36. sarpaviṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka 1

|૧|

વિષપ્રક્રમાત્ સર્પવિષપ્રતિષેધં વિવક્ષુરાહ-

Adhikarana sarpaviShapratiShedhAdhyAyaH ---------- bhaumapannagAnAM trividhatvam (2) · Śloka 2

અથાતઃ સર્પવિષપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) દર્વીકરા મણ્ડલિનો રાજીમન્તશ્ચ પન્નગાઃ| ત્રિધા સમાસતો ભૌમાઃ, ભિદ્યન્તે તે ત્વનેકધા||૧|| વ્યાસતો યોનિભેદેન નોચ્યન્તેઽનુપયોગિનઃ| |૨|

સ૦- દર્વીકરાદિભેદેન બુજઙ્ગાઃ સઙ્ક્ષેપેણ ત્રિપ્રકારા ભૌમાઃ| તે તુ યોનિભેદેન વિસ્તરતોઽનેકધા ભિદ્યન્તે| વિશેષાશ્ચેહાનુપયોગિનો યતઃ, તતો ન નિગદ્યન્તે|

Adhikarana darvIkarAdInAM viShaM krameNa rUkShakaTukAdikaM vAtAdi kopanaM ca (2-3) · Śloka 3

| વિશેષાદ્રૂક્ષકટુકમમ્લોષ્ણં સ્વાદુશીતલમ્||૨|| વિષં દર્વીકરાદીનાં ક્રમાદ્વાતાદિકોપનમ્| |૩|

સ૦- દર્વીકરમણ્ડલિરાજીમન્તસ્તેષાં વિષં રૂક્ષાદિગુણં ક્રમેણ ચ વાતપિત્તકફાનાં કોપનં સ્યાત્| યદ્યપિ વિષં રૂક્ષાદિગુણં, તથાઽપ્યતિશયાર્થં પુનરિહ ગુણકથનમ્| વિશેષાચ્ચ વિષં હ્યુષ્ણમેવ કથિતં ન શીતલમ્|

Adhikarana darvIkarAdInAM tAruNyAdiShu viSholbaNatvam (3-4) · Śloka 4

| તરુણ્યમધ્યવૃદ્ધત્વે વૃષ્ટિશીતાતપેષુ ચ||૩|| વિષોલ્બણા ભવન્ત્યેતે વ્યન્તરા ઋતુસન્ધિષુ| |૪|

સ૦- એતે ચ-દર્વીકરાદ્યયઃ, તારુણ્યાદિષુ યથાક્રમં વૃષ્ટ્યાદિષુ ચ વિષોલ્બણા ભવન્તિ| વૃષ્ટિશબ્દેનેહ શ્રાવણાદયશ્ચત્વારો માસા ગૃહીતાઃ| એવં શીતાતપદ્યાશ્ચત્વારો માસા ગૃહીતાઃ| વ્યન્તરાઃ-વિજાતયઃ, ઋતુસન્ધિષુ વિષાધિકાઃ સ્યુઃ| ઋતુસન્ધિઃપ્રાગુક્તઃ (હૃ. સૂ. અ. ૩/૫૮)|

Adhikarana darvIkarANAM lakShaNam (4-5) · Śloka 5

| રથાઙ્ગલાઙ્ગલચ્છત્રસ્વસ્તિકાઙ્કુશધારિણઃ||૪|| ફણિનઃ શીઘ્રગતયઃ સર્પા દર્વીકરાઃ સ્મૃતાઃ| |૫|

સ૦- રથાઙ્ગાદિધારિણઃ ફણાવન્તો દ્રુતગતયો ભુજઙ્ગા દર્વીકરા ઇતિ મુનિભિઃ સ્મૃતાઃ|

Adhikarana maNDalinAM lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| જ્ઞેયા મણ્ડલિનોઽભોગા મણ્ડલૈર્વિવિધૈશ્ચિતાઃ||૫|| પ્રાંશવો મન્દગમનાઃ| |૬|

સ૦- અભોગાઃ-અલ્પભોગાઃ તથા નાનાપ્રકારૈર્મણ્ડલૈશ્ચિતાઃ પ્રાંશવોઽશીઘ્રગતયો મણ્ડલિનો વેદ્યાઃ|

Adhikarana rAjImatAM lakShaNam (6) · Śloka 6

રાજીમન્તસ્તુ રાજિભિઃ| સ્નિગ્ધા વિચિત્રવર્ણાભિસ્તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ચિત્રિતાઃ||૬||

સ૦- સ્નિગ્ધાભા નાનાપ્રકારાભિસ્તિર્યગૂર્ધ્વગરાજિભિર્વિચિત્રિતા રાજીમન્તો વેદ્યાઃ|

Adhikarana gaudherasya lakShaNam (7) · Śloka 7

વિજાતયોઽધુનોચ્યન્તે - ગોધાસુતસ્તુ ગૌધેરો વિષે દર્વીકરૈઃ સમઃ| ચતુષ્પાદ્|૭|

સ૦- ગોધાપુત્રો ગૌધેરઃ| નનુ, ગૌધેર ઇતિ નામ્નૈવ ગોધાસુતઃ પ્રત્યપાદિ| તથા ચ "ગોધાયા ઢ્રક્" ઇત્યપત્યાર્થવ્યુત્પાદિતોઽયમ્| સત્યમાહ ભવાન્| યાદૃચ્છિકનામશઙ્કાનિરાસાય ત્વેતત્| સ ચ દર્વીકરૈર્વિષેણ તુલ્યઃ, તૈરેવ જાતત્વાત્| ચતુષ્પાત્-ચતુષ્પાદોઽસૌ|

Adhikarana eteShAmeva sa~gkarAt vyantarAj~jeyAH (7-8) · Śloka 8

| વ્યન્તરાન્ વિદ્યાદેતેષામેવ સઙ્કરાત્||૭|| વ્યામિશ્રલક્ષણાસ્તે હિ સન્નિપાતપ્રકોપનાઃ| |૮|

સ૦-વ્યન્તરાંશ્ચૈતેષામેવ સઙ્કરેણ જાનીયાત્| યતશ્ચ તે સઙ્કીર્ણલક્ષણાઃ| તસ્માત્ સન્નિપાતપ્રકોપાનાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana sarpadashane AhArAdikAraNAni (8-9) · Śloka 9

| આહારાર્થં ભયાત્ પાદસ્પર્શાદતિવિષાત્ ક્રુધઃ||૮|| પાપવૃત્તિતયા વૈરાદ્દેવર્ષિયમચોદનાત્| દશન્તિ સર્પાસ્તેષૂક્તં વિષાધિક્યં યથોત્તરમ્||૯||

સ૦-આહારાદિભિઃ કારણૈર્ભુજઙ્ગા દશન્તિ| તેષુ યથોત્તરં વિષસ્યાધિક્યં કથિતમ્|

Adhikarana kAraNaM j~jAtvA yathAsvaM pratikriyA (10) · Śloka 10

આદિષ્ટાત્ કારણં જ્ઞાત્વા પ્રતિકુર્યાદ્યથાયથમ્| |૧૦|

સ૦-આદિષ્ટાત્ સર્પાત્ હેતું વિદિત્વા વિદિત્વા યથાસ્વં ચિકિત્સેત્|

Adhikarana vyantarasya mArgAshrayatvam (10) · Śloka 10

| વ્યન્તરઃ પાપશીલત્વાન્માર્ગમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ||૧૦||

