരാസ്തഥാ പിപ്പലിവത് പ്രയോജ്യാഃ| ലോഹോപലിപ്താഃ പൃഥഗേവ ജീവേ- ത്സമാഃ ശതം വ്യാധിജരാവിമുക്തഃ||൧൦൫||

സ൦-ശുണ്ഠ്യാദീന് പൃഥഗേവ പിപ്പലീരിവ ലോഹോപലിപ്താനുപയുജ്യ വര്ഷശതം രോഗജരാരഹിതോ ജീവതി|

Adhikarana eShAM rasAyanAnAM dviguNaprakarShakaraH prayogaH (106) · Śloka 106

ക്ഷീരാഞ്ജലിഭ്യാം ച രസായനാനി യുക്താന്യമൂന്യായസലേപനാനി| കുര്വന്തി പൂര്വോക്തഗുണപ്രകര്ഷ- മായുഃപ്രകര്ഷം ദ്വിഗുണം തതശ്ച||൧൦൬||

സ൦-അമൂനി-പൂര്വോക്താനി രസായനാനി, ലോഹലേപനാനി ക്ഷീരാഞ്ജലിഭ്യാം-ദുഗ്ധപലാഷ്ടകേന, ഉപയുക്താനി പൂര്വോക്തഗുണാതിശയമായുഃ പ്രകര്ഷം ച തതോ ദ്വിഗുണം വിദധതി| ആദ്യന്തേ ഇന്ദ്രവജ്രാഖ്യേ, മധ്യമം തൂപജാതിഃ|

Adhikarana somarAjIrasAyanam (107) · Śloka 107

അസനഖദിരയൂഷൈര്ഭാവിതാം സോമരാജീം മധുഘൃതശിഖിപഥ്യാലോഹചൂര്ണൈരുപേതാം| ശരദമവലിഹാനഃ പാരിണാമാന് വികാരാം- സ്ത്യജതി മിതഹിതാശീ തദ്വദാഹാരജാതാന്||൧൦൭||

സ൦-അസനാദിക്വാഥേന ഭാവിതാം ബാകുചീം മാക്ഷികാദിഭിര്യുക്താം വര്ഷമവിലഹന് പാരിണാമാന്-വയഃപരിണതിജാന്, വികാരാന് ജഹാതി| തഥാ ഹിതമിതഭോജന ആഹാരജാന് വികാരാംസ്ത്യജതി| മാലിനീ|

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (108) · Śloka 108

തീവ്രേണ കുഷ്ഠേന പരീതമൂര്തി- ര്യഃ സോമരാജീം നിയമേന ഖാദേത്| സംവത്സരം കൃഷ്ണതിലദ്വിതീയാം സ സോമരാജീം വപുഷാऽതിശേതേ||൧൦൮||

സ൦-ദാരുണേന കുഷ്ഠേന വ്യാപ്തദേഹോ യഃ ശശാങ്കലേഖാം കൃഷ്ണതിലയുതാം നിയമേന വത്സരം ഭക്ഷയേത്, സ ചന്ദ്രകാന്തിം ശരീരേണ ജയേത്| ഉപജാതിഃ|

Adhikarana anyaM somarAjIrasAyanam kuShThaghnam (109-110) · Śloka 110

യേ സോമരാജ്യാ വിതുഷീകൃതായാ- ശ്ചൂര്ണൈരൂപേതാത് പയസഃ സുജാതാത്| ഉദ്ധൃത്യ സാരം മധുനാ ലിഹന്തി തക്രം തദേവാനു പിബന്തി ചാന്തേ||൧൦൯|| കുഷ്ഠിനഃ ശീര്യമാണാങ്ഗാസ്തേ ജാതാങ്ഗുലിനാസികാഃ| ഭാന്തി വൃക്ഷാ ഇവ പുനഃ പ്രരൂഢനവപല്ലവാഃ||൧൧൦||

സ൦-യേ പുരുഷാ വിതുഷീകൃതായാ ഇന്ദുരാജ്യാശ്ചൂര്ണൈര്യുക്താത് ക്ഷീരാത് സുജാതാത് സാരം-നവനീതാഖ്യം, ഉദ്ധൃത്യ മാക്ഷികേണ സഹ ലിഹന്തി, പശ്ചാത് തദേവ തക്രം ച യേ പിബന്തി, തേ കുഷ്ഠവന്തഃ ശീര്യമാണശരീരാഃ സമുദ്ഭൂതാങ്ഗുലിഘ്രാണാഃ ശോഭന്തേ| തരവ ഇവ ഭൂയഃ സഞ്ജാതപ്രത്യഗ്രപല്ലവാഃ| ഇന്ദ്രവജ്രാ|

Adhikarana rasonasyotpattiH (1-112) · Śloka 112

| ശീതവാതഹിമദഗ്ധതനൂനാം സ്തബ്ധഭഗ്നകുടിലവ്യഥിതാസ്ഥ്നാമ്| ഭേഷജസ്യ പവനോപഹതാനാം വക്ഷ്യതേ വിധിരതോ ലശുനസ്യ||൧|| ] രാഹോരമൃതചൌര്യേണ ലൂനാദ്യേ പതിതാ ഗലാത്| അമൃതസ്യ കണാ ഭൂമൌ തേ രസോനത്വമാഗതാഃ||൧൧൧|| ദ്വിജാ നാശ്നന്തി തമതോ ദൈത്യദേഹസമുദ്ഭവമ്| സാക്ഷാദമൃതസമ്ഭൂതേര്ഗ്രാമണീഃ സ രസായനമ്||൧൧൨||

അഥ ലശുനകല്പമാചഷ്ടേ- സം-സ്വര്ഭാനോരമൃതാപഹരണാപരാധേന കണ്ഠാച്ഛിന്നാദ്യേऽമൃതസ്യ ബിന്ദവോ ധരിത്ര്യാം പതിതാസ്തേ ലശുനത്വം പ്രാപ്താഃ| യ(അ)-അസ്മാദ്ധേതോഃ, ദൈത്യദേഹോത്ഥം ലശുനമതോ ദ്വിജാ ന ഭക്ഷയന്തി| സാക്ഷാച്ചാമൃതസമ്ഭൂതത്വാദ്ധേതോരസൌ രസോനോ രസായനം ഗ്രാമണീഃ ശ്രേഷ്ഠഃ|

Adhikarana doShovisheSheNa lashunashIlanakAlaH (113-114) · Śloka 114

ശീലയേല്ലശുനം ശീതേ, വസന്തേऽപി കഫോല്ബണഃ| ഘനോദയേऽപി വാര്താതഃ, സദാ വാ ഗ്രീഷ്മലീലയാ||൧൧൩|| സ്നിഗ്ധശുദ്ധതനുഃ ശീതമധുരോപസ്കൃതാശയഃ| തദുത്തംസാവതംസാഭ്യാം ചര്ചിതാനുചരാജിതഃ||൧൧൪||

സ൦-ശീതേ-ഹേമന്തശിശിരയോഃ, ലശുനം ശീലയേത്| കഫാധികോ വസന്തേऽപി ശീലയേത്| വാതോത്തരോ വര്ഷാസ്വപി ശീലയേത്| സര്വദൈവ വാ വാതാര്തൌ ഗ്രീഷ്മര്തുചര്യാചരണേന ശീലയേത്| കീദൃശഃ സന് ? സ്നിഗ്ധാ ശുദ്ധാ ച തനുര്യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ ശീതലൈര്മധുരൈശ്ചോപസ്കൃതഃ-സംസ്കൃതഃ, ആശയോ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ തസ്യ-ലശുനസ്യ, ശേഖരകര്ണപൂരാഭ്യാം മണ്ഡിതാ അനുചരാഃ-സേവകാഃ, അങ്ഗണേ യസ്യ സ തഥാ|

