26. sadyōvranapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

വ്രണപ്രക്രമാത് സദ്യോവ്രണപ്രതിഷേധം വ്യാചിഖ്യാസുരാഹ-

Adhikarana sadyovraNapratiShedhAdhyAyaH,sadyovraNAnAM kAraNam (2-1) · Śloka 1

അഥാതഃ സദ്യോവ്രണപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) സദ്യോവ്രണാ യേ സഹസാ സമ്ഭവന്ത്യഭിഘാതതഃ| അനന്തൈരപി തൈരങ്ഗമുച്യതേ ജുഷ്ടമഷ്ടധാ||൧||

സ൦-അഭിഘാതാത്സഹസൈവ യേ സദ്യോവ്രണാ ജായന്തേ, അസങ്ഖ്യൈരപി തൈര്വ്രണൈഃ ശരീരം ജുഷ്ടമഷ്ടധാ കഥ്യതേ|

Adhikarana sadyo aShTau bhedA dhRuShTAdayaH (2) · Śloka 2

താനേവാഷ്ടൌ പ്രകാരാനാഹ ഘൃഷ്ടാവകൃത്തവിച്ഛിന്നപ്രവിലമ്ബിതപാതിതമ്| വിദ്ധം ഭിന്നം വിദലിതം|൨|

സ൦-ഘൃഷ്ടേത്യാദി|

Adhikarana 1 dhRuShTasya lakShaNam 2 avakRuttasya lakShaNam 3 vicchinnasya lakShaNam 4 pravilambitasya lakShaNam 5 pAtitasya lakShaNam 6 viddhasya lakShaNam 7 bhinnasya lakShaNam 8 vidalitasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

അഥൈഷാമേവ ലക്ഷണാന്യാഹ | തത്ര ഘൃഷ്ടം ലസീകയാ||൨|| രക്തലേശേന വാ യുക്തം സപ്ലോഷം ഛേദനാത് സ്രവേത്| അവഗാഢം തതഃ കൃത്തം, വിച്ഛിന്നം സ്യാത്തതോऽപി ച||൩|| പ്രവിലമ്ബി സശേഷേऽസ്ഥ്നി, പതിതം പാതിതം തനോഃ| സൂക്ഷ്മാസ്യശല്യവിദ്ധം തു വിദ്ധം കോഷ്ഠവിവര്ജിതമ്||൪|| ഭിന്നമന്യദ്വിദലിതം മജ്ജരക്തപരിപ്ലുതമ്| പ്രഹാരപീഡനോത്പേഷാത് സഹാസ്ഥ്നാ പൃഥുതാം ഗതമ്||൫||

സ൦-തേഷു മധ്യേ ഘൃഷ്ടം ലസീകയാ രക്തലേശേന വാ യുക്തം സ്രവേത്, ഛേദനാത് സപ്ലോഷമ്| തസ്മാദവഗാഢമവകൃത്തം സ്യാത്| തതോऽപ്യവഗാഢതരം വിച്ഛിന്നം സ്യാത്| പ്രവിലമ്ബി സശേഷാസ്ഥി യത്| പതിതം യച്ഛരീരാത് തത് പാതിതം സ്യാത്| സൂക്ഷ്മമുഖശല്യവിദ്ധം യത്തത് വിദ്ധം ക്ഥ്യതേ കോഷ്ഠവിവര്ജിതമ്| അന്യത് കോഷ്ഠേ യദ്വിദ്ധം തദ്ഭിന്നമുച്യതേ| വിദലിതം തദ് ഗദ്യതേ യന്മജ്ജരക്തപരിപ്ലുതം പ്രഹാരാദിഭിഃ സഹാസ്ഥ്നാ പൃഥുതാം ഗതമ്|

Adhikarana sadyovraNacikitsA sadyovraNe tIvramyahe yaShTIShTa tena secanam sadyo balAtailena vA punaH punaH secanam (6) · Śloka 6

സദ്യഃ സദ്യോവ്രണം സിഞ്ചേദഥ യഷ്ട്യാഹ്വസര്പിഷാ| തീവ്രവ്യഥം കവോഷ്ണേന ബലാതൈലേന വാ പുനഃ||൬||

സ൦-അഥ ഏവം വ്രണസ്വരൂപതാം ജ്ഞാത്വാ, സദ്യ ഏവേതി സദ്യോവ്രണം തീവ്രവ്യഥം മധുയഷ്ടീഘൃതേന കോഷ്ണേന സിഞ്ചേത്| ബലാതൈലേന (ഹൃ.ശാ.അ. ൨/൪൭) വാ കോഷ്ണേന പുനഃ പുനഃ സിഞ്ചേത്|

Adhikarana sadyo kShatoShmaNaH shAntaye kaShAyAdayolepAdayaH (7) · Śloka 7

ക്ഷതോഷ്മണോ നിഗ്രഹാര്ഥം തത്കാലം വിസൃതസ്യ ച| കഷായശീതമധുരസ്നിഗ്ധാ ലേപാദയോ ഹേതാഃ||൭||