સ૦-વ્યન્તરો ભુજઙ્ગમઃ પાપસ્વભાવત્વાદ્વર્ત્મ આશ્રિત્યાસ્તે|

Adhikarana tuNDAhatasya lakShaNam, vyAlIDhasya lakShaNam, vyAlutpasya lakShaNam dashTakasya lakShaNam dashTanipIDitasya lakShaNam, eShAM sAdhyAsAdhyatvam (11-14) · Śloka 14

યત્ર લાલાપરિક્લેદમાત્રં ગાત્રે પ્રદૃશ્યતે| ન તુ દંષ્ટ્રાકૃતં દંશં તત્તુણ્ડાહતમાદિશેત્||૧૧|| એકં દંષ્ટ્રાપદં દ્વે વા વ્યાલીઢાખ્યમશોણિતમ્| દંષ્ટ્રાપદે સરક્તે દ્વે વ્યાલુપ્તં, ત્રીણિ તાનિ તુ||૧૨|| માંસચ્છેદાદવિચ્છિન્નરક્તવાહીનિ દષ્ટકમ્| દંષ્ટ્રાપદાનિ ચત્વારિ તદ્વદ્દષ્ટનિપીડિતમ્||૧૩|| નિર્વિષં દ્વયમત્રાદ્યમસાધ્યં પશ્ચિમં વદેત્| |૧૪|

સ૦- યસ્મિન્ કાયે લાલાપરિક્લેદમાત્રમ્ ઉપલભ્યતે, ન પુનર્દંષ્ટ્રાકૃતં દંશમ્| તત્-એવંભૂતં, તુણ્ડાહતં કથયન્તિ| એકં દંષ્ટ્રાપદં દ્વે વા દંષ્ટ્રાપદે રક્તવર્જિતે તદ્ વ્યાલીઢસંજ્ઞમ્| દ્વે દમ્ષ્ટ્રાપદે સશોણિતે વ્યાલુપ્તં વિદ્યાત્| ત્રીણિ તુ દંષ્ટ્રાપદાનિ માંસચ્છેદાત્ સન્તતાસ્રવાહીનિ દષ્ટકમાદિશેત્| દંષ્ટ્રાપદાનિ ચત્વારિ તદ્વત્-દષ્ટકમિવ, દષ્ટનિપીડિતં સ્યાત્| એષુ મધ્યે દ્વયમાદિકથિતં નિર્વિષં વદેત્| પશ્ચિમં-દષ્ટનિપીડિતાખ્યં, અસાધ્યં વદેત્| વ્યાલુપ્તદષ્ટકં તુ કૃચ્છ્રસાધ્યમિત્યર્થાદ્ગમ્યતે|

Adhikarana sarpaviShasya raktaprAptyaiva vardhanam (14-15) · Śloka 15

| વિષં નાહેયમપ્રાપ્ય રક્તં દૂષયતે વપુઃ||૧૪|| રક્તમણ્વપિ તુ પ્રાપ્તં વર્ધતે તૈલમમ્બુવત્| |૧૫|

સ૦- સર્પજં વિષં ન શોણિતમપ્રાપ્ય શરીરં દૂષયતે, અપિ તુ પ્રાપ્ય| કિન્તુ રક્તં સ્તોકમપિ પ્રાપ્ય વિષં વર્ધતે| યથા તૈલં જલં પ્રાપ્ય પ્રસરતિ તથૈવ| આહેયમિતિ "દૃતિકુક્ષિ" ઇત્યાદિના ભવાર્થે ઢઞ્|

Adhikarana sarpA~ggAbhihatasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| ભીરોસ્તુ સર્પસંસ્પર્શાદ્ભયેન કુપિતોઽનિલઃ||૧૫|| કદાચિત્કુરુતે શોફં સર્પાઙ્ગાભિહતં તુ તત્| |૧૬|

સ૦- ભીરોઃ-સભયસ્ય પુંસઃ, સર્પસંસ્પર્શાદ્ધેતોર્યદ્ભયં તેન વાયુઃ ક્રુદ્ધઃ કદાચિચ્છોફં વિધત્તે| તત્ સર્પાઙ્ગાભિહતં સ્યાત્|

Adhikarana sha~gkaviShasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| દુર્ગાન્ધકારે વિદ્ધસ્ય કેનચિદ્દષ્ટશઙ્કયા||૧૬|| વિષોદ્વેગો જ્વરશ્ચર્દિર્મૂર્ચ્છા દાહોઽપિ વા ભવેત્| ગ્લાનિર્મોહોઽતિસારો વા તચ્છઙ્કાવિષમુચ્યતે||૧૭||

સ૦- દુર્ગાન્ધકારે કેનચિત્પ્રાણિના વિદ્ધસ્ય દષ્ટશઙ્કયા વિષોદ્વેગાદયઃ સ્યુઃ, તચ્છઙ્કાવિષં નિગદ્યતે|

Adhikarana saviShadaMshasya lakShaNam , nirviShadaMshasya lakShaNam (18) · Śloka 18

તુદ્યતે સવિષો દંશઃ કણ્ડૂશોફરુજન્વિતઃ| દહ્યતે ગ્રથિતઃ કિઞ્ચિદ્વિપરીતસ્તુ નિર્વિષઃ||૧૮||

સ૦- સવિષો દંશો વ્યથ્યતે, કણ્ડ્વાદિયુતો દહ્યતે, જાલકવત્ કિઞ્ચિત્ ગ્રથિતઃ| અસ્માદ્વિપરીતશ્ચ નિર્વિષઃ સ્યાત્|

Adhikarana darvIkarANAM prathamavegasya lakShaNam, dvitIyavegasya lakShaNam, tRutIyavegasya lakShaNam, caturthavegasya lakShaNam, pa~jcamavegasya lakShaNam, ShaShThavegasya lakShaNam, saptamavegasya lakShaNam (19-22) · Śloka 22

પૂર્વે દર્વીકૃતાં વેગે દુષ્ટં શ્યાવીભવત્યસૃક્| શ્યાવતા તેન વક્ત્રાદૌ સર્પન્તીવ ચ કીટકાઃ||૧૯|| દ્વિતીયે ગ્રન્થયો વેગે, તૃતીયે મૂર્ધ્નિ ગૌરવમ્| દૃગ્રોધો દંશવિક્લેદશ્ચતુર્થે ષ્ઠીવનં વમિઃ||૨૦|| સન્ધિવિશ્લેષણં તન્દ્રા પઞ્ચમે પર્વભેદનમ્| દાહો હિધ્મા ચ, ષષ્ઠે તુ હૃત્પીડા ગાત્રગૌરવમ્||૨૧|| મૂર્ચ્છા વિપાકોઽતીસારઃ, પ્રાપ્ય શુક્રં તુ સપ્તમે| સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગઃ સર્વચેષ્ટાનિવર્તનમ્||૨૨||

સ૦- દર્વીકરાણાં પ્રથમે વિષવેગે શ્યાવવર્ણં દુષ્ટં ચ રક્તં સ્યાત્| તેન ચ-તાદૃશા રક્તેન, મુખનયનાદૌ શ્યાવતા સ્યાત્| કીટકાશ્ચ ગાત્રે સર્પન્તીવ| દ્વિતીયે વિષવેગે ગ્રન્થયઃ સ્યુઃ| તૃતીયે શિરોગુરુત્વાદયઃ સ્યુઃ| ચતુર્થે ષ્ઠીવનાદયઃ| પઞ્ચમે સન્ધિવિશ્લેષણં તન્દ્રા પર્વભેદનં દાહો હિક્કા ચ| ષષ્ઠે ચ વેગે હૃદયપીડાદ્યાઃ| સપ્તમે શુક્રં પ્રાપ્ય સ્કન્ધાદિભઙ્ગઃ સર્વચેષ્ટાનિવર્તનં સ્યાત્|

