Adhikarana adhyAyopakramaH (1) · Śloka 1
|1|
View original
|१|
🔊 Audio coming soon
viṣaprakramāt sarpaviṣapratiṣēdhaṁ vivakṣurāha-
36. sarpaviṣapratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana sarpaviShapratiShedhAdhyAyaH ---------- bhaumapannagAnAM trividhatvam (2) · Śloka 2
athātaḥ sarpaviṣapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) darvīkarā maṇḍalinō rājīmantaśca pannagāḥ| tridhā samāsatō bhaumāḥ, bhidyantē tē tvanēkadhā||1|| vyāsatō yōnibhēdēna nōcyantē'nupayōginaḥ| |2|
View original
अथातः सर्पविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) दर्वीकरा मण्डलिनो राजीमन्तश्च पन्नगाः| त्रिधा समासतो भौमाः, भिद्यन्ते ते त्वनेकधा||१|| व्यासतो योनिभेदेन नोच्यन्तेऽनुपयोगिनः| |२|
🔊 Audio coming soon
sa0- darvīkarādibhēdēna bujaṅgāḥ saṅkṣēpēṇa triprakārā bhaumāḥ| tē tu yōnibhēdēna vistaratō'nēkadhā bhidyantē| viśēṣāścēhānupayōginō yataḥ, tatō na nigadyantē|
Adhikarana darvIkarAdInAM viShaM krameNa rUkShakaTukAdikaM vAtAdi kopanaM ca (2-3) · Śloka 3
| viśēṣādrūkṣakaṭukamamlōṣṇaṁ svāduśītalam||2|| viṣaṁ darvīkarādīnāṁ kramādvātādikōpanam| |3|
View original
| विशेषाद्रूक्षकटुकमम्लोष्णं स्वादुशीतलम्||२|| विषं दर्वीकरादीनां क्रमाद्वातादिकोपनम्| |३|
🔊 Audio coming soon
sa0- darvīkaramaṇḍalirājīmantastēṣāṁ viṣaṁ rūkṣādiguṇaṁ kramēṇa ca vātapittakaphānāṁ kōpanaṁ syāt| yadyapi viṣaṁ rūkṣādiguṇaṁ, tathā'pyatiśayārthaṁ punariha guṇakathanam| viśēṣācca viṣaṁ hyuṣṇamēva kathitaṁ na śītalam|
Adhikarana darvIkarAdInAM tAruNyAdiShu viSholbaNatvam (3-4) · Śloka 4
| taruṇyamadhyavr̥ddhatvē vr̥ṣṭiśītātapēṣu ca||3|| viṣōlbaṇā bhavantyētē vyantarā r̥tusandhiṣu| |4|
View original
| तरुण्यमध्यवृद्धत्वे वृष्टिशीतातपेषु च||३|| विषोल्बणा भवन्त्येते व्यन्तरा ऋतुसन्धिषु| |४|
🔊 Audio coming soon
sa0- ētē ca-darvīkarādyayaḥ, tāruṇyādiṣu yathākramaṁ vr̥ṣṭyādiṣu ca viṣōlbaṇā bhavanti| vr̥ṣṭiśabdēnēha śrāvaṇādayaścatvārō māsā gr̥hītāḥ| ēvaṁ śītātapadyāścatvārō māsā gr̥hītāḥ| vyantarāḥ-vijātayaḥ, r̥tusandhiṣu viṣādhikāḥ syuḥ| r̥tusandhiḥprāguktaḥ (hr̥. sū. a. 3/58)|
Adhikarana darvIkarANAM lakShaNam (4-5) · Śloka 5
| rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ||4|| phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smr̥tāḥ| |5|
View original
| रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः||४|| फणिनः शीघ्रगतयः सर्पा दर्वीकराः स्मृताः| |५|
🔊 Audio coming soon
sa0- rathāṅgādidhāriṇaḥ phaṇāvantō drutagatayō bhujaṅgā darvīkarā iti munibhiḥ smr̥tāḥ|
Adhikarana maNDalinAM lakShaNam (5-6) · Śloka 6
| jñēyā maṇḍalinō'bhōgā maṇḍalairvividhaiścitāḥ||5|| prāṁśavō mandagamanāḥ| |6|
View original
| ज्ञेया मण्डलिनोऽभोगा मण्डलैर्विविधैश्चिताः||५|| प्रांशवो मन्दगमनाः| |६|
🔊 Audio coming soon
sa0- abhōgāḥ-alpabhōgāḥ tathā nānāprakārairmaṇḍalaiścitāḥ prāṁśavō'śīghragatayō maṇḍalinō vēdyāḥ|
Adhikarana rAjImatAM lakShaNam (6) · Śloka 6
rājīmantastu rājibhiḥ| snigdhā vicitravarṇābhistiryagūrdhvaṁ ca citritāḥ||6||
View original
राजीमन्तस्तु राजिभिः| स्निग्धा विचित्रवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च चित्रिताः||६||
🔊 Audio coming soon
sa0- snigdhābhā nānāprakārābhistiryagūrdhvagarājibhirvicitritā rājīmantō vēdyāḥ|
Adhikarana gaudherasya lakShaNam (7) · Śloka 7
vijātayō'dhunōcyantē - gōdhāsutastu gaudhērō viṣē darvīkaraiḥ samaḥ| catuṣpād|7|
View original
विजातयोऽधुनोच्यन्ते - गोधासुतस्तु गौधेरो विषे दर्वीकरैः समः| चतुष्पाद्|७|
🔊 Audio coming soon
sa0- gōdhāputrō gaudhēraḥ| nanu, gaudhēra iti nāmnaiva gōdhāsutaḥ pratyapādi| tathā ca "gōdhāyā ḍhrak" ityapatyārthavyutpāditō'yam| satyamāha bhavān| yādr̥cchikanāmaśaṅkānirāsāya tvētat| sa ca darvīkarairviṣēṇa tulyaḥ, tairēva jātatvāt| catuṣpāt-catuṣpādō'sau|
Adhikarana eteShAmeva sa~gkarAt vyantarAj~jeyAH (7-8) · Śloka 8
| vyantarān vidyādētēṣāmēva saṅkarāt||7|| vyāmiśralakṣaṇāstē hi sannipātaprakōpanāḥ| |8|
View original
| व्यन्तरान् विद्यादेतेषामेव सङ्करात्||७|| व्यामिश्रलक्षणास्ते हि सन्निपातप्रकोपनाः| |८|
🔊 Audio coming soon
sa0-vyantarāṁścaitēṣāmēva saṅkarēṇa jānīyāt| yataśca tē saṅkīrṇalakṣaṇāḥ| tasmāt sannipātaprakōpānāḥ syuḥ|
Adhikarana sarpadashane AhArAdikAraNAni (8-9) · Śloka 9
| āhārārthaṁ bhayāt pādasparśādativiṣāt krudhaḥ||8|| pāpavr̥ttitayā vairāddēvarṣiyamacōdanāt| daśanti sarpāstēṣūktaṁ viṣādhikyaṁ yathōttaram||9||
View original
| आहारार्थं भयात् पादस्पर्शादतिविषात् क्रुधः||८|| पापवृत्तितया वैराद्देवर्षियमचोदनात्| दशन्ति सर्पास्तेषूक्तं विषाधिक्यं यथोत्तरम्||९||
🔊 Audio coming soon
sa0-āhārādibhiḥ kāraṇairbhujaṅgā daśanti| tēṣu yathōttaraṁ viṣasyādhikyaṁ kathitam|
Adhikarana kAraNaM j~jAtvA yathAsvaM pratikriyA (10) · Śloka 10
ādiṣṭāt kāraṇaṁ jñātvā pratikuryādyathāyatham| |10|
View original
आदिष्टात् कारणं ज्ञात्वा प्रतिकुर्याद्यथायथम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
sa0-ādiṣṭāt sarpāt hētuṁ viditvā viditvā yathāsvaṁ cikitsēt|
Adhikarana vyantarasya mArgAshrayatvam (10) · Śloka 10
| vyantaraḥ pāpaśīlatvānmārgamāśritya tiṣṭhati||10||