Adhikarana lashunasvarasavidhiH kaNThanADIshuddhaye (115-119) · Śloka 119

തസ്യ കന്ദാന് വസന്താന്തേ ഹിമവച്ഛകദേശജാന്| അപനീതത്വചോ രാത്രൌ തിമയേന്മദിരാദിഭിഃ||൧൧൫|| തത്കല്കസ്വരസം പ്രാതഃ ശുചിതാന്തവപീഡിതമ്| മദിരായാഃ സൂരൂഢായാസ്ത്രിഭാഗേന സമന്വിതമ്||൧൧൬|| മദ്യസ്യാന്യസ്യ തക്രസ്യ മസ്തുനഃ കാഞ്ജികസ്യ വാ| തത്കാല ഏവ വാ യുക്തം യുക്തമാലോച്യ മാത്രയാ||൧൧൭|| തൈലസര്പിര്വസാമജ്ജക്ഷീരമാംസരസൈഃ പൃഥക്| ക്വാഥേന വാ യഥാവ്യാധി രസം കേവലമേവ വാ||൧൧൮|| പിബേദ്ഗണ്ഡൂഷമാത്രം പ്രാക് കണ്ഠനാഡീവിശുദ്ധയേ| |൧൧൯|

സ൦-തസ്യ-ലശുനസ്യ, കന്ദാന് വസന്തഋതജാംസ്തഥാ ഹിമവേദ്ദേശജാംശ്ഛകദേശജാന് വാ ഉദ്ധൃതത്വചോ രാത്രൌ മദിരാബീജപൂരരസാദിഭിസ്തിമയേത്-ക്ലേദയേത്| തത്കല്കസ്യ സ്വരസം ധൌതവസ്ത്രപീഡിതം മദിരായാഃ സുരുഢായാസ്ത്രിഭാഗേന യുതം, മദ്യാദേര്വാ ത്രിഭാഗേന യുതം, അഥവാ തസ്മിന്നേവ കാലേ സുരാദിഭിര്യുതം, മാത്രയാ-ദേശകാലാതുരാദ്യപേക്ഷിണ്യാ, ആലോച്യ-നിരൂപ്യ, തൈലാദിഭിര്വാ പൃഥക് യുക്തം യദി വാ ക്വാഥേന യഥാവ്യാധിവശാദ്യുക്തം, കേവലമേവ വാ രസം, പ്രാക്-പൂര്വം, ഗണ്ഡൂഷമാത്രം പിബേത് ഗലനാഡീവിശോധനായ|

Adhikarana lashunarasasevane vamimUrcCAyayormukhe shItalajasekaH lashunarasasevane vedanAyAM svedanam (119-120) · Śloka 120

| പ്രതതം സ്വേദനം ചാനു വേദനായാം പ്രശസ്യതേ||൧൧൯|| ശീതാമ്ബുസേകഃ സഹസാ വമിമൂര്ച്ഛായയോര്മുഖേ| |൧൨൦|

സ൦-വേദനായാം സത്യാം സതതം സ്വേദനം ശ്രേഷ്ഠമ്| തഥാ വമൌ മൂര്ച്ഛായേ ച സഹസാ-ഝടിത്യേവ, ശീതലജലസേകോ മുഖേ ശസ്യതേ|

Adhikarana lashunarasasevane klamApAye sheSharasapAnam (120) · Śloka 120

| ശേഷം പിബേത് ക്ലമാപായേ സ്ഥിരതാം ഗത ഓജസി||൧൨൦||

സ൦-ശേഷം രസം ക്ലാന്തേരപഗമ ഓജസി സ്ഥൈര്യം പ്രാപ്തേ സതി പിബേത്|

Adhikarana lashunarasasevane vidAhaparihArArthaM shItAnulepanAdi (121) · Śloka 121

വിദാഹപരിഹാരായ പരം ശീതാനുലേപനഃ| ധാരയേത്സാമ്ബുകണികാ മുക്താകര്പൂരമാലികാഃ||൧൨൧||

സ൦-വിദാഹോപശാന്തയേऽതിശീതാനുലേപനഃ സ്യാത്| തഥാ മുക്താമാലികാഃ കര്പൂതമാലികാശ്ച സജലകണാ ധാരയേത്|

Adhikarana lashunarasasevane parAmAtrAdi (122) · Śloka 122

കുഡവോऽസ്യ പര മാത്രാ തദര്ധം കേവലസ്യ തു| പലം പിഷ്ടസ്യ തന്മജ്ജ്ഞഃ സഭക്തം പ്രാക് ച ശീലയേത്||൧൨൨||

സ൦-അസ്യോത്തമാ മാത്രാ സുരാസഹിതസ്യ കുഡവഃ| കേവലസ്യ തു രസസ്യ കുഡവാര്ധം പരം മാത്രാ| തന്മജ്ജ്ഞഃ പിഷ്ടസ്യ പലം പരാമാത്രാ| സഭക്തം പ്രാക് ചാഹാരാത് തച്ഛീലയേത്|

Adhikarana lashunarasasevane jIrNaSAlyodanaBojanAdi (123) · Śloka 123

ജീര്ണശാല്യോദനം ജീര്ണേ ശങ്ഖകുന്ദേന്ദുപാണ്ഡുരമ്| ഭുഞ്ജീത യൂഷൈഃ പയസാ രസൈര്വാ ധന്വചാരിണാമ്||൧൨൩||

സ൦-പുരാണശാലിഭക്തം പരിണതേ ശങ്ഖാദിവത് സിതം യൂഷാദിഭിഃ സാത്മ്യാദിവശാത് ഭുഞ്ജീത|

Adhikarana lashunarasasevane madyAdipAnam (124) · Śloka 124

മദ്യമേകം പിബേത്തത്ര തൃട്പ്രബന്ധേ ജലാന്വിതമ്| അമദ്യപസ്ത്വാരനാലം ഫലാമ്ബു പരിസിക്ഥകാമ്||൧൨൪||

സ൦-തത്ര ച തൃഷി ജാതായാം കേവലം മദ്യം ജലയുതം പിബേത്| അമദ്യപസ്തു നരോ ധാന്യാമ്ലാദീനി പിബേത്| പരിസിക്ഥികാ-സട്ടകവിശേഷഃ, കിട്ടിരിതി ക്വചിത്പ്രസിദ്ധാ|

Adhikarana lashunakalkarasAyanam (125) · Śloka 125

തത്കല്കം വാ സമഘൃതം ഘൃതപാത്രേ ഖജാഹതമ്| സ്ഥിതം ദശാഹാദശ്നീയാത്തദ്വദ്വാ വസയാ സമമ്||൧൨൫||

സ൦-അഥവാ തസ്യ-ലശുനസ്യ, കല്കം തുല്യഘൃതം ഖജേനാലോഡിതം ഘൃതഭാണ്ഡേ സ്ഥിതം ദശാഹാദൂര്ധ്വം ഭുഞ്ജീത| തഥൈവ വസയാ സഹ സ്ഥിതം ദശാഹാദൂര്ധ്വം ഭുഞ്ജീത|