Adhikarana maNDalidaShTasya prathamavegasya lakShaNam, dvitIyavegasya lakShaNam, trutIyaIvegasya lakShaNam, caturthavegasya lakShaNam, pa~jcamavegasya lakShaNam, ShaShThavegasya lakShaNam, saptamavegasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

અથ મણ્ડલિદષ્ટસ્ય દુષ્ટં પીતીભવત્યસૃક્| તેન પીતાઙ્ગતા દાહો, દ્વિતીયે શ્વયથૂદ્ભવઃ||૨૩|| તૃતીયે દંશવિક્લેદઃ સ્વેદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે| ચતુર્થે જ્વર્યતે, દાહઃ પઞ્ચમે સર્વગાત્રગઃ||૨૪||

સ૦- મણ્ડલિના દષ્ટસ્ય પ્રથમે વેગે રક્તં દુષ્ટં પીતીભવતિ| તેન ચ રક્તેન પીતાઙ્ગતા દાહશ્ચ| દ્વિતીયે શ્વયથૂદ્ભૂતિઃ| તૃતીયે દંશવિક્લેદાદયઃ| ચતુર્થે વેગે જ્વરો દાહઃ| પઞ્ચમે સર્વશરીરગતો દાહઃ|

Adhikarana rAjImaddaShTasya prathamavegasya lakShaNam, dvitIyavegasya lakShaNam, tRUtIyavegasya lakShaNam, caturthavegasya lakShaNam, pa~jcamavegasya lakShaNam, ShaShThasaptamavegayoH lakShaNam (25-27) · Śloka 27

દષ્ટસ્ય રાજિલૈર્દુષ્ટં પાણ્ડુતાં યાતિ શોણિતમ્| પાણ્ડુતા તેન ગાત્રાણાં, દ્વિતીયે ગુરુતાઽતિ ચ||૨૫|| તૃતીયે દંશવિક્લેદો નાસિકાક્ષિમુખસ્રવાઃ| ચતુર્થે ગરિમા મૂર્ધ્નો મન્યાસ્તમ્ભશ્ચ, પઞ્ચમે||૨૬|| ગાત્રભઙ્ગો જ્વરઃ શીતઃ શેષયોઃ પૂર્વવદ્વદેત્| |૨૭|

સ૦- રાજિમતા દુષ્ટસ્ય રક્તં દુષ્ટં પાણ્ડુતાં ગચ્ચતિ| તેન હેતુના ગાત્રાણાં પાણ્ડુતા| દ્વિતીયે વેગેઽતિગાત્રગુરુત્વમ્| તૃતીયે દંશવિક્લેદાદયઃ| ચતુર્થે મૂર્ધ્નો ગરિમાદયઃ| પઞ્ચમે ગાત્રભઙ્ગાદયઃ| સ૦- શેષયોઃ-ષષ્ઠસપ્તમયોર્લક્ષણં, પૂર્વવત્-દર્વીકરવત્, વદેત્|

Adhikarana pa~jcasu vegeShu cikitsA kAryA ShaShThasaptamayorna kAryA (27) · Śloka 27

| કુર્યાત્પઞ્ચસુ વેગેષુ ચિકિત્સાં, ન તતઃ પરમ્||૨૭||

સ૦- પઞ્ચસુ વેગેષુ ચિકિત્સિતં કુર્યાત્| ન તુ તસ્માત્પરમ્, અસાધ્યત્વાત્|

Adhikarana alpaviShasarpANAM lakShaNam (28-30) · Śloka 30

જલાપ્લુતા રતિક્ષીણા ભીતા નકુલનિર્જિતાઃ| શીતવાતાતપવ્યાધિક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમપીડિતાઃ||૨૮|| તૂર્ણં દેશાન્તરાયાતા વિમુક્તવિષકઞ્ચુકાઃ| કુષૌષધીકણ્ટકવદ્યે ચરન્તિ ચ કાનનમ્||૨૯|| દેશં ચ દિવ્યાધ્યુષિતં સર્પાસ્તેઽલ્પવિષા મતાઃ| |૩૦|

સ૦-જલાપ્લુતાદયઃ સર્પા અલ્પવિષા જ્ઞેયાઃ| દિવ્યાધ્યુષિતો દેશો-યત્ર દેવતાઃ કૃતસન્નિધાનાઃ, તં દેશં ચરન્તિ| [ "શ્મશાનચૈત્યવલ્મીકયજ્ઞાશ્રયસુરાલયે| ચતુષ્પથે જલસ્થાને જીર્ણોદ્યાનેષુ કોઠરે|| ક્ષીરદ્રુમે નિમ્બતરૌ નિર્ઝરે ગિરિગહ્વરે| ચક્રવજ્રગદાકુન્તત્રિશૂલાઙ્કજટાધરાઃ|| રક્તાસ્યનયના યે ચ તે સ્યુરાશીવિષોપમાઃ| ન તેષુ કાલનિયમો ન ચ વેગેષ્વનુક્રમઃ| મન્ત્રતન્ત્રબલાન્નાપિ પ્રસહ્ય વિનિવર્તનમ્|" વૃદ્ધવાગ્ભટાત્| ] (સં.ઉ.અ. ૪૧)

Adhikarana shmashAnAdiShu marmasu ca daShTasyAsAdhyatvam (30-32) · Śloka 32

| શ્મશાનચિતિચૈત્યાદૌ પઞ્ચમીપક્ષસન્ધિષુ||૩૦|| અષ્ટમીનવમીસન્ધ્યામધ્યરાત્રિદિનેષુ ચ| યામ્યાગ્નેયમઘાશ્લેષાવિશાખાપૂર્વનૈઃઋતે||૩૧|| નૈઃ-ઋતાખ્યે મુહૂર્તે ચ દષ્ટં મર્મસુ ચ ત્યજેત્| |૩૨|

સ૦- શ્મશાનાદિષુ દષ્ટં મર્મસુ ચ દષ્ટં ત્યજેત્| યામ્યં-ભરણી| આગ્નેયં-કૃત્તિકા| નૈઃ-ઋતં-મૂલમ્| નૈઃ-ઋતાખ્યો મુહૂર્તો-સન્ધ્યોદય એવ|

Adhikarana sarpadaShTo sitAsyAkShAdiyuto na jIvati (32-33) · Śloka 33

| દષ્ટમાત્રઃ સિતાસ્યાક્ષઃ શીર્યમાણશિરોરુહઃ||૩૨|| સ્તબ્ધજિહ્વો મુહુર્મૂર્ચ્છન્ શીતોચ્છ્વાસો ન જીવતિ| |૩૩|

સ૦- યઃ શુક્લમુખનયનઃ પતત્કચઃ સ્તબ્ધરસનઃ પુનઃપુનર્મૂર્ચ્છન્ શીતોચ્છ્વાસઃ, સ ન જીવતિ| [ "વેપથુર્વેદનાસ્તીવ્રા ગ્રીવાભઙ્ગોઽક્ષિરક્તતા| મૂર્ચ્છા ગલગ્રહશ્છર્દિઃ પ્રેતરાજસ્ય કિઙ્કરાઃ|| જામ્બવપ્રતિમો દંશઃ કૂર્મપૃષ્ઠવદુન્નતઃ| રક્તં ખેભ્યઃ સમસ્તેભ્યો વર્તતે ન તુ દંશતઃ|| રોમહર્ષો ન શિશિરૈઃ શ્વયથુર્લોહિતોઽસિતઃ| હૃષ્ટમેહનતા વક્રવક્ત્રત્વં યસ્ય તં ત્યજેત્||" વૃદ્ધવાગ્ભટાત્| } (સં.ઉ. અ. ૪૧)