View original
| व्यन्तरः पापशीलत्वान्मार्गमाश्रित्य तिष्ठति||१०||
🔊 Audio coming soon
sa0-vyantarō bhujaṅgamaḥ pāpasvabhāvatvādvartma āśrityāstē|
Adhikarana tuNDAhatasya lakShaNam, vyAlIDhasya lakShaNam, vyAlutpasya lakShaNam dashTakasya lakShaNam dashTanipIDitasya lakShaNam, eShAM sAdhyAsAdhyatvam (11-14) · Śloka 14
yatra lālāpariklēdamātraṁ gātrē pradr̥śyatē| na tu daṁṣṭrākr̥taṁ daṁśaṁ tattuṇḍāhatamādiśēt||11|| ēkaṁ daṁṣṭrāpadaṁ dvē vā vyālīḍhākhyamaśōṇitam| daṁṣṭrāpadē saraktē dvē vyāluptaṁ, trīṇi tāni tu||12|| māṁsacchēdādavicchinnaraktavāhīni daṣṭakam| daṁṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam||13|| nirviṣaṁ dvayamatrādyamasādhyaṁ paścimaṁ vadēt| |14|
View original
यत्र लालापरिक्लेदमात्रं गात्रे प्रदृश्यते| न तु दंष्ट्राकृतं दंशं तत्तुण्डाहतमादिशेत्||११|| एकं दंष्ट्रापदं द्वे वा व्यालीढाख्यमशोणितम्| दंष्ट्रापदे सरक्ते द्वे व्यालुप्तं, त्रीणि तानि तु||१२|| मांसच्छेदादविच्छिन्नरक्तवाहीनि दष्टकम्| दंष्ट्रापदानि चत्वारि तद्वद्दष्टनिपीडितम्||१३|| निर्विषं द्वयमत्राद्यमसाध्यं पश्चिमं वदेत्| |१४|
🔊 Audio coming soon
sa0- yasmin kāyē lālāpariklēdamātram upalabhyatē, na punardaṁṣṭrākr̥taṁ daṁśam| tat-ēvaṁbhūtaṁ, tuṇḍāhataṁ kathayanti| ēkaṁ daṁṣṭrāpadaṁ dvē vā daṁṣṭrāpadē raktavarjitē tad vyālīḍhasaṁjñam| dvē damṣṭrāpadē saśōṇitē vyāluptaṁ vidyāt| trīṇi tu daṁṣṭrāpadāni māṁsacchēdāt santatāsravāhīni daṣṭakamādiśēt| daṁṣṭrāpadāni catvāri tadvat-daṣṭakamiva, daṣṭanipīḍitaṁ syāt| ēṣu madhyē dvayamādikathitaṁ nirviṣaṁ vadēt| paścimaṁ-daṣṭanipīḍitākhyaṁ, asādhyaṁ vadēt| vyāluptadaṣṭakaṁ tu kr̥cchrasādhyamityarthādgamyatē|
Adhikarana sarpaviShasya raktaprAptyaiva vardhanam (14-15) · Śloka 15
| viṣaṁ nāhēyamaprāpya raktaṁ dūṣayatē vapuḥ||14|| raktamaṇvapi tu prāptaṁ vardhatē tailamambuvat| |15|
View original
| विषं नाहेयमप्राप्य रक्तं दूषयते वपुः||१४|| रक्तमण्वपि तु प्राप्तं वर्धते तैलमम्बुवत्| |१५|
🔊 Audio coming soon
sa0- sarpajaṁ viṣaṁ na śōṇitamaprāpya śarīraṁ dūṣayatē, api tu prāpya| kintu raktaṁ stōkamapi prāpya viṣaṁ vardhatē| yathā tailaṁ jalaṁ prāpya prasarati tathaiva| āhēyamiti "dr̥tikukṣi" ityādinā bhavārthē ḍhañ|
Adhikarana sarpA~ggAbhihatasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16
| bhīrōstu sarpasaṁsparśādbhayēna kupitō'nilaḥ||15|| kadācitkurutē śōphaṁ sarpāṅgābhihataṁ tu tat| |16|
View original
| भीरोस्तु सर्पसंस्पर्शाद्भयेन कुपितोऽनिलः||१५|| कदाचित्कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
sa0- bhīrōḥ-sabhayasya puṁsaḥ, sarpasaṁsparśāddhētōryadbhayaṁ tēna vāyuḥ kruddhaḥ kadācicchōphaṁ vidhattē| tat sarpāṅgābhihataṁ syāt|
Adhikarana sha~gkaviShasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
| durgāndhakārē viddhasya kēnaciddaṣṭaśaṅkayā||16|| viṣōdvēgō jvaraścardirmūrcchā dāhō'pi vā bhavēt| glānirmōhō'tisārō vā tacchaṅkāviṣamucyatē||17||
View original
| दुर्गान्धकारे विद्धस्य केनचिद्दष्टशङ्कया||१६|| विषोद्वेगो ज्वरश्चर्दिर्मूर्च्छा दाहोऽपि वा भवेत्| ग्लानिर्मोहोऽतिसारो वा तच्छङ्काविषमुच्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
sa0- durgāndhakārē kēnacitprāṇinā viddhasya daṣṭaśaṅkayā viṣōdvēgādayaḥ syuḥ, tacchaṅkāviṣaṁ nigadyatē|
Adhikarana saviShadaMshasya lakShaNam , nirviShadaMshasya lakShaNam (18) · Śloka 18
tudyatē saviṣō daṁśaḥ kaṇḍūśōpharujanvitaḥ| dahyatē grathitaḥ kiñcidviparītastu nirviṣaḥ||18||
View original
तुद्यते सविषो दंशः कण्डूशोफरुजन्वितः| दह्यते ग्रथितः किञ्चिद्विपरीतस्तु निर्विषः||१८||
🔊 Audio coming soon
sa0- saviṣō daṁśō vyathyatē, kaṇḍvādiyutō dahyatē, jālakavat kiñcit grathitaḥ| asmādviparītaśca nirviṣaḥ syāt|
Adhikarana darvIkarANAM prathamavegasya lakShaNam, dvitIyavegasya lakShaNam, tRutIyavegasya lakShaNam, caturthavegasya lakShaNam, pa~jcamavegasya lakShaNam, ShaShThavegasya lakShaNam, saptamavegasya lakShaNam (19-22) · Śloka 22
pūrvē darvīkr̥tāṁ vēgē duṣṭaṁ śyāvībhavatyasr̥k| śyāvatā tēna vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ||19|| dvitīyē granthayō vēgē, tr̥tīyē mūrdhni gauravam| dr̥grōdhō daṁśaviklēdaścaturthē ṣṭhīvanaṁ vamiḥ||20|| sandhiviślēṣaṇaṁ tandrā pañcamē parvabhēdanam| dāhō hidhmā ca, ṣaṣṭhē tu hr̥tpīḍā gātragauravam||21|| mūrcchā vipākō'tīsāraḥ, prāpya śukraṁ tu saptamē| skandhapr̥ṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvacēṣṭānivartanam||22||
View original
पूर्वे दर्वीकृतां वेगे दुष्टं श्यावीभवत्यसृक्| श्यावता तेन वक्त्रादौ सर्पन्तीव च कीटकाः||१९|| द्वितीये ग्रन्थयो वेगे, तृतीये मूर्ध्नि गौरवम्| दृग्रोधो दंशविक्लेदश्चतुर्थे ष्ठीवनं वमिः||२०|| सन्धिविश्लेषणं तन्द्रा पञ्चमे पर्वभेदनम्| दाहो हिध्मा च, षष्ठे तु हृत्पीडा गात्रगौरवम्||२१|| मूर्च्छा विपाकोऽतीसारः, प्राप्य शुक्रं तु सप्तमे| स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सर्वचेष्टानिवर्तनम्||२२||
🔊 Audio coming soon
sa0- darvīkarāṇāṁ prathamē viṣavēgē śyāvavarṇaṁ duṣṭaṁ ca raktaṁ syāt| tēna ca-tādr̥śā raktēna, mukhanayanādau śyāvatā syāt| kīṭakāśca gātrē sarpantīva| dvitīyē viṣavēgē granthayaḥ syuḥ| tr̥tīyē śirōgurutvādayaḥ syuḥ| caturthē ṣṭhīvanādayaḥ| pañcamē sandhiviślēṣaṇaṁ tandrā parvabhēdanaṁ dāhō hikkā ca| ṣaṣṭhē ca vēgē hr̥dayapīḍādyāḥ| saptamē śukraṁ prāpya skandhādibhaṅgaḥ sarvacēṣṭānivartanaṁ syāt|