Adhikarana lashunagarbhashUlyamAMsarasAyanam (126) · Śloka 126

വികഞ്ചുകപ്രാജ്യരസോനഗര്ഭാന് സശൂല്യമാംസാന് വിവിധോപദംശാന്| നിമര്ദകാന് വാ ഘൃതശുക്തയുക്താന് പ്രകാമമദ്യാല്ലഘു തുച്ഛമശ്നന്||൧൨൬||

സ൦-വികഞ്ചുകോ-വിഗതത്വഗ്, യഃ പ്രാജ്യഃ-പ്രഭൂതോ ലശുനഃ, സ ഗര്ഭോ യേഷാം താംസ്തഥാവിധാന്, തഥാ സഹശൂല്യമാംസേന സശൂല്യമാംസാന്, തഥാ നാനാവിധരുചകാന്, ഈദൃശാന് വാ നിമര്ദകാന് ഘൃതശുക്തകാന്വിതാന്, യഥേച്ഛം ലഘു തഥാ തുച്ഛം-അല്പം, ഭുഞ്ജാനഃ| ഉപേന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്|

Adhikarana pittaraktavihInasamastAvaraNA vRuteshuddhe ca vAyau lashunAtparaM dravyaM na vidyates (127) · Śloka 127

പിത്തരക്തവിനിര്മുക്തസമസ്താവരണാവൃതേ| ശുദ്ധേ വാ വിദ്യതേ വായൌ ന ദ്രവ്യം ലശുനാത്പരമ്||൧൨൭||

സ൦-വാതേ ലശുനാത്പരമന്യദ് ദ്രവ്യം ന വിദ്യതേ| കിമ്ഭൂതേ ? പിത്തരക്തവിഹീനസകലാവരണാവൃതേ| ശുദ്ധേ-കേവലേ വാ, പവനേऽപരം ദ്രവ്യം ന വിദ്യതേ|

Adhikarana priyAmbuguDadugdhAdernarasya rasono vyApattaye (128) · Śloka 128

പ്രിയാമ്ബുഗുഡദുഗ്ധസ്യ മാംസമദ്യാമ്ലവിദ്വിഷഃ| അതിതിക്ഷോരജീര്ണം ച രസോനോ വ്യാപദേ ധ്രുവമ്||൧൨൮||

സ൦-ലശുനം പ്രിയജലാദേര്നരസ്യ, മാംസാദിദ്വേഷിണഃ, തഥാऽജീര്ണമതിതിക്ഷോഃ, നിശ്ചയേന വ്യാപത്തയേ സ്യാത്|

Adhikarana lashunaprayogAnte mRudu virecanam (129) · Śloka 129

പിത്തകോപഭയാദന്തേ യുഞ്ജ്യാന്മൃദു വിരേചനമ്| രസായനഗുണാനേവം പരിപൂര്ണാന് സമശ്രുതേ||൧൨൯||

സ൦-ലശുനപ്രയോഗാന്തേ ച പിത്തകോപഭയാത് മൃദു-അതീക്ഷ്ണം വിരേചനം ച കാരയേത്| ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ യുക്തേ രസോനേ, രസായനഗുണാന് പരിപൂര്ണാന് പ്രാപ്നോതി| [ "ആമാമ്ബുപാനേക്ഷുവികാരമത്സ്യയാനാധ്വവാതാതപഭാഷ്യചിന്താഃ| സ്വപ്നം ദിവാ ജാഗരണം നിശാസു പിഷ്ടം വ്യവായം ദധി ചാത്ര നേച്ഛേത്|| പാണ്ഡൂദരോരഃക്ഷതശോഫതൃഷ്ണാപാനാത്യയച്ഛര്ദിവിഷവ്രണേഷു| പൈത്തേ വികാറ്രേऽക്ഷിഗദേऽതിസാരേ ക്ഷാമേ ശരീരേ ച സ വര്ജനീയഃ||" ഇതി വൃദ്ധവാഗ്ഭടാത്| രസോനസ്യോപരി ഏതാനി വിരുദ്ധാനി| ]

Adhikarana shilAjatuna utpattiH (130) · Śloka 130

അധുനാ ശിലാജതുകല്പം ബ്രൂതേ ഗ്രീഷ്മേऽര്കതപ്താ ഗിരയോ ജതുതുല്യം വമന്തി യത്| ഹേമാദിഷഡ്ധാതുരസം പ്രോച്യതേ തച്ഛിലാജതു||൧൩൦||

സ൦ -ഗ്രീഷ്മേ ഋതൌ ഗിരയോ രവിതപ്താ ജതുതുല്യം യത് വമന്തിക്ഷരന്തി, സുവര്ണാദയശ്ച തേ ഷഡ്ധാതവശ്ച തേഷാം രസം, തത് ശിലാജതു ഗദ്യതേ|

Adhikarana shilAjatuna lakShaNam shilAjatuna prAshastyam (131) · Śloka 131

സര്വം ച തിക്തകടുകം നാത്യുഷ്ണം കടു പാകതഃ| ഛേദനം ച വിശേഷേണ ലൌഹം തത്ര പ്രശസ്യതേ||൧൩൧||

സ൦-സര്വം-ഷഡ്ധാതുജമപി, ഗിരിജം തിക്തകടുകം ന ചാതിശയേനോഷ്ണം പാകേ കടുകം ഛേദനം ച വിശേഷേണ| തത്ര മധ്യേ ലൌഹം ശിലാജം പ്രശസ്യതേ|

Adhikarana shreShThasya shilAjatuna lakShaNam (132) · Śloka 132

ഗോമൂത്രഗന്ധി കൃഷ്ണം ഗുഗ്ഗുല്വാഭം വിശര്കരം മൃത്സ്നമ്| സ്നിഗ്ധമനമ്ലകഷായം മൃദു ഗുരു ച ശിലാജതു ശ്രേഷ്ഠമ്||൧൩൨||

സ൦-ഗോമൂത്രഗന്ധ്യാദിഗുണം ശിലാജതു വരം സ്യാത്|

Adhikarana lohapAtre shilAjatuna bhAvanA prakAraH (133-135) · Śloka 135

വ്യാധിവ്യാധിതസാത്മ്യം സമനുസ്മരന് ഭാവയേദയഃപാത്രേ| പ്രാക് കേവലജലധൌതം ശുഷ്കം ക്വാഥൈസ്തതോ ഭാവ്യമ്||൧൩൩|| സമഗിരിജമഷ്ടഗുണിതേ നിഃക്വാഥ്യം ഭാവനൌഷധം തോയേ| തന്നിര്യൂഹേऽഷ്ടാംശേ പൂതോഷ്ണേ പ്രക്ഷിപേദ് ഗിരിജമ്||൧൩൪|| തത്സമരസതാം യാതം സംശുഷ്കം പ്രക്ഷിപേദ്രസേ ഭൂയഃ| സ്വൈഃ സ്വൈരേവം ക്വാഥൈര്ഭാവ്യം വാരാന് ഭവേത്സപ്ത||൧൩൫||