Adhikarana sarpadaShTo yugapat hidhmAdiyuto na jIvati (33-34) · Śloka 34

| હિધ્મા શ્વાસો વમિઃ કાસો દષ્ટમાત્રસ્ય દેહિનઃ||૩૩|| જાયન્તે યુગપદ્યસ્ય સ હૃચ્છૂલી ન જીવતિ| |૩૪|

સ૦- યસ્ય દેહિન એકકાલમેવ હિધ્માદયો હૃચ્છૂલં ચ સ્યાત્, સ ન જીવતિ|

Adhikarana sarpadaShTo viShapItAdishca phenavamanAdilakShaNayuto na jIvati (34-36) · Śloka 36

| ફેનં વમતિ નિઃસંજ્ઞઃ શ્યાવપાદકરાનનઃ||૩૪|| નાસાવસાદો ભઙ્ગોઽઙ્ગે વિડ્ભેદઃ શ્લથસન્ધિતા| વિષપીતસ્ય દષ્ટસ્ય દિગ્ધેનાભિહતસ્ય ચ||૩૫|| ભવન્ત્યેતાનિ રૂપાણિ સમ્પ્રાપ્તે જીવિતક્ષયે| |૩૬|

સ૦- યશ્ચ ફેનં વમતિ નિશ્ચેતનઃ શ્યાવપાદાદિસ્તથા નાસાવસાદાદયશ્ચ, યસ્ય પુંસો વિષપીતસ્ય તથા દષ્ટમાત્રસ્ય વિષલિપ્તકેનાભિહતસ્ય ચ સામાન્યેનૈતાનિ રૂપાણિ તસ્ય જીવિતક્ષયે સમ્પ્રાપ્તે સ્યુઃ| વિષપીતસ્યેત્યાહિતાગ્નિષૂક્તત્વાત્ પરનિપાતઃ|

Adhikarana sarpadaShTo tIkShNanasyaishcetanAbhAvAdirna jIvati (36-37) · Śloka 37

| ન નસ્યૈશ્ચેતના તીક્ષ્ણૈર્ન ક્ષતાત્ ક્ષતજાગમઃ||૩૬|| દણ્ડાહતસ્ય નો રાજિઃ પ્રયાતસ્ય યમાન્તિકમ્| |૩૭|

સ૦-તીક્ષ્ણૈર્નસ્યૈર્ન ચેતના-ન ચૈતન્યમ્| તથા ક્ષતાચ્છિન્નાદ્રક્તાગમો ન ભવતિ| તથા દણ્ડેન-લગુડેન, આહતસ્ય રાજિઃ-લેખા, ન ભવતિ| યમસમીપં પ્રયાતસ્ય-ગમિષ્યતો નરસ્ય| પ્રયાત સ્યેતિ "વર્તમાનસામીપ્યે વર્તમાનવદ્વા" ઇતિ ભવિષ્યતિ ક્તઃ|

Adhikarana ato~anyathA viShamAshu shamaM nayet (37-38) · Śloka 38

| અતોઽન્યથા તુ ત્વરયા પ્રદીપ્તાગારવદ્ભિષક્||૩૭|| રક્ષન્ કણ્ઠગતાન્ પ્રાણાન્ વિષમાશુ શમં નયેત્| |૩૮|

સ૦- અતોઽન્યથા-સાધ્યત્વે સતિ, ત્વરયા-સદ્યો દ્રાગેવ, કણ્ઠગતાન્ પ્રાણાન્ જ્વલિતગૃહમિવ રક્ષન્ વિષં શીઘ્રં શાન્તિં નયેત્|

Adhikarana daShTasya viShaM mAtrAshatAddehaM prakramate (38-39) · Śloka 39

| માત્રાશતં વિષં સ્થિત્વા દંશે દષ્ટસ્ય દેહિનઃ||૩૮|| દેહં પ્રક્રમતે ધાતૂન્ રુધિરાદીન્ પ્રદૂષયત્| |૩૯|

સ૦- શરીરિણો દષ્ટસ્ય દંશે માત્રાશરતુલ્યકાલં વિષં સ્થિત્વા દેહં પ્રક્રમતે રુધિરાદીન્ ધાતૂન્ દૂષયત્| પ્રક્રમત ઇતિ "પ્રોપાભ્યામ્" ઇતિ તઙ્|

Adhikarana etasminnantare daMshasyotkartanAdikaM kAryam (39-40) · Śloka 40

| એતસ્મિન્નન્તરે કર્મ દંશસ્યોત્કર્તનાદિકમ્||૩૯|| કુર્યાચ્છીઘ્રં યથા દેહે વિષવલ્લી ન રોહતિ| |૪૦|

સ૦- અસ્મિન્નન્તરે-અવસરે, દંશસ્યોત્કર્તનાદિકં કર્મ ચપલં વિદધીત, યથા વિષવલ્લી કાયે ન રોહતિ| વિષં વલ્લીવેતિ "ઉપમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ" ઇતિ સમાસઃ|

Adhikarana daShTamAtrastameva sarpamAshu dashedityAdi (40-41) · Śloka 41

| દષ્ટમાત્રો દશેદાશુ તમેવ પવનાશિનમ્||૪૦|| લોષ્ટં મહીં વા દશનૈસ્છિત્ત્વા ચાનુ સસમ્ભ્રમમ્| નિષ્ઠીવેન સમાલિમ્પેદ્દંશં કર્ણમલેન વા||૪૧||

સ૦- દષ્ટમાત્રઃ પુરુષસ્તમેવ સર્પં-દષ્ટારં, શીઘ્રમેવ ખાદેત્ (દશેત્)| અથવા લોષ્ટં ધરણીં દશનૈશ્છિત્ત્વા પશ્ચાચ્ચ ઝટિતિ નિષ્ઠીવેન દંશમાલિમ્પેત્| કર્ણમલેન વાઽઽલિમ્પેત્|

Adhikarana bandhanena viShastambhanaprakAraH (42-43) · Śloka 43

દંશસ્યોપરિ બધ્નીયાદરિષ્ટાં ચતુરઙ્ગુલે| ક્ષૌમાદિભિર્વેણિકયા સિદ્ધૈર્મન્ત્રૈશ્ચ મન્ત્રવિત્||૪૨|| અમ્બુવત્ સેતુબન્ધેન બન્ધેન સ્તભ્યતે વિષમ્| ન વહન્તિ સિરાશ્ચાસ્ય વિષં બન્ધાભિપીડિતાઃ||૪૩||

સ૦- દંષસ્યોપરિષ્ટાચ્ચતુરઙ્ગુલેઽરિષ્ટાં ક્ષૌમાદિભિર્વેણિકયા સિદ્ધૈશ્ચ મન્ત્રૈરુપલક્ષિતો મન્ત્રૈરુપલક્ષિતો મન્ત્રજ્ઞો બધ્નીયાત્| બન્ધેન હિ વિષં સ્તભ્યતે| જલં યથા સેતુબન્ધેન| અસ્ય ચ દષ્ટસ્ય, સિરા વિષં બન્ધનપીડિતા ન વહન્તિ|