Adhikarana maNDalidaShTasya prathamavegasya lakShaNam, dvitIyavegasya lakShaNam, trutIyaIvegasya lakShaNam, caturthavegasya lakShaNam, pa~jcamavegasya lakShaNam, ShaShThavegasya lakShaNam, saptamavegasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24
atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṁ pītībhavatyasr̥k| tēna pītāṅgatā dāhō, dvitīyē śvayathūdbhavaḥ||23|| tr̥tīyē daṁśaviklēdaḥ svēdastr̥ṣṇā ca jāyatē| caturthē jvaryatē, dāhaḥ pañcamē sarvagātragaḥ||24||
View original
अथ मण्डलिदष्टस्य दुष्टं पीतीभवत्यसृक्| तेन पीताङ्गता दाहो, द्वितीये श्वयथूद्भवः||२३|| तृतीये दंशविक्लेदः स्वेदस्तृष्णा च जायते| चतुर्थे ज्वर्यते, दाहः पञ्चमे सर्वगात्रगः||२४||
🔊 Audio coming soon
sa0- maṇḍalinā daṣṭasya prathamē vēgē raktaṁ duṣṭaṁ pītībhavati| tēna ca raktēna pītāṅgatā dāhaśca| dvitīyē śvayathūdbhūtiḥ| tr̥tīyē daṁśaviklēdādayaḥ| caturthē vēgē jvarō dāhaḥ| pañcamē sarvaśarīragatō dāhaḥ|
Adhikarana rAjImaddaShTasya prathamavegasya lakShaNam, dvitIyavegasya lakShaNam, tRUtIyavegasya lakShaNam, caturthavegasya lakShaNam, pa~jcamavegasya lakShaNam, ShaShThasaptamavegayoH lakShaNam (25-27) · Śloka 27
daṣṭasya rājilairduṣṭaṁ pāṇḍutāṁ yāti śōṇitam| pāṇḍutā tēna gātrāṇāṁ, dvitīyē gurutā'ti ca||25|| tr̥tīyē daṁśaviklēdō nāsikākṣimukhasravāḥ| caturthē garimā mūrdhnō manyāstambhaśca, pañcamē||26|| gātrabhaṅgō jvaraḥ śītaḥ śēṣayōḥ pūrvavadvadēt| |27|
View original
दष्टस्य राजिलैर्दुष्टं पाण्डुतां याति शोणितम्| पाण्डुता तेन गात्राणां, द्वितीये गुरुताऽति च||२५|| तृतीये दंशविक्लेदो नासिकाक्षिमुखस्रवाः| चतुर्थे गरिमा मूर्ध्नो मन्यास्तम्भश्च, पञ्चमे||२६|| गात्रभङ्गो ज्वरः शीतः शेषयोः पूर्ववद्वदेत्| |२७|
🔊 Audio coming soon
sa0- rājimatā duṣṭasya raktaṁ duṣṭaṁ pāṇḍutāṁ gaccati| tēna hētunā gātrāṇāṁ pāṇḍutā| dvitīyē vēgē'tigātragurutvam| tr̥tīyē daṁśaviklēdādayaḥ| caturthē mūrdhnō garimādayaḥ| pañcamē gātrabhaṅgādayaḥ| sa0- śēṣayōḥ-ṣaṣṭhasaptamayōrlakṣaṇaṁ, pūrvavat-darvīkaravat, vadēt|
Adhikarana pa~jcasu vegeShu cikitsA kAryA ShaShThasaptamayorna kAryA (27) · Śloka 27
| kuryātpañcasu vēgēṣu cikitsāṁ, na tataḥ param||27||
View original
| कुर्यात्पञ्चसु वेगेषु चिकित्सां, न ततः परम्||२७||
🔊 Audio coming soon
sa0- pañcasu vēgēṣu cikitsitaṁ kuryāt| na tu tasmātparam, asādhyatvāt|
Adhikarana alpaviShasarpANAM lakShaNam (28-30) · Śloka 30
jalāplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ| śītavātātapavyādhikṣuttr̥ṣṇāśramapīḍitāḥ||28|| tūrṇaṁ dēśāntarāyātā vimuktaviṣakañcukāḥ| kuṣauṣadhīkaṇṭakavadyē caranti ca kānanam||29|| dēśaṁ ca divyādhyuṣitaṁ sarpāstē'lpaviṣā matāḥ| |30|
View original
जलाप्लुता रतिक्षीणा भीता नकुलनिर्जिताः| शीतवातातपव्याधिक्षुत्तृष्णाश्रमपीडिताः||२८|| तूर्णं देशान्तरायाता विमुक्तविषकञ्चुकाः| कुषौषधीकण्टकवद्ये चरन्ति च काननम्||२९|| देशं च दिव्याध्युषितं सर्पास्तेऽल्पविषा मताः| |३०|
🔊 Audio coming soon
sa0-jalāplutādayaḥ sarpā alpaviṣā jñēyāḥ| divyādhyuṣitō dēśō-yatra dēvatāḥ kr̥tasannidhānāḥ, taṁ dēśaṁ caranti| [ "śmaśānacaityavalmīkayajñāśrayasurālayē| catuṣpathē jalasthānē jīrṇōdyānēṣu kōṭharē|| kṣīradrumē nimbatarau nirjharē girigahvarē| cakravajragadākuntatriśūlāṅkajaṭādharāḥ|| raktāsyanayanā yē ca tē syurāśīviṣōpamāḥ| na tēṣu kālaniyamō na ca vēgēṣvanukramaḥ| mantratantrabalānnāpi prasahya vinivartanam|" vr̥ddhavāgbhaṭāt| ] (saṁ.u.a. 41)
Adhikarana shmashAnAdiShu marmasu ca daShTasyAsAdhyatvam (30-32) · Śloka 32
| śmaśānaciticaityādau pañcamīpakṣasandhiṣu||30|| aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātridinēṣu ca| yāmyāgnēyamaghāślēṣāviśākhāpūrvanaiḥr̥tē||31|| naiḥ-r̥tākhyē muhūrtē ca daṣṭaṁ marmasu ca tyajēt| |32|
View original
| श्मशानचितिचैत्यादौ पञ्चमीपक्षसन्धिषु||३०|| अष्टमीनवमीसन्ध्यामध्यरात्रिदिनेषु च| याम्याग्नेयमघाश्लेषाविशाखापूर्वनैःऋते||३१|| नैः-ऋताख्ये मुहूर्ते च दष्टं मर्मसु च त्यजेत्| |३२|
🔊 Audio coming soon
sa0- śmaśānādiṣu daṣṭaṁ marmasu ca daṣṭaṁ tyajēt| yāmyaṁ-bharaṇī| āgnēyaṁ-kr̥ttikā| naiḥ-r̥taṁ-mūlam| naiḥ-r̥tākhyō muhūrtō-sandhyōdaya ēva|
Adhikarana sarpadaShTo sitAsyAkShAdiyuto na jIvati (32-33) · Śloka 33
| daṣṭamātraḥ sitāsyākṣaḥ śīryamāṇaśirōruhaḥ||32|| stabdhajihvō muhurmūrcchan śītōcchvāsō na jīvati| |33|
View original
| दष्टमात्रः सितास्याक्षः शीर्यमाणशिरोरुहः||३२|| स्तब्धजिह्वो मुहुर्मूर्च्छन् शीतोच्छ्वासो न जीवति| |३३|
🔊 Audio coming soon
sa0- yaḥ śuklamukhanayanaḥ patatkacaḥ stabdharasanaḥ punaḥpunarmūrcchan śītōcchvāsaḥ, sa na jīvati| [ "vēpathurvēdanāstīvrā grīvābhaṅgō'kṣiraktatā| mūrcchā galagrahaśchardiḥ prētarājasya kiṅkarāḥ|| jāmbavapratimō daṁśaḥ kūrmapr̥ṣṭhavadunnataḥ| raktaṁ khēbhyaḥ samastēbhyō vartatē na tu daṁśataḥ|| rōmaharṣō na śiśiraiḥ śvayathurlōhitō'sitaḥ| hr̥ṣṭamēhanatā vakravaktratvaṁ yasya taṁ tyajēt||" vr̥ddhavāgbhaṭāt| } (saṁ.u. a. 41)
Adhikarana sarpadaShTo yugapat hidhmAdiyuto na jIvati (33-34) · Śloka 34