സ൦-വ്യാധിശ്ച വ്യാധിതശ്ച തയോഃ സാത്മ്യം-ഉപശയം, സമനുസ്മരന് ലോഹപാത്രേ ഗിരിജം ഭാവയേത്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-പൂര്വം കേവലജലേന ധൌതം തതഃ ശുഷ്കം സത് ക്വാഥൈര്ഭാവനീയമ്| സം-സമം ഗിരിജം യസ്മിന് ഭാവനൌഷധേ തദേവമഷ്ടഗുണേ ജലേ നിഃക്വാഥ്യമ്| തത്ക്വാഥേऽഷ്ടാംശശേഷേ പൂതോഷ്ണേ സതി ശിലാജതു പ്രക്ഷിപേത്| തത്സമരസതാം പ്രാപ്തം ശുഷ്കം പുനാ രസേ പ്രക്ഷിപേത്| ഏവം സ്വൈഃ സ്വൈഃ ക്വാഥൈഃ സപ്ത വാരാന് ഭാവനീയമ്| ആര്യാശ്ചതസ്രഃ|

Adhikarana shilAjatuna sevanavidhiH (136-138) · Śloka 138

അഥ സ്നിഗ്ധസ്യ ശുദ്ധസ്യ ഘൃതം തിക്തകസാധിതമ്| ത്ര്യഹം യുഞ്ജീത ഗിരിജമേകൈകേന തഥാ ത്ര്യഹമ്||൧൩൬|| ഫലത്രയസ്യ യൂഷേണ പടോല്യാ മധുകസ്യ ച| യോഗം യോഗ്യം തതസ്തസ്യ കാലാപേക്ഷം പ്രയോജയേത്||൧൩൭|| ശിലാജമേവം ദേഹസ്യ ഭവത്യത്യുപകാരമ്| ഗുണാന് സമഗ്രാന് കുരുതേ സഹസാ വ്യാപദം ന ച||൧൩൮||

സ൦ -അഥ ഗിരിജമേവം ഭാവയിത്വാ സ്നിഗ്ധസ്യ ശുദ്ധസ്യ ച നരസ്യ തിക്തകസാധിതം ഘൃതം ദിവസത്രയമുപയുഞ്ജീത| നനു, യദി സ്നിഗ്ധശുദ്ധ ഏവാസൌ, തത്കിമിതി പുനഃ സര്പിര്യുജ്യതേ ? ബ്രൂമഃ| കൃതഘൃതസ്യ ശിലാജതുവിധാനം സുതരാം ശസ്തമ്| തഥാ ചോക്തമ്-"യഥാ ഹി കവചീ ശസ്ത്രം പരേഭ്യഃ സഹതേऽധികമ്| തഥാ സ്നേഹാധികേ ഗാത്രേ സേവ്യമാനം ശിലാജതു||" ഇത്യാദി| തഥാ ഏകൈകേന വക്ഷ്യമാണേന സഹ, ശൈലജം ത്ര്യഹമുപയുഞ്ജ്യാത്| ത്രിഫലായാഃ ക്വാഥേന ത്ര്യഹം, പടോല്യാശ്ച ക്വാഥേന ത്ര്യഹം, മധുയഷ്ട്യാശ്ച ക്വാഥേന ത്രിദിവസമ്| അനന്തരം യോഗ്യം യോഗം കാലാദീനപേക്ഷ്യ പ്രയോജയേത്| ഏവം അനേന വിധിനാ, ഗിരിജം യുക്തം ശരീരസ്യോപകാരകതരം സ്യാത്| സകലാന് ഗുണാന് വിധത്തേ| അക്സ്മാദേവ ച വ്യാപദം ന കരോതി|

Adhikarana shilAjatuna hInamadhyottamo yogaH (139) · Śloka 139

ഏകത്രിസപ്തസപ്താഹം കര്ഷമര്ധപലം പലമ്| ഹീനമധ്യോത്തമോ യോഗഃ ശിലാജസ്യ ക്രമാന്മതഃ||൧൩൯||

സം-ഏകം സപ്താഹം ത്രിസപ്താഹം സപ്തസപ്താഹമിതി കാലയോഗഃ, കര്ഷമര്ധപലം പലമിതി മാത്രായോഗഃ, ഇതി ദ്വയേऽപ്യത്ര യഥാക്രമം ഹീനമധ്യോത്തമത്വമ്| ഏകശ്ച ത്രയശ്ച സപ്ത ച തേഷാം സപ്താഹമിതി സമാസഃ| മുനിനാऽപ്യുക്തമ് (ച. ചി. അ. ൧ പാ. ൩/൫൪)- "പ്രയോഗഃ സപ്തസപ്താഹാസ്ത്രയ ഏകശ്ച കാലതഃ| നിര്ദിഷ്ടസ്ത്രിവിധസ്തസ്യ വരോ മധ്യോऽവരസ്തഥാ|| പലമര്ധപലം കര്ഷം മാത്രാ തസ്യ ത്രിധാമതാ|" ഇതി|

Adhikarana rAsAyanaphalaH shilAjatuprayogaH (140-141) · Śloka 141

സംസ്കൃതം സംസ്കൃതേ ദേഹേ പ്രയുക്തം ഗിരിജാഹ്വയമ്| യുക്തം വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈര്വാ താമ്രായോരൂപ്യഹേമഭിഃ||൧൪൦|| ക്ഷീരേണാലോഡിതം കുര്യാച്ഛീഘ്രം രാസായനം ഫലമ്| കുലത്ഥാന് കാകമാചീം ച കപോതാംശ്ച സദാത്യജേത്||൧൪൧||

സ൦-സംസ്കൃതം-പവനാദിഹരൈര്ദ്രവ്യൈര്ഭാവിതം, സംസ്കൃതേ ദേഹേ-സ്നേഹനശോധനൈഃ കൃതസംസ്കാരേ ശരീരേ, ശിലാജതു പ്രയുക്തം പ്രയുക്തം താമ്രാദിഭിഃ സമുദിതൈര്വ്യസ്തൈര്വാ യുക്തം ദുഗ്ധേനാലോഡിതം ക്ഷിപ്രമേവ രസായനഫലം വിദധ്യാത്| കുലത്ഥാദീനി കൃതതത്പ്രയോഗഃ സദൈവ ജഹ്യാത്| ഖരണാദേ കാകമാചീകപോതൌ ന വര്ജിതൌ| തദ്വചനം ഹി-"ശുഷ്കാമിഷം വിരുഢം പിഷ്ടം ശുക്തമ് വിദാഹി ഗുരു ചാന്യത്| പാനാശനം കുലത്ഥാന് വിശേഷതോ വര്ജയേച്ചാത്ര||" ഇത്യാദി| മുനിനാऽപി നൈതൌ വര്ജിതൌ| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ (ച. ചി. അ. ൧ പാ.൩/൬൨) _"ശിലാജതുപ്രയോഗേഷു വിദാഹീനി ഗുരൂണി ച| വര്ജയേത്സര്വകാലേഷു കുലത്ഥാംശ്ച സദാ ത്യജേത്||" ഇതി| വിദാഹ്യാദിവര്ജനം രസായനകാലാദ് ദ്വിഗുണം കാലം വിധേയമ്| കുലത്ഥാംശ്ച യാവജ്ജീവമിത്യേകേ| അന്യേ തു വദന്തി സദാശബ്ദേന സംവത്സര ഉച്യതേ| യതോ യ ഏതേ ഷഡ് ഋതവഃ| ഏതാവാനേവ കാലോ, ന ഷാഡ് ഋതുവ്യതിരിക്തോऽന്യഃ കാലോऽസ്തീതി തേഷാമയമഭിപ്രായഃ| നനു, വിദാഹിഗുര്വാദിഭ്യഃ കിമിതി കുലത്ഥാനാമധികഃ പരിഹാര ഇഷ്യതേ ? ബ്രൂമഃ| പാഷാണഭേദേ കുലത്ഥാനാമധികതരസ്വഭാവത്വാത്| തഥാ ഹി-സന്തപ്തകുലത്ഥജലേനാപ്ലുതാനാം പാഷാണാനാം പാഷാണഹന്തൃഭിഃ സുഖേനൈവ വിദാരണം ദൃഷ്ടമ്| ശിലാജതു ച ഗിരിജമിത്യുക്തമ്| അതഃ ശിലാജതുപ്രയോഗാത് തന്മയമേവ ശരീരം സമ്പദ്യതേ| തേന തസ്യ കുലത്ഥാ ബാധാവിധായിനഃ, ഇതി പരിഹാരസ്തേഷാമധികഃ കൃതഃ|