Adhikarana anu niShpIDya daMshamuddharet (44) · Śloka 44

નિષ્પીડ્યાનૂદ્ધેરદ્દંશં મર્મસન્ધ્યગતં તથા| ન જાયતે વિષાદ્વેગો બીજનાશાદિવાઙ્કુરઃ||૪૪||

સ૦- અનુ-પશ્ચાત્, નિષ્પીડ્ય દંશમુદ્ધરેત્ મર્મસન્ધિં વર્જયિત્વા| તથા-એવં કૃતે સતિ, વિષવેગો ન જાયતે| યથા-અઙ્કુરો બીજનાશાત્|

Adhikarana maNDalItaradaMshasya prataptahemAdinA dahanam (45-46) · Śloka 46

દંશં મણ્ડલિનાં મુક્ત્વા પિત્તલત્વાદથાપરમ્| પ્રતપ્તૈર્હેમલોહાદ્યૈર્દહેદાશૂલ્મુકેન વા||૪૫|| કરોતિ ભસ્મસાત્સદ્યો વહ્નિઃ કિં નામ તુ ક્ષતમ્| |૪૬|

સ૦- મણ્ડલિનાં ચ દંશં પિત્તલત્વાદ્ધેતોર્મુક્ત્વા, અથાપરં દંશં હેમાદિભિઃ પ્રતપ્તૈઃ શીઘ્રં દહેદુલ્મુકેન વા| યતોઽગ્નિઃ સદ્ય એવ ભસ્મતાં સર્વમેવ વસ્તુ નયતિ| ક્ષતં તુ કિયન્માત્રમ્|

Adhikarana maNDalItaradaMshasya mRudAdipUrNavatkreNa vA~a~acUShaNam, agadairmuhura~ggalepaH, candanAdisalilena secanam (46-48) · Śloka 48

| આચૂષેત્ પૂર્ણવક્ત્રો વા મૃદ્ભસ્માગદગોમયૈઃ||૪૬|| પ્રચ્છાયાન્તરરિષ્ટાયાં માંસલં તુ વિશેષતઃ| અઙ્ગં સહૈવ દંશેન લેપયેદગદૈર્મુહુઃ||૪૭|| ચન્દનોશીરયુક્તેન સલિલેન ચ સેચયેત્| |૪૮|

સ૦- અથવા પિત્તલપ્રાયઃ સ્યાત્ તદા મૃદાદિભિઃ પૂર્ણવદનોઽરિષ્ટામધ્યં પ્રચ્છાય-પ્રચ્છાનં કૃત્વા, આચૂષેત્| માંસલં તુ સ્થાનં વિશેષેણ પ્રચ્છાયાચૂષેત્| તથા દંશેન સાર્ધમઙ્ગમગદેન પુનઃપુનર્લેપયેત્| ચન્દનોશીરાન્વિતેનોદકેન સેચયેચ્ચ શરીરમ્|

Adhikarana maNDalItaradaMshasya viShe pravisRute sirAvyadhaH (48-49) · Śloka 49

| વિષે પ્રવિસૃતે વિધ્યેત્સિરાં સા પરમા ક્રિયા||૪૮|| રક્તે નિર્હ્રિયમાણે હિ કૃત્સ્નં નિર્હ્રીયતે વિષમ્| |૪૯|

સ૦- વિષે પ્રવિસૃતે સતિ સિરાં વિધ્યેત્| સા હિ ઉત્તમા ક્રિયા| યતોઽસ્યાસૃજિ નિર્હ્રિયમાણે વિષં સર્વમેવ નિર્હ્રિયતે, તદાશ્રિતત્વાત્|

Adhikarana saviShaparaktasya lakShaNam (49-50) · Śloka 50

| દુર્ગન્ધં સવિષં રક્તમગ્નૌ ચટચટાયતે||૪૯|| યથાદોષં વિશુદ્ધં ચ પૂર્વવલ્લક્ષયેદસૃક્| |૫૦|

સ૦-સવિષં શોણિતં દુર્ગન્ધં સ્યાત્| વહ્નૌ ચ ક્ષિપ્તં ચટચટાયતે| વિશુદ્ધં ચ રક્તં દોષાનુસારેણ પૂર્વવત્-સિરાવ્યધવિધ્યુક્તેન (હૃ.સૂ. અ. ૨૭) લક્ષણેન, વિદ્યાત્|

Adhikarana sirAsvadRushyamAnAsu shRu~ggAdinA raktamokShaNam (50) · Śloka 50

| સિરાસ્વદૃષ્યમાનાસુ યોજ્યાઃ શૃઙ્ગજલૌકસઃ||૫૦||

સ૦- સિરાસુ તુ શોફાદિનાઽનુપલભ્યમાનાસુ શૃઙ્ગં જલૌકસો વા યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana srutasheSharaktasya shItalepAdinA stambhanam (51) · Śloka 51

શોણિતં સ્રુતશેષં ચ પ્રવિલીનં વિષોષ્મણા| લેપસેકૈઃ સુબહુશઃ સ્તમ્ભયેદ્ભૃશશીતલૈઃ||૫૧||

સ૦- સ્રુતશેષં ચ લોહિતં વિષોષ્મણા પ્રવિલીનં લેપાદિભિઃ પુનઃપુનરુપયુક્તૈરતિશીતલૈઃ સ્તમ્ભયેત્|

Adhikarana askanne rakte mUrcchAdayaH, teShu shItopacArAdishca (52) · Śloka 52

અસ્કન્ને વિષવેગાદ્ધિ મૂર્ચ્છાયમદહૃદ્દ્રવાઃ| ભવન્તિ તાન્ જયેચ્છીતૈર્બીજેચ્ચારોમહર્ષતઃ||૫૨||

સ૦- અસ્કન્ને-અસ્રુતેઽસ્ત્યાને, હિ રક્તે વિષવેગેન મૂર્ચ્છાદ્યા ભવન્તિ| તાંશ્ચ શીતૈર્લેપાદિભિર્જયેત્| તથા રોમાઞ્ચો યાવચ્છીતે ન સ્યાત્ તાવદ્બીજેચ્ચ|

Adhikarana skanne rakte viShavegashAntiH (53) · Śloka 53

સ્કન્ને તુ રુધિરે સદ્યો વિષવેગઃ પ્રશામ્યતિ| |૫૩|

સ૦- અસ્રે તુ સ્કન્ને સતિ વિષવેગઃ શીઘ્રમેવ પ્રશામ્યતિ|

Adhikarana viShaM tIkShNatvAt hRudayakarShaNam, hRudayarakShaNAya ghRutAdi pAnam, hRudayAvaraNe hRudishleShmopacayaH (53-54) · Śloka 54

| વિષં કર્ષતિ તીક્ષ્ણત્વાદ્ હૃદયં તસ્ય ગુપ્તયે||૫૩|| પિબેદ્ધૃતં ઘૃતક્ષૌદ્રમગદં વા ઘૃતાપ્લુતમ્| હૃદયાવરણે ચાસ્ય શ્લેષ્મા હૃદ્યુપચીયતે||૫૪||

સ૦- વિષં તીક્ષ્ણાદિયોગાદ્ હૃદયં કર્ષતિ| તસ્ય-હૃદયસ્ય, ગુપ્તયે-રક્ષણાય, ઘૃતં ઘૃતક્ષૌદ્રમગદં વા પિબેત્ ઘૃતાપ્લુતમ્| અસ્ય-પુરુષસ્ય, હૃદયાવરણે સતિ શ્લેષ્મા હૃદયે ચયં યાતિ|