| hidhmā śvāsō vamiḥ kāsō daṣṭamātrasya dēhinaḥ||33|| jāyantē yugapadyasya sa hr̥cchūlī na jīvati| |34|
View original
| हिध्मा श्वासो वमिः कासो दष्टमात्रस्य देहिनः||३३|| जायन्ते युगपद्यस्य स हृच्छूली न जीवति| |३४|
🔊 Audio coming soon
sa0- yasya dēhina ēkakālamēva hidhmādayō hr̥cchūlaṁ ca syāt, sa na jīvati|
Adhikarana sarpadaShTo viShapItAdishca phenavamanAdilakShaNayuto na jIvati (34-36) · Śloka 36
| phēnaṁ vamati niḥsaṁjñaḥ śyāvapādakarānanaḥ||34|| nāsāvasādō bhaṅgō'ṅgē viḍbhēdaḥ ślathasandhitā| viṣapītasya daṣṭasya digdhēnābhihatasya ca||35|| bhavantyētāni rūpāṇi samprāptē jīvitakṣayē| |36|
View original
| फेनं वमति निःसंज्ञः श्यावपादकराननः||३४|| नासावसादो भङ्गोऽङ्गे विड्भेदः श्लथसन्धिता| विषपीतस्य दष्टस्य दिग्धेनाभिहतस्य च||३५|| भवन्त्येतानि रूपाणि सम्प्राप्ते जीवितक्षये| |३६|
🔊 Audio coming soon
sa0- yaśca phēnaṁ vamati niścētanaḥ śyāvapādādistathā nāsāvasādādayaśca, yasya puṁsō viṣapītasya tathā daṣṭamātrasya viṣaliptakēnābhihatasya ca sāmānyēnaitāni rūpāṇi tasya jīvitakṣayē samprāptē syuḥ| viṣapītasyētyāhitāgniṣūktatvāt paranipātaḥ|
Adhikarana sarpadaShTo tIkShNanasyaishcetanAbhAvAdirna jIvati (36-37) · Śloka 37
| na nasyaiścētanā tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ||36|| daṇḍāhatasya nō rājiḥ prayātasya yamāntikam| |37|
View original
| न नस्यैश्चेतना तीक्ष्णैर्न क्षतात् क्षतजागमः||३६|| दण्डाहतस्य नो राजिः प्रयातस्य यमान्तिकम्| |३७|
🔊 Audio coming soon
sa0-tīkṣṇairnasyairna cētanā-na caitanyam| tathā kṣatācchinnādraktāgamō na bhavati| tathā daṇḍēna-laguḍēna, āhatasya rājiḥ-lēkhā, na bhavati| yamasamīpaṁ prayātasya-gamiṣyatō narasya| prayāta syēti "vartamānasāmīpyē vartamānavadvā" iti bhaviṣyati ktaḥ|
Adhikarana ato~anyathA viShamAshu shamaM nayet (37-38) · Śloka 38
| atō'nyathā tu tvarayā pradīptāgāravadbhiṣak||37|| rakṣan kaṇṭhagatān prāṇān viṣamāśu śamaṁ nayēt| |38|
View original
| अतोऽन्यथा तु त्वरया प्रदीप्तागारवद्भिषक्||३७|| रक्षन् कण्ठगतान् प्राणान् विषमाशु शमं नयेत्| |३८|
🔊 Audio coming soon
sa0- atō'nyathā-sādhyatvē sati, tvarayā-sadyō drāgēva, kaṇṭhagatān prāṇān jvalitagr̥hamiva rakṣan viṣaṁ śīghraṁ śāntiṁ nayēt|
Adhikarana daShTasya viShaM mAtrAshatAddehaM prakramate (38-39) · Śloka 39
| mātrāśataṁ viṣaṁ sthitvā daṁśē daṣṭasya dēhinaḥ||38|| dēhaṁ prakramatē dhātūn rudhirādīn pradūṣayat| |39|
View original
| मात्राशतं विषं स्थित्वा दंशे दष्टस्य देहिनः||३८|| देहं प्रक्रमते धातून् रुधिरादीन् प्रदूषयत्| |३९|
🔊 Audio coming soon
sa0- śarīriṇō daṣṭasya daṁśē mātrāśaratulyakālaṁ viṣaṁ sthitvā dēhaṁ prakramatē rudhirādīn dhātūn dūṣayat| prakramata iti "prōpābhyām" iti taṅ|
Adhikarana etasminnantare daMshasyotkartanAdikaM kAryam (39-40) · Śloka 40
| ētasminnantarē karma daṁśasyōtkartanādikam||39|| kuryācchīghraṁ yathā dēhē viṣavallī na rōhati| |40|
View original
| एतस्मिन्नन्तरे कर्म दंशस्योत्कर्तनादिकम्||३९|| कुर्याच्छीघ्रं यथा देहे विषवल्ली न रोहति| |४०|
🔊 Audio coming soon
sa0- asminnantarē-avasarē, daṁśasyōtkartanādikaṁ karma capalaṁ vidadhīta, yathā viṣavallī kāyē na rōhati| viṣaṁ vallīvēti "upamitaṁ vyāghrādibhiḥ" iti samāsaḥ|
Adhikarana daShTamAtrastameva sarpamAshu dashedityAdi (40-41) · Śloka 41
| daṣṭamātrō daśēdāśu tamēva pavanāśinam||40|| lōṣṭaṁ mahīṁ vā daśanaischittvā cānu sasambhramam| niṣṭhīvēna samālimpēddaṁśaṁ karṇamalēna vā||41||
View original
| दष्टमात्रो दशेदाशु तमेव पवनाशिनम्||४०|| लोष्टं महीं वा दशनैस्छित्त्वा चानु ससम्भ्रमम्| निष्ठीवेन समालिम्पेद्दंशं कर्णमलेन वा||४१||
🔊 Audio coming soon
sa0- daṣṭamātraḥ puruṣastamēva sarpaṁ-daṣṭāraṁ, śīghramēva khādēt (daśēt)| athavā lōṣṭaṁ dharaṇīṁ daśanaiśchittvā paścācca jhaṭiti niṣṭhīvēna daṁśamālimpēt| karṇamalēna vā''limpēt|
Adhikarana bandhanena viShastambhanaprakAraH (42-43) · Śloka 43
daṁśasyōpari badhnīyādariṣṭāṁ caturaṅgulē| kṣaumādibhirvēṇikayā siddhairmantraiśca mantravit||42|| ambuvat sētubandhēna bandhēna stabhyatē viṣam| na vahanti sirāścāsya viṣaṁ bandhābhipīḍitāḥ||43||
View original
दंशस्योपरि बध्नीयादरिष्टां चतुरङ्गुले| क्षौमादिभिर्वेणिकया सिद्धैर्मन्त्रैश्च मन्त्रवित्||४२|| अम्बुवत् सेतुबन्धेन बन्धेन स्तभ्यते विषम्| न वहन्ति सिराश्चास्य विषं बन्धाभिपीडिताः||४३||
🔊 Audio coming soon
sa0- daṁṣasyōpariṣṭāccaturaṅgulē'riṣṭāṁ kṣaumādibhirvēṇikayā siddhaiśca mantrairupalakṣitō mantrairupalakṣitō mantrajñō badhnīyāt| bandhēna hi viṣaṁ stabhyatē| jalaṁ yathā sētubandhēna| asya ca daṣṭasya, sirā viṣaṁ bandhanapīḍitā na vahanti|
Adhikarana anu niShpIDya daMshamuddharet (44) · Śloka 44
niṣpīḍyānūddhēraddaṁśaṁ marmasandhyagataṁ tathā| na jāyatē viṣādvēgō bījanāśādivāṅkuraḥ||44||
View original
निष्पीड्यानूद्धेरद्दंशं मर्मसन्ध्यगतं तथा| न जायते विषाद्वेगो बीजनाशादिवाङ्कुरः||४४||
🔊 Audio coming soon
sa0- anu-paścāt, niṣpīḍya daṁśamuddharēt marmasandhiṁ varjayitvā| tathā-ēvaṁ kr̥tē sati, viṣavēgō na jāyatē| yathā-aṅkurō bījanāśāt|
Adhikarana maNDalItaradaMshasya prataptahemAdinA dahanam (45-46) · Śloka 46
daṁśaṁ maṇḍalināṁ muktvā pittalatvādathāparam| prataptairhēmalōhādyairdahēdāśūlmukēna vā||45|| karōti bhasmasātsadyō vahniḥ kiṁ nāma tu kṣatam| |46|
View original
दंशं मण्डलिनां मुक्त्वा पित्तलत्वादथापरम्| प्रतप्तैर्हेमलोहाद्यैर्दहेदाशूल्मुकेन वा||४५|| करोति भस्मसात्सद्यो वह्निः किं नाम तु क्षतम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
sa0- maṇḍalināṁ ca daṁśaṁ pittalatvāddhētōrmuktvā, athāparaṁ daṁśaṁ hēmādibhiḥ prataptaiḥ śīghraṁ dahēdulmukēna vā| yatō'gniḥ sadya ēva bhasmatāṁ sarvamēva vastu nayati| kṣataṁ tu kiyanmātram|
Adhikarana maNDalItaradaMshasya mRudAdipUrNavatkreNa vA~a~acUShaNam, agadairmuhura~ggalepaH, candanAdisalilena secanam (46-48) · Śloka 48
| ācūṣēt pūrṇavaktrō vā mr̥dbhasmāgadagōmayaiḥ||46|| pracchāyāntarariṣṭāyāṁ māṁsalaṁ tu viśēṣataḥ| aṅgaṁ sahaiva daṁśēna lēpayēdagadairmuhuḥ||47|| candanōśīrayuktēna salilēna ca sēcayēt| |48|
View original
| आचूषेत् पूर्णवक्त्रो वा मृद्भस्मागदगोमयैः||४६|| प्रच्छायान्तररिष्टायां मांसलं तु विशेषतः| अङ्गं सहैव दंशेन लेपयेदगदैर्मुहुः||४७|| चन्दनोशीरयुक्तेन सलिलेन च सेचयेत्| |४८|
🔊 Audio coming soon
sa0- athavā pittalaprāyaḥ syāt tadā mr̥dādibhiḥ pūrṇavadanō'riṣṭāmadhyaṁ pracchāya-pracchānaṁ kr̥tvā, ācūṣēt| māṁsalaṁ tu sthānaṁ viśēṣēṇa pracchāyācūṣēt| tathā daṁśēna sārdhamaṅgamagadēna punaḥpunarlēpayēt| candanōśīrānvitēnōdakēna sēcayēcca śarīram|
Adhikarana maNDalItaradaMshasya viShe pravisRute sirAvyadhaH (48-49) · Śloka 49
| viṣē pravisr̥tē vidhyētsirāṁ sā paramā kriyā||48|| raktē nirhriyamāṇē hi kr̥tsnaṁ nirhrīyatē viṣam| |49|
View original
| विषे प्रविसृते विध्येत्सिरां सा परमा क्रिया||४८|| रक्ते निर्ह्रियमाणे हि कृत्स्नं निर्ह्रीयते विषम्| |४९|
🔊 Audio coming soon
sa0- viṣē pravisr̥tē sati sirāṁ vidhyēt| sā hi uttamā kriyā| yatō'syāsr̥ji nirhriyamāṇē viṣaṁ sarvamēva nirhriyatē, tadāśritatvāt|
Adhikarana saviShaparaktasya lakShaNam (49-50) · Śloka 50
| durgandhaṁ saviṣaṁ raktamagnau caṭacaṭāyatē||49|| yathādōṣaṁ viśuddhaṁ ca pūrvavallakṣayēdasr̥k| |50|
View original
| दुर्गन्धं सविषं रक्तमग्नौ चटचटायते||४९|| यथादोषं विशुद्धं च पूर्ववल्लक्षयेदसृक्| |५०|
🔊 Audio coming soon
sa0-saviṣaṁ śōṇitaṁ durgandhaṁ syāt| vahnau ca kṣiptaṁ caṭacaṭāyatē| viśuddhaṁ ca raktaṁ dōṣānusārēṇa pūrvavat-sirāvyadhavidhyuktēna (hr̥.sū. a. 27) lakṣaṇēna, vidyāt|
Adhikarana sirAsvadRushyamAnAsu shRu~ggAdinA raktamokShaNam (50) · Śloka 50
| sirāsvadr̥ṣyamānāsu yōjyāḥ śr̥ṅgajalaukasaḥ||50||
View original
| सिरास्वदृष्यमानासु योज्याः शृङ्गजलौकसः||५०||
🔊 Audio coming soon
sa0- sirāsu tu śōphādinā'nupalabhyamānāsu śr̥ṅgaṁ jalaukasō vā yuñjyāt|
Adhikarana srutasheSharaktasya shItalepAdinA stambhanam (51) · Śloka 51
śōṇitaṁ srutaśēṣaṁ ca pravilīnaṁ viṣōṣmaṇā| lēpasēkaiḥ subahuśaḥ stambhayēdbhr̥śaśītalaiḥ||51||
View original
शोणितं स्रुतशेषं च प्रविलीनं विषोष्मणा| लेपसेकैः सुबहुशः स्तम्भयेद्भृशशीतलैः||५१||
🔊 Audio coming soon
sa0- srutaśēṣaṁ ca lōhitaṁ viṣōṣmaṇā pravilīnaṁ lēpādibhiḥ punaḥpunarupayuktairatiśītalaiḥ stambhayēt|
Adhikarana askanne rakte mUrcchAdayaH, teShu shItopacArAdishca (52) · Śloka 52
askannē viṣavēgāddhi mūrcchāyamadahr̥ddravāḥ| bhavanti tān jayēcchītairbījēccārōmaharṣataḥ||52||
View original
अस्कन्ने विषवेगाद्धि मूर्च्छायमदहृद्द्रवाः| भवन्ति तान् जयेच्छीतैर्बीजेच्चारोमहर्षतः||५२||
🔊 Audio coming soon
sa0- askannē-asrutē'styānē, hi raktē viṣavēgēna mūrcchādyā bhavanti| tāṁśca śītairlēpādibhirjayēt| tathā rōmāñcō yāvacchītē na syāt tāvadbījēcca|
Adhikarana skanne rakte viShavegashAntiH (53) · Śloka 53
skannē tu rudhirē sadyō viṣavēgaḥ praśāmyati| |53|
View original
स्कन्ने तु रुधिरे सद्यो विषवेगः प्रशाम्यति| |५३|
🔊 Audio coming soon
sa0- asrē tu skannē sati viṣavēgaḥ śīghramēva praśāmyati|
Adhikarana viShaM tIkShNatvAt hRudayakarShaNam, hRudayarakShaNAya ghRutAdi pAnam, hRudayAvaraNe hRudishleShmopacayaH (53-54) · Śloka 54
| viṣaṁ karṣati tīkṣṇatvād hr̥dayaṁ tasya guptayē||53|| pibēddhr̥taṁ ghr̥takṣaudramagadaṁ vā ghr̥tāplutam| hr̥dayāvaraṇē cāsya ślēṣmā hr̥dyupacīyatē||54||
View original
| विषं कर्षति तीक्ष्णत्वाद् हृदयं तस्य गुप्तये||५३|| पिबेद्धृतं घृतक्षौद्रमगदं वा घृताप्लुतम्| हृदयावरणे चास्य श्लेष्मा हृद्युपचीयते||५४||
🔊 Audio coming soon
sa0- viṣaṁ tīkṣṇādiyōgād hr̥dayaṁ karṣati| tasya-hr̥dayasya, guptayē-rakṣaṇāya, ghr̥taṁ ghr̥takṣaudramagadaṁ vā pibēt ghr̥tāplutam| asya-puruṣasya, hr̥dayāvaraṇē sati ślēṣmā hr̥dayē cayaṁ yāti|
Adhikarana tataH pravRuttagauravAdervamanam (55-56) · Śloka 56
pravr̥ttagauravōtklēśahr̥llāsaṁ vāmayēttataḥ| dravaiḥ kāñjikakaulatthatailamadyādivarjitaiḥ||55|| vamanairviṣahr̥dbhiśca naivaṁ vyāpnōti tadvapuḥ| |56|
View original
प्रवृत्तगौरवोत्क्लेशहृल्लासं वामयेत्ततः| द्रवैः काञ्जिककौलत्थतैलमद्यादिवर्जितैः||५५|| वमनैर्विषहृद्भिश्च नैवं व्याप्नोति तद्वपुः| |५६|
🔊 Audio coming soon
sa0-pravr̥ttāḥ-sañjātāḥ, gauravōtklēśahr̥llāsā yasya sa ēvaṁ bhūtastaṁ dravaiḥ kāñjikādirahitairvamanairvāmayēt viṣaharaiśca vāmayēt| ēvaṁ kr̥tē sati tasya-viṣārtasya, śarīraṁ viṣaṁ na vyāpnōti|