Adhikarana sarvaroganAshane shilAjatusAmarthyam,guggulukalpaH (142) · Śloka 142

ന സോऽസ്തി രോഗോ ഭുവി സാധ്യരൂപോ ജത്വശ്മജം യം ന ജയേത് പ്രസഹ്യ| തത് കാലയോഗൈര്വിധിവത് പ്രയുക്തം സ്വസ്ഥസ്യ ചോര്ജാം വിപുലാം ദധാതി||൧൪൨||

സ൦ -അത്ര ഭൂലോകഗ്രഹണം സകലഭൂലോകപരിഗ്രഹാര്ഥമ്| അന്യഥാ കശ്ചിദേവ ദേശോ ഗൃഹ്യേത, ന ത്വശേഷോ ഭൂലോകഃ| രൂപഗ്രഹണേന സാധ്യഃ സവികല്പോऽപി ഗൃഹ്യതേ, തേന കൃച്ഛ്രസാധ്യോऽപി ഗൃഹ്യതേ| രൂപ പദമന്തരേണ തു സുഖസാധ്യ ഏവ കേവലോ ഗൃഹ്യേത| പ്രസഹ്യേത്യനേന ശീഘ്രതരം നിശ്ചിതം ച രോഗജയം കരോതീതി ഗമയതി| തദയം ഭാവഃ,-കുഷ്ഠഘ്നാനി മൂത്രകൃച്ഛ്രഹരാണി വാ യഥൌഷധാനി തേഷാം ശമയതി, തതഃ ക്ഷിപ്രതരം നിശ്ചിതം ച രോഗജയം കരോതി ഗിരിജമിതി| ന സ രോഗോ സാധ്യരൂപോ വിദ്യതേ, യം ശിലാജതു പ്രസഹ്യ ന ജയേത്| ഗിരിജം കാലയോഗേന ച വിധിനാ പ്രയുക്തം നീരുജസ്യ പുരുഷസ്യ മഹതീമൂര്ജാം ച കരോതി| ഉപജാതിഃ| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേ ജഗാദ (ഉ. അ. ൪൯)-"ജ്വരീ ജ്വരഘ്നാമ്ബുദപര്പടാദേഃ ക്വാഥേന രക്തീ മധുയഷ്ടികായാഃ| ശോഷീ രസൈഃ ക്രവ്യഭുഗാമിഷോത്ഥൈര്മായൂരമാംസൈഃ പയസാ ച കാര്ശ്യേ|| മധ്വമ്ബുനാ മേദസി സംപ്രവൃദ്ധേ ക്ഷീരേണ പര്യാകുലബുദ്ധിസത്ത്വഃ| പാണ്ഡൌ സശോഫേ ജഠരേ സകൃച്ഛ്രേ പിബേച്ഛിലാജം മഹിഷീജലേന|| അശ്മ വീരതരാദ്യേന കുഷ്ഠം ഖദിരവാരിണാ| വിഷം വിഷഘ്നൈരഗദൈര്ഹന്ത്യേവം തദ്യഥാമയമ്|| ശൈലജത്രികടുകടുക്ഷൌദ്രക്ഷൌദ്രധാതൂന് വിഷേവതേ| ക്ഷീരോദനാശീ യോ ജീര്ണേ യക്ഷ്മണാ ന സ ബാധ്യതേ|| സുഭാവിതാം സാരജലൈസ്തുലാം പീത്വാ ശിലോദ്ഭവാത്| സാരാമ്ബുനൈവ ഭുഞ്ജാനഃ ശാലീന് ജാങ്ഗലജൈ രസൈഃ|| അപോഹ്യ മധുമേഹാഖ്യമന്തകം രോഗസങ്കരമ്| വപുര്വര്ണബലോപേതഃ ശതം ജീവത്യനാമയഃ|| അമരമന്ദിരമന്ദരസമ്ഭവാത് പലശതം ഗിരിജാദുപയോജയ| യദി ജരാമയദുഃഖവിവര്ജിതാം സുചിരമിച്ഛസി ജീവിതസന്തിതമ്|| ദശഗുണമുപയുങ്ക്തേ യഃ ശതം ശൈലജാതാല്ലഘുഹിതമിതഭോജീ വര്ജയന് വര്ജനീയാന്| സതതസമനുഷക്താന് വര്ജിതാന് വൈദ്യവൃന്ദൈര്വിധമതി സ ഗദൌഘാന്നേക്ഷതേ ചായുഷോऽന്തമ്||" ഇതി| ശിവഗുടികാ ചാത്രൈവോക്താ (സം. ഉ. അ. ൪൯)| യഥാ-"ശിലാഹ്വാത് ഷോഡശപലം ത്രിസ്ത്രിരേകത്ര ഭാവയേത്| വരായാ ദശമൂലസ്യ ഗുഡൂച്യാഃ കര്കടസ്യ ച|| ബലായാ മധുയഷ്ട്യാശ്ച രസേ ഗവ്യേ ച വാരിണി| ക്ഷീരേ സകൃത് ക്രമേണൈവം സപ്തകൃത്വസ്തഥാ പുനഃ|| കാകോലിയുഗ്മഘനപുഷ്കരവഹ്നിരാസ്നാമേദായുഗര്ദ്ധിചവികാഗജപിപ്പലീനാമ്| പാഠാദ്വിജീവകനികുമ്ഭവിദാരിയുഗ്മവീരാവരീമധുഫലാംശുമതീദ്വയാനാമ്|| പലികാനാമബ്ദ്രോണേ സിദ്ധാനാം പാദശേഷിതേ ക്വാഥേ| ഭാവിതമിത്ഥം ഗിരിജം ദ്വിപലൈശ്ചൂര്ണീകൃതൈര്യുഞ്ജ്യാത്|) കര്കടശൃങ്ഗീധാത്രീവ്യോഷൈസ്താലീസപത്രകുഡവേന| ചൂര്ണപലേന വിദാര്യാസ്ത്വക്ക്ഷീര്യാഃ കര്ഷയുഗ്മേന|| കുഡവേന ചതുര്ജാതാത്തൈലഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരാഭിശ്ച| ദ്വിപലാദിദ്വിഗുണാഭിഃ കുര്യാദ്ഗുലികാസ്തതോऽക്ഷസമാഃ|| താഃ ശുഷ്കാ നവകുമ്ഭേ ജാതീപുഷ്പാധിവാസിതേ സ്ഥാപ്യാഃ| താസാമേകാം ഖാദേത് പ്രതിദിനമനുപാനമത്രേഷ്ടമ്|| ക്ഷീരരസദാഡിമാമ്ഭോമാര്ദ്വീകസുരാസവാന്യതമമ്| ജീര്ണേऽന്നം ലഘു ഭോജ്യം യൂഷപയഃപിശിതനിര്യൂഹൈഃ|| സപ്താഹമാത്രമേവം സര്വാന്നീനഃ ക്രമാദ്ഭവേത്പരതഃ| ഭക്തസ്യാന്തേ പ്രാഗ്വാ ഗുലികാ ന വിരുധ്യതേ ചൈഷാ|| നിരപായാ ഭൂരിഫലാ പരിഹാരസുഖോപയോജിതാ ജയതി| പ്രബലമപി വാതശോണിതമൂരുസ്തമ്ഭം ജ്വരം ദീര്ഘമ്|| ഭഗമൂത്രശുക്രദോഷപ്ലീഹയകൃദ്രക്തപാണ്ഡുഹൃദ്രോഗാന്| വര്ധ്മവമിഗുല്മപീനസഹിധ്മാകാസാരുചിശ്വാസാന്|| വിദ്രധിമുദരം കുഷ്ഠം ശ്വിത്രം ഷാണ്ഢ്യം ക്ഷയം മദം മൂര്ച്ഛാമ്| ഉന്മാദമപസ്മാരം മുഖനേത്രശിരോഗദാംസ്താംസ്താന്|| ആനാഹമതീസാരം ഹലീമകം കാമലാഗ്രഹണിരോഗാന്| ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദാന് സപിഡകാന് ഭഗന്ദരം ഗണ്ഡമാലാം ച|| അതികാര്ശ്യമതിസ്ഥൌല്യം സ്വേദമപി ശ്ലീപദം ഗുദേ കീലാന്| ദംഷ്ട്രാവിഷം സമൂലം ഗരപ്രയോഗാന് സുഘോരാംശ്ച|| അഭിചാരമരാതികൃതം ദുഃസ്വപ്നം ഭൌതികീം തഥാ ബാധാമ്| പാപ്മാലക്ഷ്മീം ചേയം ഗുലികാ ശമയേച്ഛിവാ നാമ|| വൃഷ്യാऽऽയുഷ്യാ ധന്യാ കാന്തിയശഃ ശ്രീവിബോധനീ മേധ്യാ| കുരുതേ നൃപവല്ലഭതാം ജയം വിവാദേ ച വക്ത്രസ്ഥാ|| ജിതഖലതിവലീപലിതം ജീവയതി സുഖം ശതദ്വയം ശരദാമ്| വര്ഷദ്വയപ്രയോഗാദ്വര്ഷശതചതുഷ്ടയം ജീവേത്||" [ഇതി|] ഖരനാദേ തൂക്തമ്-"കനകാദ്രജതാത്താമ്രാദയസഃ സീസാത്തഥാ ത്രപുണഃ| ഗിരിവിവരനിഃസൃതം തത്ക്വാഥസ്നിഗ്ധാതിമൃദുമൃത്സ്നമ്|| ജത്വാഭം ച ശിലാജതു വിദ്യാദേതജ്ജഡാത്മകം ഗിരിജമ്| സംരക്തപീതവര്ണം സതിക്തമധുരം രസേ കടുവിപാകി|| ശീതം കനകശിലാജതു വിശേഷതഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തഘ്നമ്|| ശ്വേതം ച തിക്തമധുരം പാചനവല്ലേഖനം ശീതമ്| കിഞ്ചില്ലവണം വിദ്യാ(രൂപ്യാ)ദ്വിശേഷതോ വാതപിത്തഘ്നമ്|| ശിതികണ്ഠതുല്യവര്ണം തീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലേഖനം വിപാകകടു| കിഞ്ചില്ലവണം താമ്രാത്മകം സ്മൃതം കഫകൃ(ഹൃ)ദ്വിശേഷേണ|| ഗുഗ്ഗുലുകാഭം സ്നിഗ്ധം തിക്തം ലവണം സരം വിശദതീക്ഷ്ണമ്|| കടുപാകിനാതിശീതം ത്രിമലഘ്നം ത്വായസം ശ്രേഷ്ഠമ്|| സ്വാകരസമാനവര്ണേ സീസത്രപുസമ്ഭവേ ശിലാജതുനീ|| അല്പാന്തരകര്മഗുണേ കൃഷ്ണായസജാച്ഛിലാജതുനഃ|| ഗോമൂത്രഗന്ധമസിതം ഗുഗ്ഗുലുകാഭം വിശര്കരം മൃത്സ്നമ്| സ്നിഗ്ധമനമ്ലകഷായം ശിലോദ്ഭവം സര്വകര്മണ്യമ്||" ഇത്യത്ര ഗുരുമൃദുഗുണൌ നോക്തൌ| തഥോക്തമ്-"സസ്നേഹലവണഭാവാദ്വാതഘ്നം പിത്തനുത് സരത്വാത്തത്| രസപാകയോഃ കടുത്വാത്തൈക്ഷ്ണ്യാച്ച ശ്ലേഷ്മമേദോഘ്നമ്|| കടുതീക്ഷ്ണത്വാദ്ദീപനമഗ്നേരുദ്ദീപനാന്മലാന് പചതി| തിക്തത്വാദ്രക്തഘ്നം കടുതൈക്ഷ്ണൌഷ്ണ്യാത് കൃമിഘ്നം ച|| ശോഭനഭാവാദ്ദൃഷ്യം സ്നിഗ്ധത്വാത് പൌഷ്ടികം ച ബല്യം ച| ആയുഷ്യം ച വിഷഘ്നം മങ്ഗല്യമമൃതാന്വയത്വാച്ച|| ശോധനഭാവാത് സ്രോതോധാത്വിന്ദ്രിയബുദ്ധിശോധനം വര്ണ്യമ്| പുത്ര്യം ച വൃഷ്യഭാവാന്മേധ്യം യോനിസ്വഭാവാച്ച||" ഇത്യാദി| തഥാ "ഭാവിതമന്യൈര്ദ്രവ്യൈര്വീര്യോത്കര്ഷാദ്വിശേഷകര്മണ്യമ്| തത് സ്യാത്തസ്മാദ്ഭാവ്യം വാതാദിഹരൌഷധകഷായൈഃ|| 'രാസ്നാദശമൂലബലാപുനര്നവൈരണ്ഡശുണ്ഠിമധുകാനാമ്| ക്വാഥേന ഭാവിതം തദ്വിശേഷതോ വാതരോഗഘ്നമ്|| ദ്രാക്ഷാ ഭീരുപടോലീത്രായന്തിഗുഡൂചിജീവനീയാനാമ്| ക്വാഥേന ഭാവിതം തദ്വിശേഷതഃ പിത്തരോഗഘ്നമ്|| ത്രിഫലാവചാവിഡങ്ഗകരഞ്ജ ഘനമുഖ്യപഞ്ചമൂലാനാമ്| സഹപഞ്ചകോലാകാനാം ക്വാഥേന കഫാമയേ ഭാവ്യമ്|| ലഘുപഞ്ചമൂലശുണ്ഠീദ്രാക്ഷാകാശ്മര്യവാജിഗന്ധാനാമ്| സുഗുഡൂചിശരബലാനാം രസേന പിത്താനിലഗദേഷു|| ഘനകുഷ്ഠവചാത്രിഫലാസുരദാരുവിഡങ്ഗപഞ്ചകോലാനാമ്| രജനീമരിചാതിവിഷായുക്താനാം വാതകഫജേഷു|| പാഠാപടോലനിമ്ബത്രിഫലാഘനകുടജസപ്തപര്ണാനാമ്| ത്രായന്ത്യമൃതാതിവിഷാസഹിതാനാം പിത്തകഫജേഷു (സം. ഉ. അ. ൪൯)||" ത്രിമലേഷു യഥാദോഷം യോഗാനേതാന് വികല്പ്യ ഭാവ്യം സ്യാത്| പ്രാക്കേവലജലധൌതം ശുഷ്കം ക്വാഥൈസ്തതോ ഭാവ്യമ്|| ഗിരിജം ചതുര്ഗുണജലം ക്വാഥ്യം സ്യാദ്ഭാവനൌഷധം തത്ര| ചതുര്ഥശേഷേ ക്വാഥേ പൂതോഷ്ണേ പ്രക്ഷിപേദ്ഗിരിജമ്||" ഇതി| അത്ര ചതുര്ഗുണജലസ്യൌഷധസ്യ ക്വാഥേന മുക്തരസതാ ന തഥാ സ്യാദിതി വാഗ്ഭടോക്തമേവാഷ്ടഗുണജലക്വാഥേന കാര്യമിതി മന്യാമഹേ| തഥോക്തമ്-"സലിലവിശുദ്ധാദ്ഗിരിജാത് പിബേദരോഗഃ ഫലത്രികരസേന| മാത്രാം ക്രമാഭിവൃദ്ധാം ത്ര്യഹം പടോലസ്യ ച രസേന|| മൂത്രേണ ഗവാം തദ്വത് ത്ര്യഹം കഷായേണ മധുകസ്യ|" ഇതി| "രോഗാന്വിതേഷു ഗിരിജം ജലശുദ്ധം ഭാവിതം കഷായൈശ്ച| ദോഷവ്യാധിബലാതുരകാലാപേക്ഷീ പ്രയുഞ്ജീത|| ജീര്ണൌഷധഃ സുഖോദകപരിഷിക്തോ മാംസരസപയോയൂഷൈഃ| രക്താദിഷഷ്ടികൌദനമനവമരോഗോ ഗദീ വാऽദ്യാത്|| വ്യാധ്യാതുരദോഷബലം ദൃഷ്ട്വാ തസ്യ ത്രിധാ പ്രയോഗഃ സ്യാത്| ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രിഷഷ്ടിരാത്രം മാസോ മധ്യസ്ത്രിസപ്തരാത്രമവരഃ|| പാനാവഗാഹയോഃ സ്യാദ്ദിവ്യം ശൈലോദ്ഭവം കൌപമ്|" മുനിസ്ത്വസ്യ ചതുര്ധാതുജത്വമേവ സംഗിരതേ| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ (ച. ചി. അ. ൧ പാ. ൨/൪൭)- "അനമ്ലം ച കഷായം ച കാതുപാകേ ശിലാജതു| നാത്യുഷ്ണശീതം ചാതുഭ്യശ്ചതുര്ഭ്യസ്തസ്യ സമ്ഭവഃ||| ഹേമ്നഃ സരജതാത്താമ്രാദ്വരം കൃഷ്ണായസാദപി|" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ ച ഗുഗ്ഗുലുകല്പോऽഭിഹിതഃ| യഥാ (ഉ. അ. ൪൯)- "ദാനവേന്ദ്രവിജിതാന് പുരാ സുരാന് ഭ്രഷ്ടകാന്തിധൃതിശൌര്യതേജസഃ| വീക്ഷ്യ വിഷ്ണുരമൃതം കിലാസൃജദ്ഗുഗ്ഗുലും ബലവപുര്ജയപ്രദമ്|| അദ്യാപ്യതഃ സുരഗണാഃ കില ധൂപമുഖ്യാന് ഹിത്വാ വരാഗുരുതുരുഷ്കഹിമേന്ദുദര്പാന്| നിര്ദഹ്യമാനവപുഷോऽപി ശിഖാം പിബന്തോ ഗന്ധേന യസ്യ മുദിതാ ദധതി പ്രസാദമ്|| സ യോഗവാഹീ സ ശിവഃ സ സാര്വഃ സര്വര്തുസേവ്യഃ സുഖശീലനീയഃ| ഹര്താ ജരാപാപ്മമലാമയാനാം കര്താऽഗ്നിമേധാസ്മൃതിപാടവാനാമ്|| ഗന്ധോത്കടഃ സ ദാഹേ സ്നിഗ്ധദ്രവപിച്ഛിലോ വിഗതശല്യഃ| മഹിഷാഖ്യഃ പുഷ്പരാഗസ്ഫടികാസിതനീരദച്ഛായഃ|| യഃ പദ്മരാഗരാഗോ യഃ കനകച്ഛേദപാതലോ യോ വാ| ജയതീന്ദ്രനീലമമലം ഭഗ്നോऽപ്യതികാന്തിമത്ത്വേന|| ശ്രേഷ്ഠഃ പ്രയോഗോऽസ്യ തുലാ പലാന്നൈവാധികം പിബേത്| ആത്രേയമുനിഗീതശ്ച മന്ത്രോऽയം കര്മസിദ്ധികൃത്|| 'ഭഗവാന് പുണ്ഡരീകാക്ഷോ ദേവാശ്ച സപുരന്ദരാഃ| ആജ്ഞാപയന്തി സമ്യക്ത്വാം പ്രഭാവം ചാദിശന്തി തേ|| ജരാമരണദുഃഖേഭ്യോ യഥാ തേऽഭ്യുത്ഥിതാഃ സുരാഃ| ഉപയോക്തുസ്തഥൈവാസ്യ ഭവ ത്വം ഹി മഹാബലഃ||' ഇതി| പഞ്ചമൂലസ്യ മഹതഃ ക്വാഥേന ഹിതഭോജിനാ| ഗുഗ്ഗുലുഃ ശീലിതോ ഹന്തി സര്വാന് വാതകഫാമയാന്|| ലഘീയസോऽപി തദ്വച്ച സുഖോഷ്ണേന ജലേന വാ| മസ്തുധാന്യാമ്ലമദ്യൈര്വാ വചാദേഃ സലിലേന വാ|| വരണാദേസ്തു ബാധിര്യം ദന്തകര്ണശിരോരുജഃ| സ്വരഭേദോദരശ്ചാസവര്ധ്മാന്തര്ഗുല്മവിദ്രധീന്|| വാതപിത്താസ്രരോഗേഷു ബൃംഹണാര്ഥിനി ചേഷ്യതേ| ക്വാഥേന വാജിഗന്ധായാ ജീവനീയഗണസ്യ വാ|| ക്വാഥേനോത്പലമൃദ്വീകാരക്തചന്ദനജന്മനാ| വാതപിത്തം നിഹന്ത്യേഷ പദ്മകാദിഗണസ്യ വാ|| ചവ്യകുഷ്ഠവിഡങ്ഗാനാം യവാന്യാ നാഗരസ്യ വാ| പ്രസാരണ്യാശ്ച തോയേന ഗുഗ്ഗുലുഃ കഫവാതജിത്|| ത്ര്യൂഷണാഗ്നിഘനവേല്ലവരാഭിര്ഭക്ഷയന് സമധൃതം മഹിഷാക്ഷമ്| ആശു ഹന്തി കഫമാരുതമേദോദോഷജാന് ബലവതോऽപി വികാരാന്|| പടോലനിമ്ബത്രിഫലാഗുഡൂചീഗായത്രിരാത്രിദ്വയബീജകാനാമ്| ക്വാഥൈഃ പൃഥക് പഥ്യപരസ്യ ഹന്തി മാസേന ഘോരാന് കഫപിത്തരോഗാന്|| വിശേഷാച്ഛോഫവീര്സര്പദുഷ്ടവ്രണഭഗന്ദരാന്| ശുക്രാര്തവമനോദോഷപ്രമേഹശ്വിത്രപാണ്ഡുതാഃ|| പടോലാരിഷ്ടനിര്യൂഹപിഷ്ടസ്തുല്യരസാഞ്ജനഃ| ഗലരോഗാപചീവ്യങ്ഗഗ്രന്ഥിസ്ഥൌല്യകൃമിപ്രണുത്|| ശിലാജതുസമഃ പീതഃ പയസാ വാതശോണിതമ്| നിവര്തയത്യതിബലം ക്ഷീരമാംസഘൃതാശിനഃ|| രസേന പയസാ മൂത്രൈര്വാതപിത്തകഫാപഹഃ| ബ്രാഹ്മീമണ്ഡൂകശങ്ഖാനാം പൃഥങ്ഹ് മേധാദികൃദ്രസൈഃ|| മാഗധികാഗ്നിവിഡങ്ഗകലിങ്ഗൈര്ബില്വധൃതൈഃ സവചാപലഷട്കൈഃ| ഗുഗ്ഗുലുനാ സദൃശേന സമേതൈഃ ക്ഷൌദ്രയുതൈഃ സകലാമയനാശഃ|| പിബേത്പലശതം യോऽസ്യ വിധിനാ നിയതോ യതിഃ| നാകാലമൃത്യോര്ന വ്യാധേര്ന തസ്യ ജരസോ ഭയമ്|| കല്പയേദോഷധൈഃ സ്വൈഃ സ്വൈര്വ്യാധിഷു വ്യാധിനാശനൈഃ| ശിലാജതുവിധാനം ച ഗുഗ്ഗുലോഃ സര്വമിഷ്യതേ|| ഗുണനിധിരപി കുര്യാത് സോऽതിമാത്രോപയുക്തസ്തിമിരവദനശോഷക്ലീബതാകാര്ശ്യമേഹാന്| ശമലശിഥിലഭാവം ദേഹരൌക്ഷ്യം ച തസ്മാദ്രജനിചരനിഷേവീ സ്യാന്ന രോഗേഷ്വമീഷു||" [ഇതി|]

Adhikarana kuTIpraveshavidherviShayaH,sauryamArUtikavidherviShayaH (143) · Śloka 143

കുടീപ്രവേശഃ ക്ഷണിനാം പരിച്ഛദവതാം ഹിതഃ| അതോऽന്യഥാ തു യേ തേഷാം സൌര്യമാരുതികോ വിധിഃ||൧൪൩||

സ൦-ക്ഷണിനാം-വ്യാപാരകരണം പ്രതി സ്വതന്ത്രാണാമ്, തഥാ പരിച്ഛദവതാം-സപരിവാരാണാമ്, കുടീപ്രവേശലക്ഷണോ വിധിര്ഹിതഃ| അതഃ-അസ്മാത്, യേऽന്യഥാ-പരതന്ത്രാഃ പരിവാരരഹിതാഃ, തേഷാം സൌര്യമാരുതികോ വിധിര്ഹിതഃ|

Adhikarana ato vAtAtapasahA yogAH (144) · Śloka 144

വാതാതപസഹാ യോഗാ വക്ഷ്യന്തേऽതോ വിശേഷതഃ| സുഖോപചാരാ ഭ്രംശേऽപി യേ ന ദേഹസ്യ ബാധകാഃ||൧൪൪||

സ൦-അതഃ-അസ്മാച്ച ഹേതോഃ, യേ വാതാതപസഹാ യോഗാസ്തേ വിശേഷേണ വക്ഷ്യന്തേ| തഥാ യേ ന ദുഃഖാവഹാഃ, ഭ്രംശേऽപി-വ്യാപത്താവപി, ശരീരസ്യ ന പീഡാകൃതഃ|

Adhikarana vayaH sthApakAH shItodakAdiyogAH (145) · Śloka 145

ശീതോദകം പയഃ ക്ഷൌദ്രം ഘൃതമേകൈകശോ ദ്വിശഃ| ത്രിശഃ സമസ്തമഥവാ പ്രാക് പീതം സ്ഥാപയേദ്വയഃ||൧൪൫||

സ൦-ശിശിരജലാദികമേകൈകശോ ദ്വിശസ്ത്രിശോ വാ പ്രാഗ്ഭോജനാത് പീതം വയഃ സ്ഥാപയേത്| തേന ശീതാമ്ഭോ വാ, ക്ഷീരം വാ, മധു-മാക്ഷികം വാ, സര്പിര്വാ, പീതമഥവാ ശീതാമ്ഭഃപയസീ, ശീതജലക്ഷൌദ്രേ, ശീതദലഘൃതേ, ഇത്യേവം യഥാസമ്ഭവം ദ്വേ സംയുക്തേ പ്രാക്പീതേऽഥവാ ത്രീണി സംയുക്താനി പീതാനി സമസ്തം വാ ചതുഷ്ടയമിത്യേവമവതിഷ്ഠതേ|

Adhikarana varShashatajIvano harItakIyogaH (146) · Śloka 146

ഗുഡേന മധുനാ ശുണ്ഠ്യാ കൃഷ്ണയാ ലവണേന വാ| ദ്വേ ദ്വേ ഖാദന് സദാ പഥ്യേ ജീവേദ്വര്ഷശതം സുഖീ||൧൪൬||

സ൦-ഗുഡാദിനാ പ്രത്യേകം ദ്വേ ദ്വേ ഹരീതക്യൌ സര്വദാ ഭക്ഷയന് സമാശതം സുഖം ജീവേത്|

Adhikarana cirasthAyibalakaro kIyogAH (147) · Śloka 147

ഹരീതകീം സര്പിഷി സമ്പ്രതാപ്യ സമശ്നതസ്തത് പിബേതോ ഘൃതം ച| ഭവേച്ചിരസ്ഥായി ബലം ശരീരേ സകൃത് കൃതം സാധു യഥാ കൃതജ്ഞേ||൧൪൭||

സ൦-ഘൃതേ ഹരീതകീം സമ്യക് താപയിത്വാ ഭക്ഷയതസ്തച്ച ഘൃതം പിബതോ ദേഹേऽതിദൃഢം ബലം സ്ഥിരതരം ഭവേത്| യഥാ കൃതജ്ഞേ നരേ സകൃത്-ഏകവാരം, ശോഭനം കൃതം ചിരസ്ഥായി ഭവേത്| ഉപേന്ദ്രവജ്രാ|