സ൦-ക്ഷതോഷ്മണശ്ച ശാന്തയേ തത്കാലനിര്ഗതസ്യ ച കഷായാദയോ ലേപാദ്യാഃ ശസ്യന്തേ|

Adhikarana sadyo Ayate sandhAnArthaM madhusarpiH,sadyo Ayate pittandhIshcha shItAH kriyAH (8) · Śloka 8

സദ്യോവ്രണേഷ്വായതേഷു സന്ധാനാര്ഥം വിശേഷതഃ| മധുസര്പിശ്ച യുഞ്ജീത പിത്തഘ്നീശ്ച ഹിമാഃ ക്രിയാഃ||൮||

സ൦-സദ്യോവ്രണേഷ്വായതേഷു സന്ധാനാറ്ഥം വിശേഷേണ മാക്ഷികം സഘൃതം യുഞ്ജീത| തഥാ പിത്തഘ്നീശ്ച ശീതാഃ ക്രിയാ ഹിതാഃ|

Adhikarana sadyo sasaMramme shodhanAdi dhRuShTe (9) · Śloka 9

സസംരമ്ഭേഷു കര്തവ്യമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധനമ്| ഉപവാസോ ഹിതം ഭുക്തം പ്രതതം രക്തമോക്ഷണമ്||൯||

സ൦-സസംരമ്ഭേഷു വ്രണേഷൂര്ധ്വമധശ്ച ശോധനം കാര്യമ്| തഥോപവാസോ വിധാതവ്യഃ| അവസ്ഥാവശാത് പൂര്വോക്തം ഭോജനം ഹിതമ്| തഥാ പ്രതതം രക്തസ്രാവണം ഹിതമ്|

Adhikarana eSha vidhiH (10) · Śloka 10

ഘൃഷ്ടേ വിദലിതേ ചൈഷ സുതരാമിഷ്യതേ വിധിഃ| തയോര്ഹ്യല്പം സ്രവത്യസ്രം പാകസ്തേനാശു ജായതേ||൧൦||

സ൦-ഘൃഷ്ടേ വിദലിതേ ച ഏഷാ പൂര്വോക്താ ചികിത്സാ ഇഷ്യതേ| യസ്മാത്തയോഃ-ഘൃഷ്ടവിദലിതയോഃ, അസ്രമല്പം സ്രവതി| തേന ച കാരേണേന തയോരാശു ശീഘ്രം പാകോ ജായതേ|

Adhikarana anyatra vikShate snehapAnAdi (11-12) · Śloka 12

അത്യര്ഥമസ്രം സ്രവതി പ്രായശോऽന്യത്ര വിക്ഷതേ| തതോ രക്തക്ഷയാദ്വായൌ കുപിതേऽതിരുജാകരേ||൧൧|| സ്നേഹപാനപരീഷേകസ്വേദലേപോപനാഹനമ്| സ്നേഹബസ്തിം ച കുര്വീത വാതഘ്നൌഷധസാധിതമ്||൧൨||

സ൦-അന്യത്ര വിക്ഷതേ ബാഹുല്യേന ബഹു രക്തം സ്രവതി| ന ച പാകം യാതി| അനന്തരമത്യന്തരക്തസ്രാവാത് പവനേ കുപിതേऽതിരുജാകരേ സതി സ്നേഹപാനാദികം സ്നേഹബസ്തിം ച വാതഹരൌഷധസാധിതം കുര്വീത|

Adhikarana sadyovraNe iti sAptAhikovidhiH ,sadyo anantaraM pUrvoktovidhiH (13) · Śloka 13

ഇതി സാപ്താഹികഃ പ്രോക്തഃ സദ്യോവ്രണഹിതോ വിധിഃ| സപ്താഹാദ്ഗതവേഗേ തു പൂര്വോക്തം വിധിമാചരേത്||൧൩||

സ൦-ഇതി-ഏവം, സാപ്താഹികഃ സദ്യോവ്രണഹിതോ വിധിരുക്തഃ| സപ്താഹേന നിവൃത്ത ഇതി "പ്രാഗ്വഹതേഷ്ഠക്" ഇതി ഠക്| സപ്താഹാദൂര്ധ്വം ഗതക്ഷോഭേ സതി പൂര്വോക്തം വിധിം-വ്രണപ്രതിഷേധോക്തം, കുര്യാത്|

Adhikarana sadyo idaM sAmAnyakarmaM (14) · Śloka 14

പ്രായഃ സാമാന്യകര്മേദം വക്ഷ്യതേ തു പൃഥക്പൃഥക്| |൧൪|

സ൦-പ്രായോ ബാഹുല്യേന സദ്യോവ്രണ ഏതത്സാമാന്യം കര്മ| സ൦-പൃഥക്പൃഥഗ് വിശേഷേണ കര്മ ഭണിഷ്യതേ|

Adhikarana dhRuShTe vraNe cUrNAni (14) · Śloka 14

| ഘൃഷ്ടേ രുജം നിഗൃഹ്യാശു വ്രണേ ചൂര്ണാനി യോജയേത്||൧൪||

സ൦-ഘൃഷ്ടേ വ്രണേ പീഡാം പ്രാഗുപശമയ്യ ചൂര്ണാനി യോജയേത്|

Adhikarana avakRutte vraNe kalkAdIni (15) · Śloka 15

കല്കാദിന്യവകൃത്തേ തു| |൧൫|

സ൦-അവകൃത്തേ പുനര്വ്രണേ കല്കാദീനി യോജയേത്|

Adhikarana vicchinne pravilambini casIvanaMbandhanaMpIDanaM ca (15) · Śloka 15

വിച്ഛിന്നപ്രവിലമ്ബിനോഃ| സീവനം വിധിനോക്തേന ബന്ധനം ചാനു പീഡനമ്||൧൫||

സ൦-വിച്ഛിന്നേ പ്രവിലമ്ബനി ച വ്രണേ സീവനം പൂര്വോക്തേന വിധാനേന, തഥാ ബന്ധനം പീഡനം ച പശ്ചാദ് യോജയേത്|

Adhikarana sphuTitanetrasyAsAdhyatvam,asphuTitalambini netre yathA sthAnAniveshanAdi asphutisarvanetrAbhidhAtajit yaShTacAdivkamAjaM dhRutam (16-18) · Śloka 18

അസാധ്യം സ്ഫുടിതം നേത്രമദീര്ണം ലമ്ബതേ തു യത്| സന്നിവേശ്യ യഥാസ്ഥാനമവ്യാവിദ്ധസിരം ഭിഷക്||൧൬|| പീഡയേത് പാണിനാ പദ്മപലാശാന്തരിതേന തത്| തതോऽസ്യ സേചനേ നസ്യേ തര്പണേ ച ഹിതം ഹവിഃ||൧൭|| വിപക്വമാജം യഷ്ട്യാഹ്വജീവകര്ഷഭകോത്പലൈഃ| സപയസ്കൈഃ പരം തദ്വി സര്വനേത്രാഭിഘാതജിത്||൧൮||

സ൦-സ്ഫുടിതം ലോചനമസാധ്യമ്| അസ്ഫുടിതം തു യന്നേത്രമവദീര്ണംലമ്ബതേ, തത് സ്വേ സ്ഥാനേ സന്നിവേശ്യാവ്യാവിധസിരം പദ്മപത്രാന്തരിതേന ഹസ്തേന പീഡയേത്| അനന്തരമസ്യാതുരസ്യ ഘൃതം ഛാഗം സക്ഷീരൈര്യഷ്ട്യാദിഭിഃ കല്കൈഃ പക്വം സേചനാദൌ ഹിതമ്| യതസ്തദ് ഘൃതം പരം സര്വനേത്രാഭിഘാതജിത്|

Adhikarana avasanne netre galapIDAdi,avasanne kShatanetrava~jja kriyA (19) · Śloka 19

ഗലപീഡാऽവസന്നേऽക്ഷ്ണി വമനോത്കാസനക്ഷവാഃ| പ്രാണായമോऽഥവാ കാര്യഃ ക്രിയാ ച ക്ഷതനേത്രവത്||൧൯||

സ൦-ഗലപീഡനമവസന്നേ നേത്രേ വമനാദയഃ കാര്യാഃ, പ്രാണായാമോ വാ| തഥാ ക്ഷനേത്രക്രിയാ ചാത്ര ഹിതാ|

Adhikarana karNe sthAnAccyute tailena pUraNam (20) · Śloka 20

കര്ണേ സ്ഥാനാച്ച്യുതേ സ്യൂതേ ശ്രോതസ്തൈലേന പൂരയേത്| |൨൦|

സ൦-കര്ണേ സ്ഥാനാദ് ഭ്രഷ്ടേ സ്യൂതേ സതി തൈലേന ശ്രോതഃ പൂരയേത്|

Adhikarana kRukATiyAM chinnAyAM sIvanAdi,kRukA Ajena sarpiShA pariShekaHkRukA uShNAno~annAni bhu~jjItakRukA tuyantritaH svapyAt (20-22) · Śloka 22

| കൃകാടികായാം ഛിന്നായാം നിര്ഗച്ഛത്യപി മാരുതേ||൨൦|| സമം നിവേശ്യ ബധ്നീയാത് സ്യൂത്വാ ശീഘ്രം നിരന്തരമ്| ആജേന സര്പിഷാ ചാത്ര പരിഷേകഃ പ്രശസ്യതേ||൨൧|| ഉത്താനോऽന്നാനി ഭുഞ്ജീത, ശയീത ച സുയന്ത്രിതഃ| |൨൨|