Adhikarana bhuja~ggadoShAdyavalokanapUrvaM vishiShTA kriyA (56-57) · Śloka 57
| bhujaṅgadōṣaprakr̥tisthānavēgaviśēṣataḥ||56|| susūkṣmaṁ samyagālōcya viśiṣṭāṁ cācarētkriyām| |57|
View original
| भुजङ्गदोषप्रकृतिस्थानवेगविशेषतः||५६|| सुसूक्ष्मं सम्यगालोच्य विशिष्टां चाचरेत्क्रियाम्| |५७|
🔊 Audio coming soon
sa0- bhujaṅgadōṣādikaṁ susūkṣmayā buddhyā samyagālōcya viśiṣṭāṁ kriyāṁ samācarēt|
Adhikarana darvIkarairdaShTe sinduvAritamUlAdikaM pAnaM nasyaM ca (57-58) · Śloka 58
| sinduvāritamūlāni śvētā ca girikarṇikā||57|| pānaṁ darvīkarairdaṣṭē nasyaṁ madhu sapākalam| |58|
View original
| सिन्दुवारितमूलानि श्वेता च गिरिकर्णिका||५७|| पानं दर्वीकरैर्दष्टे नस्यं मधु सपाकलम्| |५८|
🔊 Audio coming soon
sa0- sinduvāritamūlādikaṁ jalānvitaṁ darvīkarairdaṣṭē pānaṁ nasyaṁ mākṣikaṁ kuṣṭhasahitaṁ hitam|
Adhikarana kRuShNasarpeNa daShTe cAraTyAdi lepaH kShaudrAdiyutaghRutapAnaM ca (58-59) · Śloka 59
| kr̥ṣṇasarpēṇa daṣṭasya limpēddaṁśaṁ hr̥tē'sr̥ji||58|| cāraṭīnākulībhyāṁ vā tīkṣṇamūlaviṣēṇa vā| pānaṁ ca kṣaudramañjiṣṭhāgr̥hadhūmayutaṁ ghr̥tam||59||
View original
| कृष्णसर्पेण दष्टस्य लिम्पेद्दंशं हृतेऽसृजि||५८|| चारटीनाकुलीभ्यां वा तीक्ष्णमूलविषेण वा| पानं च क्षौद्रमञ्जिष्ठागृहधूमयुतं घृतम्||५९||
🔊 Audio coming soon
sa0- kr̥ṣṇabhujaṅgadaṣṭasya raktē hr̥tē sati daṁśaṁ guñjānākulībhyāṁ limpēt| tīkṣṇēna mūlaviṣēna vā limpēt| kṣaudrādiyutaṁ ca sarpiḥ pānam|
Adhikarana phaNinAM rAjImatAM ca viShe tandulIyakAdyagadaH (60-61) · Śloka 61
tandulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ| mātuluṅgī sitā śēluḥ pānanasyāñjanairhitaḥ||60|| agadaḥ phaṇināṁ ghōrē viṣē rājīmatāmapi| |61|
View original
तन्दुलीयककाश्मर्यकिणिहीगिरिकर्णिकाः| मातुलुङ्गी सिता शेलुः पाननस्याञ्जनैर्हितः||६०|| अगदः फणिनां घोरे विषे राजीमतामपि| |६१|
🔊 Audio coming soon
sa0- tandulīyakādikaḥ pānādibhiragadaḥ phaṇināṁ rājīmatāṁ ca dāruṇē viṣē hitaḥ|
Adhikarana maNDaliviShe sugandhAdyagadaH (61-62) · Śloka 62
| samāḥ sugandhāmr̥dvīkāśvētākhyāgajadantikāḥ||61|| ardhāṁśaṁ saurasaṁ patraṁ kapitthaṁ bilvadāḍimam| sakṣaudrō maṇḍaliviṣē viśēṣādagadō hitaḥ||62||
View original
| समाः सुगन्धामृद्वीकाश्वेताख्यागजदन्तिकाः||६१|| अर्धांशं सौरसं पत्रं कपित्थं बिल्वदाडिमम्| सक्षौद्रो मण्डलिविषे विशेषादगदो हितः||६२||
🔊 Audio coming soon
sa0-sugandhādayaḥ samāḥ-samabhāgāḥ, ardhabhāgēna surasapatrādikamiti samākṣikō maṇḍalinō viṣē viśēṣēṇāgadō hitaḥ|
Adhikarana maNDaliviShe himavAnnAmAgadaH (63-64) · Śloka 64
pañcavalkavarāyaṣṭīnāgapuṣpailavālukam| jīvakarṣabhakau śītaṁ sitā padmakamutpalam||63|| sakṣaudrō himavānnāma hanti maṇḍalināṁ viṣam| lēpācchvayathuvīsarpavisphōṭajvaradāhahā||64||
View original
पञ्चवल्कवरायष्टीनागपुष्पैलवालुकम्| जीवकर्षभकौ शीतं सिता पद्मकमुत्पलम्||६३|| सक्षौद्रो हिमवान्नाम हन्ति मण्डलिनां विषम्| लेपाच्छ्वयथुवीसर्पविस्फोटज्वरदाहहा||६४||
🔊 Audio coming soon
sa0- pañcavalkādikō mākṣikayutō himavānnāmāgadō maṇḍaliviṣaṁ lēpēna hanti, śōphādihā ca| śirīṣapippalavaṭaplakṣavētasānāṁ pañcānāṁ tvak-pañcavalkamucyatē|
Adhikarana maNDaliviShe kAshmaryAdipAnam (65) · Śloka 65
kāśmaryaṁ vaṭaśuṅgāni jīvakarṣabhakau sitā| mañjiṣṭhā madhukaṁ cēti daṣṭō maṇḍalinā pibēt||65||
View original
काश्मर्यं वटशुङ्गानि जीवकर्षभकौ सिता| मञ्जिष्ठा मधुकं चेति दष्टो मण्डलिना पिबेत्||६५||
🔊 Audio coming soon
sa0- kāśmaryādikaṁ maṇḍalidaṣṭō naraḥ pibēt|
Adhikarana gonasaviShe vaMshatvagAdiko~aShTA~ggo~agadaH (66-67) · Śloka 67
vaṁśatvagbījakaṭukāpāṭalībījanāgaram| śirīpabījātiviṣē mūlaṁ gāvēdhukaṁ vacā||66|| piṣṭō gōvāriṇā'ṣṭāṅgō hanti gōnasajaṁ viṣam| |67|
View original
वंशत्वग्बीजकटुकापाटलीबीजनागरम्| शिरीपबीजातिविषे मूलं गावेधुकं वचा||६६|| पिष्टो गोवारिणाऽष्टाङ्गो हन्ति गोनसजं विषम्| |६७|
🔊 Audio coming soon
sa0- vaṁśatvagādikō'ṣṭāṅgō'gadō gōmūtrapiṣṭō gōnasaviṣaṁ hanti| vaṁśasya tvagbījē|
Adhikarana rAjImatAM viShe kaTukAdayaH (67-68) · Śloka 68
| kaṭukātiviṣākuṣṭhagr̥hadhūmaharēṇukāḥ||67|| sakṣaudravyōṣatagarā ghnanti rājīmatāṁ viṣam| |68|
View original
| कटुकातिविषाकुष्ठगृहधूमहरेणुकाः||६७|| सक्षौद्रव्योषतगरा घ्नन्ति राजीमतां विषम्| |६८|
🔊 Audio coming soon
sa0-kaṭukādayō rājīmatāṁ viṣaṁ ghnanti|
Adhikarana kANDacitrAyA viShe daMshaM bhuvi nikhanet tataH pracchitaM sarpiH - pralepAdi (68-70) · Śloka 70
| nikhanētkāṇḍacitrāyā daṁśaṁ yāmadvayaṁ bhuvi||68|| uddhr̥tya pracchitaṁ sarpirdhānyamr̥dbhyāṁ pralēpayēt| pibētpurāṇaṁ ca ghr̥taṁ varācūrṇāvacūrṇitam||69|| jīrṇē viriktō bhuñjīta yavānnaṁ sūpasaṁskr̥tam| |70|
View original
| निखनेत्काण्डचित्राया दंशं यामद्वयं भुवि||६८|| उद्धृत्य प्रच्छितं सर्पिर्धान्यमृद्भ्यां प्रलेपयेत्| पिबेत्पुराणं च घृतं वराचूर्णावचूर्णितम्||६९|| जीर्णे विरिक्तो भुञ्जीत यवान्नं सूपसंस्कृतम्| |७०|
🔊 Audio coming soon
sa0- kāṇḍacitrāyāḥ-sarpaviśēṣasya, daṁśaṁ yāmadvayaṁ bhuvi nikhanēt| tata uddhr̥tya pracchitaṁ sarpairdhānyamr̥dbhyāṁ pralēpayēt| dhānyasya mr̥d dhānyamr̥t| tathā purāṇaṁ ghr̥taṁ triphalācūrṇayutaṁ pibēt| jīrṇē viriktō yavānnaṁ śālyādikaṁ sūpēna saṁskr̥tamadyāt|