Adhikarana tataH pravRuttagauravAdervamanam (55-56) · Śloka 56

પ્રવૃત્તગૌરવોત્ક્લેશહૃલ્લાસં વામયેત્તતઃ| દ્રવૈઃ કાઞ્જિકકૌલત્થતૈલમદ્યાદિવર્જિતૈઃ||૫૫|| વમનૈર્વિષહૃદ્ભિશ્ચ નૈવં વ્યાપ્નોતિ તદ્વપુઃ| |૫૬|

સ૦-પ્રવૃત્તાઃ-સઞ્જાતાઃ, ગૌરવોત્ક્લેશહૃલ્લાસા યસ્ય સ એવં ભૂતસ્તં દ્રવૈઃ કાઞ્જિકાદિરહિતૈર્વમનૈર્વામયેત્ વિષહરૈશ્ચ વામયેત્| એવં કૃતે સતિ તસ્ય-વિષાર્તસ્ય, શરીરં વિષં ન વ્યાપ્નોતિ|

Adhikarana bhuja~ggadoShAdyavalokanapUrvaM vishiShTA kriyA (56-57) · Śloka 57

| ભુજઙ્ગદોષપ્રકૃતિસ્થાનવેગવિશેષતઃ||૫૬|| સુસૂક્ષ્મં સમ્યગાલોચ્ય વિશિષ્ટાં ચાચરેત્ક્રિયામ્| |૫૭|

સ૦- ભુજઙ્ગદોષાદિકં સુસૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સમ્યગાલોચ્ય વિશિષ્ટાં ક્રિયાં સમાચરેત્|

Adhikarana darvIkarairdaShTe sinduvAritamUlAdikaM pAnaM nasyaM ca (57-58) · Śloka 58

| સિન્દુવારિતમૂલાનિ શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા||૫૭|| પાનં દર્વીકરૈર્દષ્ટે નસ્યં મધુ સપાકલમ્| |૫૮|

સ૦- સિન્દુવારિતમૂલાદિકં જલાન્વિતં દર્વીકરૈર્દષ્ટે પાનં નસ્યં માક્ષિકં કુષ્ઠસહિતં હિતમ્|

Adhikarana kRuShNasarpeNa daShTe cAraTyAdi lepaH kShaudrAdiyutaghRutapAnaM ca (58-59) · Śloka 59

| કૃષ્ણસર્પેણ દષ્ટસ્ય લિમ્પેદ્દંશં હૃતેઽસૃજિ||૫૮|| ચારટીનાકુલીભ્યાં વા તીક્ષ્ણમૂલવિષેણ વા| પાનં ચ ક્ષૌદ્રમઞ્જિષ્ઠાગૃહધૂમયુતં ઘૃતમ્||૫૯||

સ૦- કૃષ્ણભુજઙ્ગદષ્ટસ્ય રક્તે હૃતે સતિ દંશં ગુઞ્જાનાકુલીભ્યાં લિમ્પેત્| તીક્ષ્ણેન મૂલવિષેન વા લિમ્પેત્| ક્ષૌદ્રાદિયુતં ચ સર્પિઃ પાનમ્|

Adhikarana phaNinAM rAjImatAM ca viShe tandulIyakAdyagadaH (60-61) · Śloka 61

તન્દુલીયકકાશ્મર્યકિણિહીગિરિકર્ણિકાઃ| માતુલુઙ્ગી સિતા શેલુઃ પાનનસ્યાઞ્જનૈર્હિતઃ||૬૦|| અગદઃ ફણિનાં ઘોરે વિષે રાજીમતામપિ| |૬૧|

સ૦- તન્દુલીયકાદિકઃ પાનાદિભિરગદઃ ફણિનાં રાજીમતાં ચ દારુણે વિષે હિતઃ|

Adhikarana maNDaliviShe sugandhAdyagadaH (61-62) · Śloka 62

| સમાઃ સુગન્ધામૃદ્વીકાશ્વેતાખ્યાગજદન્તિકાઃ||૬૧|| અર્ધાંશં સૌરસં પત્રં કપિત્થં બિલ્વદાડિમમ્| સક્ષૌદ્રો મણ્ડલિવિષે વિશેષાદગદો હિતઃ||૬૨||

સ૦-સુગન્ધાદયઃ સમાઃ-સમભાગાઃ, અર્ધભાગેન સુરસપત્રાદિકમિતિ સમાક્ષિકો મણ્ડલિનો વિષે વિશેષેણાગદો હિતઃ|

Adhikarana maNDaliviShe himavAnnAmAgadaH (63-64) · Śloka 64

પઞ્ચવલ્કવરાયષ્ટીનાગપુષ્પૈલવાલુકમ્| જીવકર્ષભકૌ શીતં સિતા પદ્મકમુત્પલમ્||૬૩|| સક્ષૌદ્રો હિમવાન્નામ હન્તિ મણ્ડલિનાં વિષમ્| લેપાચ્છ્વયથુવીસર્પવિસ્ફોટજ્વરદાહહા||૬૪||

સ૦- પઞ્ચવલ્કાદિકો માક્ષિકયુતો હિમવાન્નામાગદો મણ્ડલિવિષં લેપેન હન્તિ, શોફાદિહા ચ| શિરીષપિપ્પલવટપ્લક્ષવેતસાનાં પઞ્ચાનાં ત્વક્-પઞ્ચવલ્કમુચ્યતે|

Adhikarana maNDaliviShe kAshmaryAdipAnam (65) · Śloka 65

કાશ્મર્યં વટશુઙ્ગાનિ જીવકર્ષભકૌ સિતા| મઞ્જિષ્ઠા મધુકં ચેતિ દષ્ટો મણ્ડલિના પિબેત્||૬૫||

સ૦- કાશ્મર્યાદિકં મણ્ડલિદષ્ટો નરઃ પિબેત્|

Adhikarana gonasaviShe vaMshatvagAdiko~aShTA~ggo~agadaH (66-67) · Śloka 67

વંશત્વગ્બીજકટુકાપાટલીબીજનાગરમ્| શિરીપબીજાતિવિષે મૂલં ગાવેધુકં વચા||૬૬|| પિષ્ટો ગોવારિણાઽષ્ટાઙ્ગો હન્તિ ગોનસજં વિષમ્| |૬૭|

સ૦- વંશત્વગાદિકોઽષ્ટાઙ્ગોઽગદો ગોમૂત્રપિષ્ટો ગોનસવિષં હન્તિ| વંશસ્ય ત્વગ્બીજે|

Adhikarana rAjImatAM viShe kaTukAdayaH (67-68) · Śloka 68

| કટુકાતિવિષાકુષ્ઠગૃહધૂમહરેણુકાઃ||૬૭|| સક્ષૌદ્રવ્યોષતગરા ઘ્નન્તિ રાજીમતાં વિષમ્| |૬૮|

સ૦-કટુકાદયો રાજીમતાં વિષં ઘ્નન્તિ|

Adhikarana kANDacitrAyA viShe daMshaM bhuvi nikhanet tataH pracchitaM sarpiH - pralepAdi (68-70) · Śloka 70

| નિખનેત્કાણ્ડચિત્રાયા દંશં યામદ્વયં ભુવિ||૬૮|| ઉદ્ધૃત્ય પ્રચ્છિતં સર્પિર્ધાન્યમૃદ્ભ્યાં પ્રલેપયેત્| પિબેત્પુરાણં ચ ઘૃતં વરાચૂર્ણાવચૂર્ણિતમ્||૬૯|| જીર્ણે વિરિક્તો ભુઞ્જીત યવાન્નં સૂપસંસ્કૃતમ્| |૭૦|