സ൦-കൃകാടികായാം ഛിന്നായാം വാതേऽപി നിര്യാതേ സതി സമം സ്ഥാപയിത്വാ സ്യൂത്വാ ച നിരന്തരം ശീഘ്രം ബധ്നീയാത്| അത്രാജേന ഘൃതേന ച പരിഷേകഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| ഉത്താനാഃ സന് ഭോജനം ഭുഞ്ജീത| സുയന്ത്രിതശ്ച സ്വപ്യാത്|

Adhikarana shAkAsu tiryaksthe dhAte sIvanAdi (22-23) · Śloka 23

| ഘാതം ശാഖാസു തിര്യക്സ്ഥം ഗാത്രേ സമ്യങ്നിവേശിതേ||൨൨|| സ്യൂത്വാ വേല്ലിതബന്ധേന ബധ്നീയാദ്ധനവാസസാ| ചര്മണാ ഗോഷ്ഫണാബന്ധഃ കാര്യശ്ചാസങ്ഗതേ വ്രണേ||൨൩||

സ൦-ശാഖാസു ഹതമാതുരം തിര്യക്സ്ഥിതം ശരീരേ സമ്യക്സ്ഥാപിതേ സ്യൂത്വാ വേല്ലിതബന്ധേന ഘനേന വാസസാ ബധ്നീയാത്| അസങ്ഗതേ വ്രണേ ചര്മണാ ഗോഷ്ഫണാബന്ധോ വിധേയഃ|

Adhikarana vilambimuShkasya sIvanAdi (24-25) · Śloka 25

പാദൌ വിലമ്ബിമുഷ്കസ്യ പ്രോക്ഷ്യ നേത്രേ ച വാരിണാ| പ്രവേശ്യ വൃഷണൌ സീവ്യേത് സേവന്യാ തുന്നസംജ്ഞയാ||൨൪|| കാര്യശ്ച ഗോഷ്ഫണാബന്ധഃ കട്യാമാവേശ്യ പട്ടകമ്| സ്നേഹസേകം ന കുര്വീത തത്ര ക്ലിദ്യതി ഹി വ്രണഃ||൨൫||

സ൦-വിലമ്ബുമുഷ്കസ്യ പാദൌ നേത്രേ ച വാരിണാ പ്രേക്ഷ്യ വൃഷണൌ പ്രവേശ്യ സീവ്യേത്| കഥമ് ? തുന്നസംജ്ഞയാ സേവന്യാ| തഥാ കട്യാം പട്ടകമാസജ്യ ഗോഷ്ഫണാബന്ധം കുര്യാത്| സ്നേഹസേകം ന കുര്വീത| യതഃ സ്നേഹസേകേ സത്യസ്മിന് വ്രണഃ ക്ലിദ്യതി|

Adhikarana vilambi kAlAnusAryAditailenaropaNam (26) · Śloka 26

കാലാനുസാര്യഗുര്വേലാജാതീചന്ദനപര്പടൈഃ| ശിലാദാര്വ്യമൃതാതുത്ഥൈഃ സിദ്ധം തൈലം ച രോപണമ്||൨൬||

സ൦-കാലാനുസാര്യാദിഭിഃ കല്കിതൈഃ പക്വം തൈലം വൃഷണയോ രോപണമ്|

Adhikarana niHsheShataH cchinnAyAM shAkhAyAM tailAna dgdhvA koshabandhanAdi (27) · Śloka 27

ഛിന്നാം നിഃശേഷതഃ ശാഖാം ദഗ്ധ്വാ തൈലേന യുക്തിതഃ| ബധ്നീയാത് കോശബന്ധേന തതോ വ്രണവദാചരേത്||൨൭||

സ൦-നിഃശേഷേണ ഛിന്നാം ശാഖാം ദഗ്ധ്വാ തൈലേന യുക്ത്യാ കോശബന്ധേന ബധ്നീയാത്| അനന്തരം വ്രണമിവാചരേത്|

Adhikarana viddhe shalyAhrate vraNavat kriyA (28) · Śloka 28

കാര്യാ ശല്യാഹൃതേ വിദ്ധേ ഭങ്ഗാദ്വിദലിതേ ക്രിയാ| |൨൮|

സ൦-വിദ്ധേ ശല്യാഹൃതേ സതി ഭങ്ഗാദ്വിദലിതേ ക്രിയാ കാര്യാ|

Adhikarana vidalite shalye~apahrate vraNavat kriyA,vidalite bha~ggavat kriyA shirasaH shalye~aparate bAlavartipraveshanAdi (28-29) · Śloka 29

| ശിരസോऽപഹൃതേ ശല്യേ വാലവര്തിം പ്രവേശയേത്||൨൮|| മസ്തുലുങ്ഗസ്രുതേഃ ക്രുദ്ധോ ഹന്യാദേനം ചലോऽന്യഥാ| വ്രണേ രോഹതി ചൈകൈകം ശനൈരപനയേത്കചമ്||൨൯||

സ൦-ശിരസഃ ശല്യേ നിപതിതേ സതി വാലവര്തിം പ്രവേശയേത്| അന്യഥാ-വാലവര്തേരപ്രവേശാത്, മസ്തുലുങ്ഗസ്രാവാദ്വായുഃ ഋദ്ധഃ ഏനം- വ്രണിനം, ഹന്യാത്| വ്രണേ രോഹതി സത്യേകൈകം കചം ശനൈര്നയേത്|

Adhikarana mastulu~ggastrutou mastiShkabhakShaNam (30) · Śloka 30

ആചരമോച്ഛ്വാസാദാതുരം സമുപാചരേദിതി വചനാന്മസ്തുലുങ്ഗസ്രുതാവപ്യുപക്രമമാഹ മസ്തുലുങ്ഗസ്രുതൌ ഖാദേന്മസ്തിഷ്കാനന്യജീവജാന്| |൩൦|

സ൦-മസ്തുലുങ്ഗസ്യ-മജ്ജാഖ്യസ്യ, സ്രുതാവന്യജീവജാന് മസ്തിഷ്കാന് ഖാദേത്|

Adhikarana hratashalye~a~gge snehavartiH (30) · Śloka 30

| ശല്യേ ഹൃതേऽങ്ഗാദന്യസ്മാത്സ്നേഹവര്തിം നിധാപയേത്||൩൦||

സ൦-അങ്ഗാദന്യസ്മാച്ഛല്യേ ഹൃതേ സതി തത്ര വ്രണേ സ്നേഹവര്തിം നിധാപയേത്|

Adhikarana vraNe dUrAvagADhAdau cakratai lena secanam (31) · Śloka 31

ദൂരാവഗാഢാഃ സൂക്ഷ്മാസ്യാ യേ വ്രണാഃ സ്രുതശോണിതാഃ| സേചയേച്ചക്രതൈലേന സൂക്ഷ്മനേത്രാര്പിതേന താന്||൩൧||

സ൦-യേ വ്രണാ ദൂരാവഗാഢാദിഗുണാസ്താംശ്ചക്രതൈലേന-കോഹ്ലകാദ്യുദ്ഭവേന തൈലേന, സേചയേത്| കിമ്ഭൂതേന ? സൂക്ഷ്മനേത്രേണാര്പിതേന-ക്ഷിപ്തേന|

Adhikarana bhinnakoShThasya raktapUrNasya lakShaNam (32-33) · Śloka 33

ഭിന്നേ കോഷ്ഠേऽസൃജാ പൂര്ണേ മൂര്ച്ഛാഹൃത്പാര്ശ്വവേദനാഃ| ജ്വരോ ദാഹസ്തൃഡാധ്മാനം ഭക്തസ്യാനഭിനന്ദനമ്||൩൨|| സങ്ഗോ വിണ്മൂത്രമരുതാം ശ്വാസഃ സ്വേദോऽക്ഷിരക്തതാ| ലോഹഗന്ധിത്വമാസ്യസ്യ സ്യാദ് ഗാത്രേ ച വിഗന്ധതാ||൩൩||

സ൦-ഭിന്നേ കോഷ്ഠേ രക്തേന പൂര്ണേ സതി മൂര്ച്ഛാദ്യാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana bhinnakoShThasya AmAshayastharudhirasya (34) · Śloka 34

ആമാശയസ്ഥേ രുധിരേ രുധിരം ഛര്ദയത്യപി| ആധ്മാനേനാതിമാത്രേണ ശൂലേന ച വിശസ്യതേ||൩൪||

സ൦-ആമാശയസ്ഥേ രുധിരേ രക്തമുദ്വമത്യപ്യാധ്മാനേനാതിമാത്രേണ ശൂലേന ച വിശസ്യതേ-വ്യാപദ്യതേ|

Adhikarana bhinnakoShThasya pakvAshayastha rudhirasya lakShaNam (35) · Śloka 35

പക്വാശയസ്ഥേ രുധിരേ സശൂലം ഗൌരവം ഭവേത്| നാഭേരധസ്താച്ഛീതത്വം ഖേഭ്യോ രക്തസ്യ ചാഗമഃ||൩൫||

സ൦-പക്വാശയസ്ഥേ ലോഹിതേ ശൂലസഹിതം ഗൌരവം ഭവേത്| നാഭേരധോഭാഗേ ശൈത്യമ്| ഛിദ്രേഭ്യോ രുധിരസ്യൈവാഗമനമ്|