Adhikarana vyantaradaShTaviShe karavIrAdyagadaH (70-71) · Śloka 71
| karavīrārkakusumamūlalāṅgalikākaṇāḥ||70|| kalkayēdāranālēna pāṭhāmaricasaṁyutāḥ| ēṣa vyantaradaṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ||71||
View original
| करवीरार्ककुसुममूललाङ्गलिकाकणाः||७०|| कल्कयेदारनालेन पाठामरिचसंयुताः| एष व्यन्तरदष्टानामगदः सार्वकार्मिकः||७१||
🔊 Audio coming soon
sa0- karavīrārkayōḥ kusumamūlaṁ lāṅgalikādīṁśca kāñjikēna kalkayēt| ēṣō'gadaḥ sārvakārmikō vyantaradaṣṭānāṁ hitaḥ| sārvakārmika iti "anuśatikāditvāt(dīnāṁ ca)" [iti] ubhayapadavr̥ddhiḥ|
Adhikarana sarpadaShTaviShe bhAvitasitamaricasya pAnanasyA~jjanam (72) · Śloka 72
śirīṣapuṣpasvarasē saptāhaṁ maricaṁ sitam| bhāvitaṁ sarpadaṣṭānāṁ pānanasyāñjanē hitam||72||
View original
शिरीषपुष्पस्वरसे सप्ताहं मरिचं सितम्| भावितं सर्पदष्टानां पाननस्याञ्जने हितम्||७२||
🔊 Audio coming soon
sa0-śirīṣakusumarasē saptavāsarāṇi sitamaricaṁ bhāvitaṁ bhujaṅgadaṣṭānāṁ pānādau hitam|
Adhikarana takShakadaShTaviShe natAdipAnam (73) · Śloka 73
dvipalaṁ natakuṣṭhābhyāṁ ghr̥takṣaudraṁ catuṣpalam| api takṣakadaṣṭānāṁ pānamētatsukhapradam||73||
View original
द्विपलं नतकुष्ठाभ्यां घृतक्षौद्रं चतुष्पलम्| अपि तक्षकदष्टानां पानमेतत्सुखप्रदम्||७३||
🔊 Audio coming soon
sa0-tagarakuṣṭhayōrdvē palē ghr̥tamākṣikayōścatvāri palāni| takṣakēṇāpi daṣṭānāṁ tatpītaṁ śarmadam|
Adhikarana darvIkRutAM prathame vege raktasrAvAdi (74) · Śloka 74
atha darvīkr̥tāṁ vēgē pūrvē vistrāvya śōṇitam| agadaṁ madhusarpirbhyāṁ saṁyuktaṁ tvaritaṁ pibēt||74||
View original
अथ दर्वीकृतां वेगे पूर्वे विस्त्राव्य शोणितम्| अगदं मधुसर्पिर्भ्यां संयुक्तं त्वरितं पिबेत्||७४||
🔊 Audio coming soon
sa0- darvīkr̥tāṁ ca prathamē vēgē pūrvaṁ raktaṁ visrāvyānantaraṁ madhughr̥tayutamagadaṁ śīghramēva pibēt|
Adhikarana darvIkRutAM dvitIye vege vamanAdi (75) · Śloka 75
dvitīyē vamanaṁ kr̥tvā tadvadēvāgadaṁ pibēt| |75|
View original
द्वितीये वमनं कृत्वा तद्वदेवागदं पिबेत्| |७५|
🔊 Audio coming soon
sa0- dvitīyē vēgē vamanaṁ vidhāya tathaivāgadaṁ pibēt|
Adhikarana darvIkRutAM tRutIye vege viShaghnama~jjanAdi (75) · Śloka 75
| viṣāpahē prayuñjīta tr̥tīyē'ñjananāvanē||75||
View original
| विषापहे प्रयुञ्जीत तृतीयेऽञ्जननावने||७५||
🔊 Audio coming soon
sa0- tr̥tīyē vēgē viṣaghnamañjanādi dadyāt|
Adhikarana darvIkRutAM caturthe vege vamanaM yavAgUshca (76) · Śloka 76
pibēccaturthē pūrvōktāṁ yavāgūṁ vamanē kr̥tē| |76|
View original
पिबेच्चतुर्थे पूर्वोक्तां यवागूं वमने कृते| |७६|
🔊 Audio coming soon
sa0- caturthē vēgē kr̥tavamanaḥ pūrvōktāṁ yavāgūṁ pibēt|
Adhikarana darvIkRutAM pa~jcame ShaShThe ca vege vamanaM, yavAgU, shItalepAdi¶É (76-77) · Śloka 77
| ṣaṣṭhapañcamayōḥ śītairdigdhaṁ siktamabhīkṣṇaśaḥ||76|| pāyayēdvamanaṁ tīkṣṇaṁ yavāgūṁ ca viṣāpahaiḥ| |77|
View original
| षष्ठपञ्चमयोः शीतैर्दिग्धं सिक्तमभीक्ष्णशः||७६|| पाययेद्वमनं तीक्ष्णं यवागूं च विषापहैः| |७७|
🔊 Audio coming soon
sa0- ṣaṣṭhapañcamayōrvēgayōḥ puruṣaṁ śiśirairmuhurliptaṁ siktaṁ ca tīkṣṇaṁ vamanaṁ pāyayēt| yavāgūṁ ca viṣaghnaiḥ kr̥tāṁ pāyayēt|
Adhikarana darvIkRutAm saptame vege tIkShNA~jjanAdi (77-78) · Śloka 78
| agadaṁ saptamē tīkṣṇaṁ yuñjyādañjananasyayōḥ||77|| kr̥tvā'vagāḍhaṁ śastrēṇa mūrdhni kākapadaṁ tataḥ| māṁsaṁ sarudhiraṁ tasya carma vā tatra nikṣipēt||78||
View original
| अगदं सप्तमे तीक्ष्णं युञ्ज्यादञ्जननस्ययोः||७७|| कृत्वाऽवगाढं शस्त्रेण मूर्ध्नि काकपदं ततः| मांसं सरुधिरं तस्य चर्म वा तत्र निक्षिपेत्||७८||
🔊 Audio coming soon
sa0- saptamē vēgē tīkṣṇamagadamañjanē nasyē ca yuñjyāt| tataḥ śastrēṇa kākapadamavagāḍhaṁ mūrdhni vidhāya tatastasya-daṣṭasya, tasmin kākapadē māṁsaṁ saśōṇitaṁ nyasēt, athavā carma nikṣipēt|
Adhikarana maNDalinAM tRutIye vege vamanaM peyA ca (79) · Śloka 79
tr̥tīyē vamitaḥ pēyāṁ vēgē maṇḍalināṁ pibēt| |79|
View original
तृतीये वमितः पेयां वेगे मण्डलिनां पिबेत्| |७९|
🔊 Audio coming soon
sa0- tr̥tīyē maṇḍalināṁ vēgē vamitaḥ pēyāṁ pibēt|
Adhikarana maNDalinAM ShaShThe vege tIkShaNAgadAdi (79) · Śloka 79
| atīkṣṇamagadaṁ ṣaṣṭhē gaṇaṁ vā padmakādikam||79||
View original
| अतीक्ष्णमगदं षष्ठे गणं वा पद्मकादिकम्||७९||
🔊 Audio coming soon
sa0- ṣaṣṭhē'tīkṣṇamagadaṁ padmakādiṁ vā gaṇaṁ (hr̥.sū. a. 15/12) yōjayēt|
Adhikarana rAjImatAM prathame vege raktasrAvAdi (80) · Śloka 80
adyē'vagāḍhaṁ pracchāya vēgē daṣṭasya rājilaiḥ| alābunā harēdraktaṁ pūrvavaccāgadaṁ pibēt||80||
View original
अद्येऽवगाढं प्रच्छाय वेगे दष्टस्य राजिलैः| अलाबुना हरेद्रक्तं पूर्ववच्चागदं पिबेत्||८०||
🔊 Audio coming soon
sa0- rājīmatāṁ prathamē vēgē'tiśayēna pracchāyālābunā raktaṁ harēt| pūrvavaccāgadaṁ pibēt|
Adhikarana rAjImatAM ShaShThe vege tIkShNA~jjanAdi (81) · Śloka 81
ṣaṣṭhē'ñjanaṁ tīkṣṇatamamavapīḍaṁ ca yōjayēt| |81|
View original
षष्ठेऽञ्जनं तीक्ष्णतममवपीडं च योजयेत्| |८१|
🔊 Audio coming soon
sa0-ṣaṣṭhē'ñjanamatitīkṣṇaṁ yōjayēdavapīḍaṁ ca| nanu, atra kēcidvēgā nōditā ēva| tēṣu kiṁ vidhēyam ? ityāha-
Adhikarana anuktavegeShu darvIkarakriyA (81) · Śloka 81
| anuktēṣu ca vēgēṣu kriyāṁ darvīkarōditām||81||
View original
| अनुक्तेषु च वेगेषु क्रियां दर्वीकरोदिताम्||८१||
🔊 Audio coming soon
sa0-akathitēṣu darvīkarōktāṁ kriyāṁ yōjayēt|
Adhikarana garbhiNyAdiShu mRudukriyAdi (82) · Śloka 82
garbhiṇībālavr̥ddhēṣu mr̥duṁ, vidhyētsirāṁ na ca| |82|
View original
गर्भिणीबालवृद्धेषु मृदुं, विध्येत्सिरां न च| |८२|
🔊 Audio coming soon
sa0-garbhīṇyādiṣu mr̥duṁ kriyāṁ yōjayēt| sirāṁ ca na vyadhayēt|
Adhikarana sarvaviShaghnaM vajram (82-83) · Śloka 83
| tvaṅmanōhvā niśē vakraṁ rasaḥ śārdūlajō nakhaḥ||82|| tamālaḥ kēsaraṁ śītaṁ pītaṁ tandulavāriṇā| hanti sarvaviṣāṇyētadvajraṁ vajramivāsurān||83||
View original
| त्वङ्मनोह्वा निशे वक्रं रसः शार्दूलजो नखः||८२|| तमालः केसरं शीतं पीतं तन्दुलवारिणा| हन्ति सर्वविषाण्येतद्वज्रं वज्रमिवासुरान्||८३||
🔊 Audio coming soon
sa0- tvagādikamidaṁ jyēṣṭhāmbhasā pītaṁ sarvāṇi viṣāṇi hanti| vajrivajramivāsurānityupamālaṅkāraḥ|
Adhikarana sarvaviShaghnaM bilvamUlAdya~jjanAdi (84-85) · Śloka 85
bilvasya mūlaṁ surasasya puṣpaṁ phalaṁ karañjasya nataṁ surāhvam| phalatrikaṁ vyōṣaniśādvayaṁ ca vastasya mūtrēṇa susūkṣmapiṣṭam||84|| bhujaṅgalūtōnduravr̥ścikādyairvisūcikājīrṇagarajvaraiśca| ārtānnarān bhūtavidharṣitāṁśca svasthīkarōtyañjanapānanasyaiḥ||85||
View original
बिल्वस्य मूलं सुरसस्य पुष्पं फलं करञ्जस्य नतं सुराह्वम्| फलत्रिकं व्योषनिशाद्वयं च वस्तस्य मूत्रेण सुसूक्ष्मपिष्टम्||८४|| भुजङ्गलूतोन्दुरवृश्चिकाद्यैर्विसूचिकाजीर्णगरज्वरैश्च| आर्तान्नरान् भूतविधर्षितांश्च स्वस्थीकरोत्यञ्जनपाननस्यैः||८५||
🔊 Audio coming soon
sa0- bilvamūlādikaṁ chāgamūtrēṇa suślakṣṇapiṣṭamañjanādibhirbhujaṅgādibhirārtān puruṣān bhūtōpadrutāṁśca svasthayati| upajātivr̥ttē|
Adhikarana daMshAdapi niHsheShaM viShamuddharet, sheShaM hi viShaM punarvegAya jAyeta (86) · Śloka 86
pralēpādyaiśca niḥśēṣaṁ daṁśādapyuddharēdviṣam| bhūyō vēgāya jāyēt śēṣaṁ dūṣīviṣāya vā||86||
View original
प्रलेपाद्यैश्च निःशेषं दंशादप्युद्धरेद्विषम्| भूयो वेगाय जायेत् शेषं दूषीविषाय वा||८६||
🔊 Audio coming soon
sa0- daṁśādapi-kiṁ punaḥ kāyāt, sarvaṁ viṣamuddharēt| śēṣaṁ hi viṣaṁ punarvēgāya sampadyatē, dūṣīviṣāya vā|
Adhikarana viShApAye kupitavAyvAdInAM snehAdyupakramaH (87-88) · Śloka 88
viṣāpāyē'nilaṁ kruddhaṁ snēhādibhirupācarēt| tailamadyakulatthāmlavarjyaiḥ pavananāśanaiḥ||87|| pittaṁ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasnēhabastibhiḥ| samākṣikēṇa vargēṇa kaphamāragvadhādinā||88||
View original
विषापायेऽनिलं क्रुद्धं स्नेहादिभिरुपाचरेत्| तैलमद्यकुलत्थाम्लवर्ज्यैः पवननाशनैः||८७|| पित्तं पित्तज्वरहरैः कषायस्नेहबस्तिभिः| समाक्षिकेण वर्गेण कफमारग्वधादिना||८८||
🔊 Audio coming soon
sa0-viṣāpagamē sati vāyuṁ kupitaṁ snēhādibhirupakramēt, tailādivarjitairvātanāśanaiḥ| pittaṁ pittajvaraharaiḥ kvāthaiḥ snēhabastibhiścōpakramēt| āragvadhādigaṇēna (hr̥. sū. a. 15/17) samākṣikēṇa kaphamupācarēt|
Adhikarana sarpA~ggABihate Sa~gkAviShArdite ca sitAdipAnaM prokShaNAdi (89-90) · Śloka 90
sitā vaigandhikō drākṣā payasyā madhukaṁ madhu| pānaṁ samantrapūtāmbu prēkṣaṇaṁ sāntvaharṣaṇam||89|| sarpāṅgābhihatē yuñjyāttathā śaṅkāviṣārditē| |90|
View original
सिता वैगन्धिको द्राक्षा पयस्या मधुकं मधु| पानं समन्त्रपूताम्बु प्रेक्षणं सान्त्वहर्षणम्||८९|| सर्पाङ्गाभिहते युञ्ज्यात्तथा शङ्काविषार्दिते| |९०|
🔊 Audio coming soon
sa0- sitādikaṁ mantrapūtajalēna sahitaṁ pānam| prōkṣaṇaṁ prakr̥tatvānmantrapūtajalēna vēgaśō'ṅgaśaśca| tathā sāntvanaharṣaṇaṁ sarpāṅgābhihatē yuñjyāt, śaṅkāviṣapīḍitē ca yuñjyāt|
Adhikarana viShashAntyarthaM karketanAdidhAraNam (90-92) · Śloka 92
| karkētanaṁ marakataṁ vajraṁ vāraṇamauktikam||90|| vaiḍhūryaṁ gardabhamaṇiṁ picukaṁ viṣamūṣikām| himavadgirisambhūtāṁ sōmarājīṁ punarnavām||91|| tathā drōṇāṁ mahādrōṇāṁ mānasīṁ sarpajaṁ maṇim| viṣāṇi viṣaśāntyarthaṁ vīryavanti ca dhārayēt||92||
View original
| कर्केतनं मरकतं वज्रं वारणमौक्तिकम्||९०|| वैढूर्यं गर्दभमणिं पिचुकं विषमूषिकाम्| हिमवद्गिरिसम्भूतां सोमराजीं पुनर्नवाम्||९१|| तथा द्रोणां महाद्रोणां मानसीं सर्पजं मणिम्| विषाणि विषशान्त्यर्थं वीर्यवन्ति च धारयेत्||९२||
🔊 Audio coming soon
sa0-karkētanādīni viṣāṇi ca vīryavanti viṣaśāntyarthaṁ dhārayēt|
Adhikarana rAtrisa~jcAre chatrajharjharadhAraNam (36) · Śloka 36
chatrī jharjharapāṇiśca carēdrātrau viśēṣataḥ| tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyanti bhujaṅgamāḥ||93|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē sarpaviṣapratiṣēdhō nāma ṣaṭtriṁśō'dhyāyaḥ||36||
View original
छत्री झर्झरपाणिश्च चरेद्रात्रौ विशेषतः| तच्छायाशब्दवित्रस्ताः प्रणश्यन्ति भुजङ्गमाः||९३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने सर्पविषप्रतिषेधो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः||३६||
🔊 Audio coming soon
sa0- chatravān jharjharahastaśca carēt, viśēṣēṇa rātrau| tayōḥ chatrajharjharayōḥ, yathāsaṅkhyaṁ chāyāśabdābhyāṁ vitrastāḥ sarpāḥ praṇaśyanti, tasmādēvamācaraṇīyamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē sarpaviṣapratiṣēdhō nāma ṣaṭtriṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 36||