સ૦- કાણ્ડચિત્રાયાઃ-સર્પવિશેષસ્ય, દંશં યામદ્વયં ભુવિ નિખનેત્| તત ઉદ્ધૃત્ય પ્રચ્છિતં સર્પૈર્ધાન્યમૃદ્ભ્યાં પ્રલેપયેત્| ધાન્યસ્ય મૃદ્ ધાન્યમૃત્| તથા પુરાણં ઘૃતં ત્રિફલાચૂર્ણયુતં પિબેત્| જીર્ણે વિરિક્તો યવાન્નં શાલ્યાદિકં સૂપેન સંસ્કૃતમદ્યાત્|

Adhikarana vyantaradaShTaviShe karavIrAdyagadaH (70-71) · Śloka 71

| કરવીરાર્કકુસુમમૂલલાઙ્ગલિકાકણાઃ||૭૦|| કલ્કયેદારનાલેન પાઠામરિચસંયુતાઃ| એષ વ્યન્તરદષ્ટાનામગદઃ સાર્વકાર્મિકઃ||૭૧||

સ૦- કરવીરાર્કયોઃ કુસુમમૂલં લાઙ્ગલિકાદીંશ્ચ કાઞ્જિકેન કલ્કયેત્| એષોઽગદઃ સાર્વકાર્મિકો વ્યન્તરદષ્ટાનાં હિતઃ| સાર્વકાર્મિક ઇતિ "અનુશતિકાદિત્વાત્(દીનાં ચ)" [ઇતિ] ઉભયપદવૃદ્ધિઃ|

Adhikarana sarpadaShTaviShe bhAvitasitamaricasya pAnanasyA~jjanam (72) · Śloka 72

શિરીષપુષ્પસ્વરસે સપ્તાહં મરિચં સિતમ્| ભાવિતં સર્પદષ્ટાનાં પાનનસ્યાઞ્જને હિતમ્||૭૨||

સ૦-શિરીષકુસુમરસે સપ્તવાસરાણિ સિતમરિચં ભાવિતં ભુજઙ્ગદષ્ટાનાં પાનાદૌ હિતમ્|

Adhikarana takShakadaShTaviShe natAdipAnam (73) · Śloka 73

દ્વિપલં નતકુષ્ઠાભ્યાં ઘૃતક્ષૌદ્રં ચતુષ્પલમ્| અપિ તક્ષકદષ્ટાનાં પાનમેતત્સુખપ્રદમ્||૭૩||

સ૦-તગરકુષ્ઠયોર્દ્વે પલે ઘૃતમાક્ષિકયોશ્ચત્વારિ પલાનિ| તક્ષકેણાપિ દષ્ટાનાં તત્પીતં શર્મદમ્|

Adhikarana darvIkRutAM prathame vege raktasrAvAdi (74) · Śloka 74

અથ દર્વીકૃતાં વેગે પૂર્વે વિસ્ત્રાવ્ય શોણિતમ્| અગદં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંયુક્તં ત્વરિતં પિબેત્||૭૪||

સ૦- દર્વીકૃતાં ચ પ્રથમે વેગે પૂર્વં રક્તં વિસ્રાવ્યાનન્તરં મધુઘૃતયુતમગદં શીઘ્રમેવ પિબેત્|

Adhikarana darvIkRutAM dvitIye vege vamanAdi (75) · Śloka 75

દ્વિતીયે વમનં કૃત્વા તદ્વદેવાગદં પિબેત્| |૭૫|

સ૦- દ્વિતીયે વેગે વમનં વિધાય તથૈવાગદં પિબેત્|

Adhikarana darvIkRutAM tRutIye vege viShaghnama~jjanAdi (75) · Śloka 75

| વિષાપહે પ્રયુઞ્જીત તૃતીયેઽઞ્જનનાવને||૭૫||

સ૦- તૃતીયે વેગે વિષઘ્નમઞ્જનાદિ દદ્યાત્|

Adhikarana darvIkRutAM caturthe vege vamanaM yavAgUshca (76) · Śloka 76

પિબેચ્ચતુર્થે પૂર્વોક્તાં યવાગૂં વમને કૃતે| |૭૬|

સ૦- ચતુર્થે વેગે કૃતવમનઃ પૂર્વોક્તાં યવાગૂં પિબેત્|

Adhikarana darvIkRutAM pa~jcame ShaShThe ca vege vamanaM, yavAgU, shItalepAdi¶É (76-77) · Śloka 77

| ષષ્ઠપઞ્ચમયોઃ શીતૈર્દિગ્ધં સિક્તમભીક્ષ્ણશઃ||૭૬|| પાયયેદ્વમનં તીક્ષ્ણં યવાગૂં ચ વિષાપહૈઃ| |૭૭|

સ૦- ષષ્ઠપઞ્ચમયોર્વેગયોઃ પુરુષં શિશિરૈર્મુહુર્લિપ્તં સિક્તં ચ તીક્ષ્ણં વમનં પાયયેત્| યવાગૂં ચ વિષઘ્નૈઃ કૃતાં પાયયેત્|

Adhikarana darvIkRutAm saptame vege tIkShNA~jjanAdi (77-78) · Śloka 78

| અગદં સપ્તમે તીક્ષ્ણં યુઞ્જ્યાદઞ્જનનસ્યયોઃ||૭૭|| કૃત્વાઽવગાઢં શસ્ત્રેણ મૂર્ધ્નિ કાકપદં તતઃ| માંસં સરુધિરં તસ્ય ચર્મ વા તત્ર નિક્ષિપેત્||૭૮||

સ૦- સપ્તમે વેગે તીક્ષ્ણમગદમઞ્જને નસ્યે ચ યુઞ્જ્યાત્| તતઃ શસ્ત્રેણ કાકપદમવગાઢં મૂર્ધ્નિ વિધાય તતસ્તસ્ય-દષ્ટસ્ય, તસ્મિન્ કાકપદે માંસં સશોણિતં ન્યસેત્, અથવા ચર્મ નિક્ષિપેત્|

Adhikarana maNDalinAM tRutIye vege vamanaM peyA ca (79) · Śloka 79

તૃતીયે વમિતઃ પેયાં વેગે મણ્ડલિનાં પિબેત્| |૭૯|

સ૦- તૃતીયે મણ્ડલિનાં વેગે વમિતઃ પેયાં પિબેત્|

Adhikarana maNDalinAM ShaShThe vege tIkShaNAgadAdi (79) · Śloka 79

| અતીક્ષ્ણમગદં ષષ્ઠે ગણં વા પદ્મકાદિકમ્||૭૯||

સ૦- ષષ્ઠેઽતીક્ષ્ણમગદં પદ્મકાદિં વા ગણં (હૃ.સૂ. અ. ૧૫/૧૨) યોજયેત્|

Adhikarana rAjImatAM prathame vege raktasrAvAdi (80) · Śloka 80

અદ્યેઽવગાઢં પ્રચ્છાય વેગે દષ્ટસ્ય રાજિલૈઃ| અલાબુના હરેદ્રક્તં પૂર્વવચ્ચાગદં પિબેત્||૮૦||