Adhikarana abhinnAshayasyApi raktena pUrNatvam (36) · Śloka 36

അഭിന്നോऽപ്യാശയഃ സൂക്ഷ്മൈഃ സ്രോതോഭിരഭിപൂര്യതേ| അസൃജാ സ്യന്ദമാനേന പാര്ശ്വേ മൂത്രേണ ബസ്തിവത്||൩൬||

സ൦-ആശയോऽഭിന്നോऽപി സൂക്ഷ്മൈഃ സ്രോതോഭിര്ലോഹിതേന സ്യന്ദമാനേനാഭിപൂര്യതേ| പാര്ശ്വേ മൂത്രേണ ബസ്തിരിവ|

Adhikarana tatrAntarlohitAderasAdhyatvam (37) · Śloka 37

തത്രാന്തര്ലോഹിതം ശീതപാദോച്ഛ്വാസകരാനനമ്| രക്താക്ഷം പാണ്ഡുവദനമാനദ്ധം ച വിവര്ജയേത്||൩൭||

സ൦-തേഷു മധ്യേऽന്തര്ലോഹിതം വ്രണിനം ശീതപാദം ശീതോച്ഛ്വാസം ശിശിരകരം ശീതവക്രം ലോഹിതാക്ഷം പാണ്ഡുവദനമാനദ്ധം ച വര്ജയേത്|

Adhikarana AmAshayasthe rakte vamanam,pavkAshayasthe rakte vireko nirUhashcha (38) · Śloka 38

അമാശയസ്ഥേ വമനം ഹിതം, പക്വാശയാശ്രിതേ| വിരേചനം നിരൂഹം ച നിഃസ്നേഹോഷ്ണൈര്വിശോധനൈഃ||൩൮||

സ൦-ആമാശയസ്ഥേ രക്തേ വമനം ഹിതമ്| പക്വാശയഗതേ വിരേചനം നിരൂഹം ച വിഗതസ്നേഹൈരുഷ്ണൈശ്ച വിശോധനൈര്ഹിതമ്|

Adhikarana pakvAshaya annabhakShaNaprakAraH (39) · Śloka 39

യവകോലകുലത്ഥാനാം രസൈഃ സ്നേഹവിവര്ജിതൈഃ| ഭുഞ്ജീതാന്നം യവാഗൂം വാ പിബേത്സൈന്ധവസംയുതാമ്||൩൯||

സ൦-യവാദീനാം രസൈഃ സ്നേഹരഹിതൈരന്നം ഭക്ഷയേത്| പേയാം സൈന്ധവാന്വിതാം വാ പിബേത്|

Adhikarana atiniH strutarakte rudhirapAnam (40) · Śloka 40

അതിനിഃസ്രുതരക്തസ്തു ഭിന്നകോഷ്ഠഃ പിബേദസൃക്| |൪൦|

സ൦-അതിനിഃസ്രുതലോഹിതോ ഭിന്നകോഷ്ഠോ രുധിരം പിബേത്|

Adhikarana koShThabhedanasya dvaividhyam kliShTAntre mUrcchAdayo~alpAH chinnAntre mUrcchAatibAdhakAH kliShTacchinnAntrayoH saMshayAsAdhyatvam (40-41) · Śloka 41

| ക്ലിഷ്ടച്ഛിന്നാന്ത്രഭേദേന കോഷ്ഠഭേദോ ദ്വിധാ സ്മൃതഃ||൪൦|| മൂര്ച്ഛാദയോऽല്പാഃ പ്രഥമേദ്വിതീയേ ത്വതി ബാധകാഃ| ക്ലിഷ്ടാന്ത്രഃ സംശയീ ദേഹീ ഛിന്നാന്ത്രോ നൈവ ജീവതി||൪൧||

സ൦-ക്ലിന്നാന്ത്രഭേദേന ഭിന്നാന്ത്രഭേദേന ച കോഷ്ഠഭേദോ ദ്വിപ്രകാര ഉക്തഃ| പ്രഥമേ-ക്ലിന്നാന്ത്രാഖ്യേ, മൂര്ച്ഛദയോऽല്പാഃ-കിഞ്ചിദേവ, സ്യുഃ| ദ്വിതീയേ-ഭിന്നാന്ത്രാഖ്യേ, അതിശയേന ബാധകാഃ സ്യുഃ| ക്ലിന്നാന്ത്രോ ദേഹീ സംശയീ സ്യാദ് ജീവനേ| ഭിന്നാന്ത്രോ ന ജാതു ജീവതി|

Adhikarana bhinnakoShTasya sAdhyalakShaNam (42) · Śloka 42

യഥാസ്വം മാര്ഗമാപന്നാ യസ്യ വിണ്മൂത്രമാരുതാഃ| വ്യുപദ്രവഃ സ ഭിന്നേऽപി കോഷ്ഠേ ജീവത്യസംശയമ്||൪൨||

സ൦-യസ്യ വിണ്മൂത്രമാരുതാ യഥായഥം മാര്ഗം പ്രാപ്താഃ വിഗതോപദ്രവശ്ച സ നരോ ഭിന്നകോഷ്ഠോऽപി സന് ജീവതി|

Adhikarana antrakoShThasya matadvayam (43-44) · Śloka 44

അഭിന്നമന്ത്രം നിഷ്ക്രാന്തം പ്രവേശ്യം ന ത്വതോऽന്യഥാ| ഉത്പങ്ഗിലശിരോഗ്രസ്തം തദപ്യേകേ വദന്തി തു||൪൩|| പ്രക്ഷാല്യ പയസാ ദിഗ്ധം തൃണശോണിതപാംസുഭിഃ| പ്രവേശയേത്ക്ലൃപ്തനഖോ ഘൃതേനാക്തം ശനൈഃ ശനൈഃ||൪൪||

സ൦-അന്ത്രമഭിന്നം നിഷ്ക്രാന്തം പ്രവേശനീയമന്തരേ| ന ത്വതോऽന്യഥാ-ഭിന്നമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വേവമാചക്ഷതേ,-ഉത്പങ്ഗിലശിരസാമര്കോടശീര്ഷേണ, ഗ്രസ്തം ഭിന്നമപ്യന്ത്രം പ്രവേശ്യമ്| സം-അന്ത്രം നിഷ്ക്രാന്തം തൃണാദിഭിര്ദിഗ്ധം പയസാ പ്രക്ഷാല്യ സര്പിഷാऽഭ്യക്തം ക്ലൃപ്തനഖഃ ശനൈഃ ശനൈഃ പ്രവേശയേത്|

Adhikarana annapravEshavidhiH (45-46) · Śloka 46

ക്ഷീരേണാര്ദ്രീകൃതം ശുഷ്കം ഭൂരിസര്പിഃപരിപ്ലുതമ്| അങ്ഗുല്യാ പ്രമൃശേത്കണ്ഠം ജലേനോദ്വേജയേദപി||൪൫|| തഥാऽന്ത്രാണി വിശന്ത്യന്തസ്തത്കാലം പീഡയന്തി ച| |൪൬|

സ൦-ശുഷ്കമന്ത്രം ക്ഷീരേണാര്ദ്രീകൃതം ബഹുഘൃതപരിപ്ലുതമങ്ഗുല്യാ ഗലം പ്രമൃശേത് ജലേനോദ്വേജയേത്| തഥാ-ഏവം, അന്ത്രാണ്യന്തഃ പ്രവിശന്തി തത്കാലം ച പീഡയന്തി|

Adhikarana yathAsthAnaM syite~antre vraNaM sIvyet ,sthAnAcyute~antre maraNam kupite~antre paTTena veShTayetvA dhRutena paripecayet kupite tatashchitrAtailapayasA pAnam kupite vraNayantraNAM varShamanuvarteta (46-50) · Śloka 50

| വ്രണസൌക്ഷ്മ്യാദ്ബഹുത്വാദ്വാ കോഷ്ഠമന്ത്രമനാവിശത്||൪൬|| തത്പ്രമാണേന ജഠരം പാടയിത്വാ പ്രവേശയേത്| യഥാസ്ഥാനം സ്ഥിതേ സമ്യഗന്ത്രേ സീവ്യേദനു വ്രണമ്||൪൭|| സ്ഥാനാദപേതമാദത്തേ ജീവിതം കുപിതം ച തത്| വേഷ്ടയിത്വാऽനു പട്ടേന ഘൃതേന പരിഷേചയേത്||൪൮|| പായയേത തതഃ കോഷ്ണം ചിത്രാതൈലയുതം പയഃ| മൃദുക്രിയാര്ഥം ശകൃതോ വായോശ്ചാധഃപ്രവൃത്തയേ||൪൯|| അനുവര്തേത വര്ഷം ച യഥോക്താം വ്രണയന്ത്രണാമ്| |൫൦|

സ൦-വ്രണസൂക്ഷ്മാത്വാദന്ത്രസ്യ ബഹുത്വാത് [വാ] കോഷ്ഠമനാവിശദന്ത്രം ജഠരം തത്പ്രമാണേന പാടയിത്വാ പ്രവേശയേത്| യഥാസ്ഥാനം സ്ഥിതേ സമ്യഗന്ത്രേ സതി പശ്ചാദ് വ്രണം സീവ്യേത്| സ്ഥാനാച്ച്യുതമന്ത്രം ജീവിതം ഹരതി| കുപിതം ച തത്-അന്ത്രം, പട്ടേന വേഷ്ടയിത്വാ പശ്ചാദ്ഘൃതേന പരിഷേചയേത്| അനന്തരം ചിത്രാതൈലാന്വിതം കോഷ്ണം ക്ഷീരം പിബേത്| ശകൃതോ മ്റൃദൂകരണായ പവമാനസ്യ ച പ്രവര്തനായ| യഥോക്താം ച വ്രണയന്ത്രണാം സംവത്സരം യാവദനുവര്തേത|

Adhikarana udarAnmedovartinirgamane cikitsA (50-54) · Śloka 54

| ഉദരാന്മേദസോ വര്തിം നിര്ഗതാം ഭസ്മനാ മൃദാ||൫൦|| അവകീര്യ കഷായൈര്വാ ശ്ലക്ഷ്ണൈര്മൂലൈസ്തതഃ സമമ്| ദൃഢം ബധ്വാ ച സൂത്രേണ വര്ദ്ധയേത്കുശലോ ഭിഷക്||൫൧|| തീക്ഷ്ണേനാഗ്നിപ്രതപ്തേന ശസ്ത്രേണ സകൃദേവ തു| സ്യാന്ദന്യഥാ രുഗാടോപോ മൃത്യുര്വാ ഛിദ്യമാനയാ||൫൨|| സക്ഷൌദ്രേ ച വ്രണേ ബദ്ധേ സുജീര്ണേऽന്നേ ഘൃതം പിബേത്| ക്ഷീരം വാ ശര്കരാചിത്രാലാക്ഷാഗോക്ഷുരകൈഃ ശൃതമ്||൫൩|| രുഗ്ദാഹജിത്സയഷ്ട്യാഹ്വൈഃ പരം പൂര്വോദിതോ വിധിഃ| മേദോഗ്രന്ഥ്യുദിതം തത്ര തൈലമഭ്യഞ്ജനേ ഹിതമ്||൫൪||

സ൦-ജഠരാന്മേദസോ വര്തിം നിര്ഗതാം ഭസ്മനാ വാ മൃദാऽവകീര്യാഥവാ ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണൈഃ കഷായൈര്മൂലൈരവകീര്യ തതോ മൂലേന സമം ദൃഢം ച കൃത്വാ സൂത്രേണ ബധ്വാ തീക്ഷ്ണേന വഹ്നിപ്രതപ്തേന ശസ്ത്രേണ കുശലോ വൈദ്യഃ സകൃദേവ വര്ദ്ധയേത്| അന്യഥാ ഛിന്നയാ രുജാऽऽടോപോ മൃത്യുര്വാ സ്യാത്| തതോ വ്രണേ സമാക്ഷികേ ബദ്ധേऽന്നേ ച സുജീര്ണേ സതി ഘൃതം പിബേത്| അഥവാ ശര്കരാദിഭിഃ ശൃതം ദുഗ്ധം പിബേത്| തച്ച ഘൃതം ക്ഷീരം വാ രുജാദാഹഹൃത്| അനന്തരം പൂര്വോക്തോ വിധിഃ| തത്ര മേദോഗ്രന്ഥിഷു കഥിതം തൈലമഭ്യഞ്ജനേ ഹിതമ്|

Adhikarana sadyovraNeShu tAlIsAditailaM ropaNam (55-56) · Śloka 56

താലീസം പദ്മകം മാംസീഹരേണ്വഗുരുചന്ദനമ്| ഹരിദ്രേ പദ്മബീജാനി സോശീരം മധുകം ച തൈഃ||൫൫|| പക്വം സദ്യോവ്രണേഷൂക്തം തൈലം രോപണമുത്തമമ്| |൫൬|

സ൦-താലീസാദിഭിഃ കല്കിതൈഃ പക്വം തൈലം സദ്യോവ്രണേഷു രോപണം പരമുക്തമ്|

Adhikarana gUDhaprahArAbhihatAdau vAtAstrajit karma (56-57) · Śloka 57

| ഗൂഢപ്രഹാരാഭിഹതേ പതിതേ വിഷമോച്ചകൈഃ||൫൬|| കാര്യം വാതാസ്രജിത് തൃപ്തിമര്ദനാഭ്യഞ്ജനാദികമ്| |൫൭|

സ൦-ഗൂഢപ്രഹാരേണാഭിഹതേ, തഥാ വിഷമം പതിതേ, തഥോച്ചകൈഃ പതിതേ ച, വാതരക്തഹരാദികം കാര്യമ്|

Adhikarana vishliShTadehAdau tailadroNyAM vAsayet (26) · Śloka 26

| വിശ്ലിഷ്ടദേഹം മഥിതം ക്ഷീണം മര്മാഹതം ഹതമ്||൫൭|| വാസയേത്തൈലപൂര്ണായാം ദ്രോണ്യാം മാംസരസാശിനമ്| ൫൭ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനൂശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര- ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ സദ്യോവ്രണപ്രതിഷേധോ നാമ ഷ- ഡ്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൬||

സ൦-വിശ്ലിഷ്ടദേഹാദികം നരം തൈലദ്രോണ്യാം മാംസരസാശിനം വാസയേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമാഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ സദ്യോവ്രണപ്രതി- ഷേധോ നാമ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൬||