સ૦- રાજીમતાં પ્રથમે વેગેઽતિશયેન પ્રચ્છાયાલાબુના રક્તં હરેત્| પૂર્વવચ્ચાગદં પિબેત્|

Adhikarana rAjImatAM ShaShThe vege tIkShNA~jjanAdi (81) · Śloka 81

ષષ્ઠેઽઞ્જનં તીક્ષ્ણતમમવપીડં ચ યોજયેત્| |૮૧|

સ૦-ષષ્ઠેઽઞ્જનમતિતીક્ષ્ણં યોજયેદવપીડં ચ| નનુ, અત્ર કેચિદ્વેગા નોદિતા એવ| તેષુ કિં વિધેયમ્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana anuktavegeShu darvIkarakriyA (81) · Śloka 81

| અનુક્તેષુ ચ વેગેષુ ક્રિયાં દર્વીકરોદિતામ્||૮૧||

સ૦-અકથિતેષુ દર્વીકરોક્તાં ક્રિયાં યોજયેત્|

Adhikarana garbhiNyAdiShu mRudukriyAdi (82) · Śloka 82

ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધેષુ મૃદું, વિધ્યેત્સિરાં ન ચ| |૮૨|

સ૦-ગર્ભીણ્યાદિષુ મૃદું ક્રિયાં યોજયેત્| સિરાં ચ ન વ્યધયેત્|

Adhikarana sarvaviShaghnaM vajram (82-83) · Śloka 83

| ત્વઙ્મનોહ્વા નિશે વક્રં રસઃ શાર્દૂલજો નખઃ||૮૨|| તમાલઃ કેસરં શીતં પીતં તન્દુલવારિણા| હન્તિ સર્વવિષાણ્યેતદ્વજ્રં વજ્રમિવાસુરાન્||૮૩||

સ૦- ત્વગાદિકમિદં જ્યેષ્ઠામ્ભસા પીતં સર્વાણિ વિષાણિ હન્તિ| વજ્રિવજ્રમિવાસુરાનિત્યુપમાલઙ્કારઃ|

Adhikarana sarvaviShaghnaM bilvamUlAdya~jjanAdi (84-85) · Śloka 85

બિલ્વસ્ય મૂલં સુરસસ્ય પુષ્પં ફલં કરઞ્જસ્ય નતં સુરાહ્વમ્| ફલત્રિકં વ્યોષનિશાદ્વયં ચ વસ્તસ્ય મૂત્રેણ સુસૂક્ષ્મપિષ્ટમ્||૮૪|| ભુજઙ્ગલૂતોન્દુરવૃશ્ચિકાદ્યૈર્વિસૂચિકાજીર્ણગરજ્વરૈશ્ચ| આર્તાન્નરાન્ ભૂતવિધર્ષિતાંશ્ચ સ્વસ્થીકરોત્યઞ્જનપાનનસ્યૈઃ||૮૫||

સ૦- બિલ્વમૂલાદિકં છાગમૂત્રેણ સુશ્લક્ષ્ણપિષ્ટમઞ્જનાદિભિર્ભુજઙ્ગાદિભિરાર્તાન્ પુરુષાન્ ભૂતોપદ્રુતાંશ્ચ સ્વસ્થયતિ| ઉપજાતિવૃત્તે|

Adhikarana daMshAdapi niHsheShaM viShamuddharet, sheShaM hi viShaM punarvegAya jAyeta (86) · Śloka 86

પ્રલેપાદ્યૈશ્ચ નિઃશેષં દંશાદપ્યુદ્ધરેદ્વિષમ્| ભૂયો વેગાય જાયેત્ શેષં દૂષીવિષાય વા||૮૬||

સ૦- દંશાદપિ-કિં પુનઃ કાયાત્, સર્વં વિષમુદ્ધરેત્| શેષં હિ વિષં પુનર્વેગાય સમ્પદ્યતે, દૂષીવિષાય વા|

Adhikarana viShApAye kupitavAyvAdInAM snehAdyupakramaH (87-88) · Śloka 88

વિષાપાયેઽનિલં ક્રુદ્ધં સ્નેહાદિભિરુપાચરેત્| તૈલમદ્યકુલત્થામ્લવર્જ્યૈઃ પવનનાશનૈઃ||૮૭|| પિત્તં પિત્તજ્વરહરૈઃ કષાયસ્નેહબસ્તિભિઃ| સમાક્ષિકેણ વર્ગેણ કફમારગ્વધાદિના||૮૮||

સ૦-વિષાપગમે સતિ વાયું કુપિતં સ્નેહાદિભિરુપક્રમેત્, તૈલાદિવર્જિતૈર્વાતનાશનૈઃ| પિત્તં પિત્તજ્વરહરૈઃ ક્વાથૈઃ સ્નેહબસ્તિભિશ્ચોપક્રમેત્| આરગ્વધાદિગણેન (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૧૭) સમાક્ષિકેણ કફમુપાચરેત્|

Adhikarana sarpA~ggABihate Sa~gkAviShArdite ca sitAdipAnaM prokShaNAdi (89-90) · Śloka 90

સિતા વૈગન્ધિકો દ્રાક્ષા પયસ્યા મધુકં મધુ| પાનં સમન્ત્રપૂતામ્બુ પ્રેક્ષણં સાન્ત્વહર્ષણમ્||૮૯|| સર્પાઙ્ગાભિહતે યુઞ્જ્યાત્તથા શઙ્કાવિષાર્દિતે| |૯૦|

સ૦- સિતાદિકં મન્ત્રપૂતજલેન સહિતં પાનમ્| પ્રોક્ષણં પ્રકૃતત્વાન્મન્ત્રપૂતજલેન વેગશોઽઙ્ગશશ્ચ| તથા સાન્ત્વનહર્ષણં સર્પાઙ્ગાભિહતે યુઞ્જ્યાત્, શઙ્કાવિષપીડિતે ચ યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana viShashAntyarthaM karketanAdidhAraNam (90-92) · Śloka 92

| કર્કેતનં મરકતં વજ્રં વારણમૌક્તિકમ્||૯૦|| વૈઢૂર્યં ગર્દભમણિં પિચુકં વિષમૂષિકામ્| હિમવદ્ગિરિસમ્ભૂતાં સોમરાજીં પુનર્નવામ્||૯૧|| તથા દ્રોણાં મહાદ્રોણાં માનસીં સર્પજં મણિમ્| વિષાણિ વિષશાન્ત્યર્થં વીર્યવન્તિ ચ ધારયેત્||૯૨||

સ૦-કર્કેતનાદીનિ વિષાણિ ચ વીર્યવન્તિ વિષશાન્ત્યર્થં ધારયેત્|

Adhikarana rAtrisa~jcAre chatrajharjharadhAraNam (36) · Śloka 36

છત્રી ઝર્ઝરપાણિશ્ચ ચરેદ્રાત્રૌ વિશેષતઃ| તચ્છાયાશબ્દવિત્રસ્તાઃ પ્રણશ્યન્તિ ભુજઙ્ગમાઃ||૯૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને સર્પવિષપ્રતિષેધો નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૬||

સ૦- છત્રવાન્ ઝર્ઝરહસ્તશ્ચ ચરેત્, વિશેષેણ રાત્રૌ| તયોઃ છત્રઝર્ઝરયોઃ, યથાસઙ્ખ્યં છાયાશબ્દાભ્યાં વિત્રસ્તાઃ સર્પાઃ પ્રણશ્યન્તિ, તસ્માદેવમાચરણીયમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને સર્પવિષપ્રતિષેધો નામ ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩૬||