16. sarvākṣirōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana sarvAkShirogapratiShedhAdhyAyaH||16|| abhiShyandeShu prAgrUpe tIkShNagaNDUShAdi (2-1) · Śloka 1

અધુના સર્વાક્ષિરોગપ્રતિષેધ ઉપક્રમ્યતે અથાતઃ સર્વાક્ષિરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| પ્રાગ્રૂપ એવ સ્યન્દેષુ તીક્ષ્ણં ગણ્ડૂષનાવનમ્| કારયેદુપવાસં ચ કોપાદન્યત્ર વાતજાત્||૧||

સ૦-સ્યન્દેષુ પૂર્વરૂપાવસ્થાયાં તીક્ષ્ણમેવ ગણ્ડૂષાદિકમુપવાસં ચ સ્યન્દવન્તં કારયેત્, વાતોત્થં કોપં મુક્ત્વા|

Adhikarana abhiShyandeShu dAhAdishAntyarthaM patrAdibiDAlakaH (2-3) · Śloka 3

દાહોપદેહરાગાશ્રુશોફશાન્ત્યૈ બિડાલકમ્| કુર્યાત્સર્વત્ર પત્રૈલામરિચસ્વર્ણગૈરિકૈઃ||૨|| સરસાઞ્જનયષ્ટ્યાહ્વનતચન્દનસૈન્ધવૈઃ| |૩|

સ૦-દાહાદિશાન્ત્યૈ બિડાલકં કુર્યાત્| સર્વત્ર સ્યન્દે પત્રૈલાદિભિઃ સૈન્ધવાન્તૈર્બિડાલકં કુર્યાત્|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande saindhavAdi pittaraktaje~abhiShyande mAMsyAdilepaH kaphaje~abhiShyande manohvAdilepaH sarvaje~abhiShyande pUrvoktaH sarvalepaH (3-5) · Śloka 5

| સૈન્ધવં નાગરં તાર્ક્ષ્યં ભૃષ્ટં મણ્ડેન સર્પિષઃ||૩|| વાતજે ઘૃતભૃષ્ટં વા યોજ્યં શબરદેશજમ્| માંસીપદ્મકકાલીયયષ્ટ્યાહ્વૈઃ પિત્તરક્તયોઃ||૪|| મનોહ્વાફલિનીક્ષૌદ્રૈઃ કફે, સર્વૈસ્તુ સર્વજે| |૫|

સ૦-સૈન્ધવાદિ ઘૃતમણ્ડેન ભૃષ્ટં વા પવનજે ઘૃતભૃષ્ટં વા રોધ્રં યોજ્યમ્| માંસ્યાદિભિઃ પિત્તરક્તયોર્બિડાલકં કુર્યાત્| મનઃશિલાદિભિઃ કફજે| સર્વજે તુ સ્યન્દે સર્વૈઃ-પૂર્વોક્તૈર્મિલિતૈઃ, બિડાલકં કાર્યમ્|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre sitamaricAdyavaguNThanam (5) · Śloka 5

સિતમરિચભાગમેકં ચતુર્મનોહ્વં દ્વિરષ્ટશાબર્કમ્| સઞ્ચૂર્ણ્ય વસ્ત્રબદ્ધં પ્રકુપિતમાત્રેઽવગુણ્ઠનં નેત્રે||૫||

સ૦-ચતુર્ભાગપ્રમાણા મનોહ્વા યસ્મિંસ્તચ્ચતુર્મનોહ્વમ્| દ્વિઃ-દ્વૌ વારૌ, અષ્ટાષ્ટભાગપ્રમાણઃ શાબરકો યસ્મિંસ્તત્ દ્વિરષ્ટશાબરકમ્| તેન સિતમરિચસ્યૈકં ભાગં મનઃશિલાયાશ્ચતુરો ભાગાન્ રોધ્રસ્ય ષોડશ ભાગાન્ સઞ્ચૂર્ણ્ય એતત્સૂક્ષ્મવસ્ત્રબદ્ધં પ્રકુપિતમાત્રે-સદ્યઃપ્રકુપિતે, નયનેઽવગુણ્ઠનં હિતમ્| ગીતિઃ સમુખચપલા|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kulatthacUrNAvacUrNanam (6) · Śloka 6

આરણ્યાશ્છગણરસે પટાવબદ્ધાઃ સુસ્વિન્ના નખવિતુષીકૃતાઃ કુલત્થાઃ| તચ્ચૂર્ણં સકૃદવચૂર્ણનાન્નિશીથે નેત્રાણાં વિધમતિ સદ્ય એવ કોપમ્||૬||

સ૦-આરણ્યાઃ કુલત્થાશ્છગણરસે-ગોશકૃદ્રસે, પટાવબદ્ધાઃ સુસ્વિન્નાસ્તથા નખૈર્વિતુષીકૃતાસ્તેષાં ચૂર્ણમેકવારમેવાવચૂર્ણનાત્ સદ્ય એવ નેત્રાણાં કોપં વિધમતિ-જયતિ| પ્રહર્ષિણીવૃત્તમ્|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre ghoShAdipoTalI (7) · Śloka 7

ઘોષાભયાતુત્થકયષ્ટિરોધ્રૈ- ર્મૂતી સુસૂક્ષ્મૈઃ શ્લથવસ્ત્રબદ્ધૈઃ| તામ્રસ્થધાન્યામ્લનિમગ્નમૂર્તિ- રર્તિં જયત્યક્ષિણિ નૈકરૂપામ્||૭||

સ૦-ઘોષાદિભિઃ સુસૂક્ષ્મૈઃ શ્લથવસ્ત્રબદ્ધૈર્મૂતી-પોટલિકા, તામ્રસ્થકાઞ્જિકનિમગ્નમૂર્તિઃ પીડાં નાનાવિધાં નેત્રે ધારિતા જયતિ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kaTa~gkaTerIkvAthasekaH (8) · Śloka 8

ષોડશભિઃ સલિલપલૈઃ પલં તથૈકં કટઙ્કટેર્યાઃ સિદ્ધમ્| સેકોઽષ્ટભાગશિષ્ટઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ સર્વદોષકુપિતે નેત્રે||૮||

સ૦-દાર્વ્યાઃ પલં જલપલૈઃ ષોડશભિઃ શૃતમષ્ટભાગશેષઃ સેકો મધુયુતઃ સર્વદોષકુપિતે ચક્ષુષિ હિતઃ| આર્યા ગીતિઃ|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre shigrupallavarasaH (9) · Śloka 9

વાતપિત્તકફસન્નિપાતજાં નેત્રયોર્બહુવિધામપિ વ્યથામ્| શીઘ્રમેવ જયતિ પ્રયોજિતઃ શિગ્રુપલ્લવરસઃ સમાક્ષિકઃ||૯||

સ૦-એકૈકદોષજાં સન્નિપાતજાં વા નયનયોર્નાનાવિધાં પીડાં શીઘ્રમેક એવ શોભાઞ્જનકરસઃ સક્ષૌદ્રો જયતિ| રથોદ્ધતાવૃત્તમ્|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande eraNDamUlasiddhakShIram vAtaje~abhiShyande saktupiNDikA (10) · Śloka 10

તરુણમુરુબૂકપત્રં મૂલં ચ વિભિદ્ય સિદ્ધમાજે ક્ષીરે| વાતાભિષ્યન્દરુજં સદ્યો વિનિહન્તિ સક્તુપિણ્ડિકા ચોષ્ણા||૧૦||

સ૦-એરણ્ડસ્ય તરુણં પત્રં મૂલં ચ વિભિદ્ય-સંક્ષુદ્ય, છાગદુગ્ધસિદ્ધં વાતાભિષ્યન્દે પીડાં સદ્ય એવ નિહન્તિ| દોષાદિવશાત્ સક્તુપિણ્ડી ઉષ્ણા વા રુજં હન્તિ| આર્યા ગીતિઃ|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande bilvAdikvAthaH Ashcyotane vAtaje~abhiShyande hrIberAdi shUlAshcyotanam raktapittaje~abhiShyande ma~jjiShThAdikvAthasekaH (11-13) · Śloka 13

આશ્ચ્યોતનં મારુતજે ક્વાથો બિલ્વાદિભિર્હિતઃ| કોષ્ણઃ સહૈરણ્ડજટાબૃહતીમધુશિગ્રુભિઃ||૧૧|| હ્રીબેરવક્રશાર્ઙ્ગેષ્ટોદુમ્બરત્વક્ષુ સાધિતમ્| સામ્ભસા પયસાઽઽજેન શૂલાશ્ચ્યોતનમુત્તમમ્||૧૨|| મઞ્જિષ્ઠારજનીલાક્ષાદ્રાક્ષર્દ્ધિમધુકોત્પલૈઃ| ક્વાથઃ સશર્કરઃ શીતઃ સેચનં રક્તપિત્તજિત્||૧૩||

સ૦-વાતજેઽભિષ્યન્દે બિલ્વાદિભિરેરણ્ડમૂલાદિભિઃ સહ ક્વાથઃ કૃતઃ કોષ્ણો હિતમાશ્ચ્યોતનમ્| હ્રીબેરાદિષુ સાધિતં સજલેનાજેન પયસા ઉત્તમં શૂલાશ્ચ્યોતનં પ્રસાદનં ભવેત્| હ્રીબેરં-વાલકમ્| વક્રં-તગરમ્| મઞ્જિષ્ઠાદિભિઃ ક્વાથઃ સસિતઃ શિશિરઃ સેકો રક્તપિત્તઘ્નઃ|

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande kaserukAdirajaHpAnIyam (14) · Śloka 14

કસેરુયષ્ટ્યાહ્વરજસ્તાન્તવે શિથિલં સ્થિતમ્| અપ્સુ દિવ્યાસુ નિહિતં હિતં સ્યન્દેઽસ્રપિત્તજે||૧૪||

સ૦-કસેરુકાદિરજો વસ્ત્રે શિથિલં સ્થિતં દિવ્યજલે ક્ષિપ્તં સ્યન્દે રક્તપિત્તજે હિતમ્|

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande puNDrAdipoTalI (15) · Śloka 15

પુણ્ડ્રયષ્ટીનિશામૂતી પ્લુતા સ્તન્યે સશર્કરે| છાગદુગ્ધેઽથવા દાહરુગ્રાગાશ્રુનિવર્તની||૧૫||

સ૦-પુણ્ડ્રાદિભિર્મૂતી સ્ત્રીક્ષીરે સશર્કરે પ્લુતા છાગદુગ્ધે વા દાહાદિહૃત્|

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande shvetarodhrAdipoTalI (16) · Śloka 16

શ્વેતરોધ્રં સમધુકં ઘૃતભૃષ્ટં સુચૂર્ણિતં| વસ્ત્રસ્થં સ્તન્યમૃદિતં પિત્તરક્તાભિઘાતજિત્||૧૬||

સ૦-શ્વેતરોધ્રં સમધુકં ઘૃતભૃષ્ટં સૂક્ષ્મરજીકૃતં વસનસ્થં સ્તન્યેન મૃદિતં પિત્તાદિજિત્|

Adhikarana kaphaje~abhiShyande nAgarAdikvAthaH Ashcyotane sarvaje~abhiShyande mishrairetairAshcotanam (17) · Śloka 17

નાગરત્રિફલાનિમ્બવાસરોધ્રરસઃ કફે| કોષ્ણમાશ્ચ્યોતનં મિશ્રૈર્ભેષજૈઃ સાન્નિપાતિકે||૧૭||

સ૦-નાગરાદિરસઃ શ્લેષ્મણ્યાશ્ચ્યોતનં કોષ્ણં હિતમ્| સ૦-સાન્નિપાતિકેઽભિષ્યન્દે મિશ્રૈરૌષધૈઃ-એતૈરેવાનન્તરોક્તૈઃ, આશ્ચ્યોતનં કોષ્ણં હિતમ્|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande susnigdhaM kRutvArudhirasrAvaH vAtAdyabhiShyande punaH snigdhaM kRutvA virekaH (18-19) · Śloka 19

સર્પિઃ પુરાણં પવને, પિત્તે શર્કરયાઽન્વિતમ્| વ્યોષસિદ્ધં કફે પીત્વા યવક્ષારાવચૂર્ણિતમ્||૧૮|| સ્રાવયેદ્રુધિરં ભૂયસ્તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્| |૧૯|

સ૦-પવને પુરાણં ઘૃતં હિતમ્| પિત્તે શર્કરયા યુતં ઘૃતં હિતમ્| કફે વ્યોષસિદ્ધં ઘૃતં યવક્ષારાવચૂર્ણિતં પીત્વા રુધિરં સ્રાવયેત્| ભૂયઃ સ્નિગ્ધં તતો વિરેચયેત્|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande shUladAhayorAnUpavesavAralepaH (19-20) · Śloka 20

| આનૂપવેસવારેણ શિરોવદનલેપનમ્||૧૯|| ઉષ્ણેન શૂલે, દાહે તુ પયઃસર્પિર્યુતૈર્હિમૈઃ| |૨૦|

સ૦-આનૂપવેસવારેણ શિરોવદનલેપનમુષ્ણેન કાર્યં શૂલે સતિ| દાહે તુ સતિ ક્ષીરઘૃતાન્વિતૈઃ શીતૈઃ પ્રલેપઃ કાર્યઃ|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande timirapratiShedhavatpratIkAraH (20) · Śloka 20

| તિમિરપ્રતિષેધં ચ વીક્ષ્ય યુઞ્જ્યાદ્યથાયથમ્||૨૦||

સ૦-તિમિરપ્રતિષેધં ચ પર્યાલોચ્ય યથાયોગં ચિકિત્સિતં યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana adhimanthAdhiShu ayameva vidhiH adhimanthe~ashAntau bhruvorupari dAhaH (21) · Śloka 21

અયમેવ વિધિઃ સર્વો મન્થાદિષ્વપિ શસ્યતે| અશાન્તૌ સર્વથા મન્થે ભ્રુવોરુપરિ દાહયેત્||૨૧||

સ૦-એષ એવ વિધિરશેષેષુ મન્થાદિષ્વપિ શસ્યતે| સ૦-સર્વથૈવાશાન્તૌ મન્થે ભ્રુવોરુપરિ દાહયેત્|

Adhikarana vAtaje~adhimanthe godadhivartiH (22) · Śloka 22

રૂપ્યં રૂક્ષેણ ગોદધ્ના લિમ્પેન્નીલત્વમાગતે| શુષ્કે તુ મસ્તુના વર્તિર્વાતાક્ષ્યામયનાશિની||૨૨||

સ૦-રૂપ્યં ગોદધ્ના રૂક્ષેણ લિમ્પેત્| તસ્મિન્ દધ્નિ નીલત્વમાગતે શુષ્કે ચ મસ્તુના વર્તિર્વાતાક્ષિરોગનાશિની|

Adhikarana pittaraktaje~adhimanthe sumanaHkorakAdivartiH (23) · Śloka 23

સુમનઃકોરકાઃ શઙ્ખસ્ત્રિફલા મધુકં બલા| પિત્તરક્તાપહા વર્તિઃ પિષ્ટા દિવ્યેન વારિણા||૨૩||

સ૦-સુમનઃકલિકાદયો વર્તિર્દિવ્યેન જલેન પિષ્ટા પિત્તરક્તહૃત્|

Adhikarana kaphaje~adhimanthe saindhavAdivartiH (24) · Śloka 24

સૈન્ધવં ત્રિફલા વ્યોષં શઙ્ખનાભિઃ સમુદ્રજઃ| ફેન ઐલેયકં સર્જો વર્તિઃ શ્લેષ્માક્ષિરોગનુત્||૨૪||

સ૦-સૈન્ધવાદિભિર્વર્તિઃ શ્લેષ્માક્ષિરોગજિત્|

Adhikarana sarvaje~adhimanthe pAshupato yogaH (25-27) · Śloka 27

પ્રપૌણ્ડરીકં યષ્ટ્યાહ્વં દાર્વી ચાષ્ટપલં પચેત્| જલદ્રોણે રસે પૂતે પુનઃ પક્વે ઘને ક્ષિપેત્||૨૫|| પુષ્પાઞ્જનાદ્દશપલં કર્ષં ચ મરિચાત્તતઃ| કૃતશ્ચૂર્ણોઽથવા વર્તિઃ સર્વાભિષ્યન્દસમ્ભવાન્||૨૬|| હન્તિ રાગરુજાઘર્ષાન્ સદ્યો દૃષ્ટિં પ્રસાદયેત્| અયં પાશુપતો યોગો રહસ્યં ભિષજાં પરમ્||૨૭||

સ૦-પ્રપ્રૌણ્ડરીકાદિકમષ્ટપલં પૃથગ્જલદ્રોણે પચેત્| રસે પૂતે પુનઃ શૃતે ઘને ચ પુષ્પાઞ્જનાદ્દશ પલાનિ, મરીચાત્કર્ષં ચ ક્ષિપેત્| કૃતશ્ચૂર્ણોઽથવા વર્તિઃ સર્વાભિષ્યન્દોત્થાન્ રાગાદીન્ હન્તિ| તથા સદ્ય એવ દૃષ્ટિં પ્રસાદયેત્| એષ પાશુપતાખ્યો યોગો ભિષજાં પરં રહસ્યમ્|

Adhikarana shuShkAkShipAke ghRutapAnatarpaNAdi (28-29) · Śloka 29

શુષ્કાક્ષિપાકે હવિષઃ પાનમક્ષ્ણોશ્ચ તર્પણમ્| ઘૃતેન જીવનીયેન નસ્યં તૈલેન વાઽણુના||૨૮|| પરિષેકો હિતશ્ચાત્ર પયઃ કોષ્ણં સસૈન્ધવમ્| |૨૯|

સ૦-શુષ્કાક્ષિપાકે ઘૃતસ્ય પાનમક્ષ્ણોશ્ચ જીવનીયસિદ્ધેન ઘૃતેન તર્પણં હિતમ્| અણુના તૈલેન નસ્યં હિતમ્ અત્ર ચ ક્ષીરં કોષ્ણં સૈન્ધવયુતં પરિષેકો હિતઃ|

Adhikarana shuShkAkShipAke mahauShadhA~jjanam shuShkAkShipAke AnUpasattvotthA vasA~a~jjanam (29-30) · Śloka 30

| સર્પિર્યુક્તં સ્તન્યપિષ્ટમઞ્જનં ચ મહૌષધમ્||૨૯|| વસા વાઽઽનૂપસત્ત્વોત્થા કિઞ્ચિત્સૈન્ધવનાગરા| |૩૦|

સ૦-નાગરં સ્તન્યપિષ્ટં ઘૃતાન્વિતમઞ્જનં હિતમ્| આનૂપપ્રાણિજા વા વસા કિઞ્ચિત્સૈન્ધવશુણ્ઠીયુતા [ અઞ્જનં ] શસ્યતે|

Adhikarana shuShkAkShipAke keshamaShI a~jjanam (30-31) · Śloka 31

| ઘૃતાક્તાન્ દર્પણે ઘૃષ્ટાન્ કેશાન્ મલ્લકસમ્પુટે||૩૦|| દગ્ધ્વાઽઽજ્યપિષ્ટા લોહસ્થા સા મષી શ્રેષ્ઠમઞ્જનમ્| |૩૧|

સ૦-કેશાન્ ઘૃતાક્તાન્ દર્પણે ઘૃષ્ટાન્ મલ્લકસમ્પુટે દગ્ધ્વા ઘૃતપિષ્ટા લોહપાત્રસ્થા સા મષી શ્રેષ્ઠમઞ્જનમ્|

Adhikarana sashophe alpashophe ca snigdhasya sirAvyadhaH sashophe alpashophe punaHsnigdhaM kRutvA virekaH (31-32) · Śloka 32

| સશોફેવાઽલ્પશોફે ચ સ્નિગ્ધસ્ય વ્યધયેત્સિરામ્||૩૧|| રેકઃ સ્નિગ્ધે પુનર્દ્રાક્ષાપથ્યાક્વાથત્રિવૃદ્ઘૃતૈઃ| |૩૨|

સ૦-સશોફેઽલ્પશોફે વા સ્નિગ્ધસ્ય સિરાં વિધ્યેત્| સ્નિગ્ધસ્ય પુનર્દ્રાક્ષાદિભિર્વિરેકઃ|

Adhikarana saSoPe alpaSoPe SUlaharaH SvetarodhrapoTalIsekaH (32-33) · Śloka 33

| શ્વેતરોધ્રં ઘૃતે ભૃષ્ટં ચૂર્ણિતં તાન્તવસ્થિતમ્||૩૨|| ઉષ્ણામ્બુના વિમૃદિતં સેકઃ શૂલહરઃ પરમ્| |૩૩|

સ૦-શ્વેતરોધ્રં ઘૃતે ભૃષ્ટં ચૂર્ણિતં વસ્ત્રસ્થિતમુષ્ણામ્બુના મૃદિતં સેકઃ શૂલહૃત્પરમ્|

Adhikarana sashophe alpashophe dArvyAdikvAthaH Ashcyotane (33) · Śloka 33

| દાર્વીપ્રપૌણ્ડરીકસ્ય ક્વાથો વાઽઽશ્ચ્યોતને હિતઃ|૩૩|

સ૦-દાર્વીપ્રપૌણ્ડરીકયોશ્ચ ક્વાથ આશ્ચ્યોતને હિતઃ|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA vakShyamANAH sandhAvAH (33) · Śloka 33

સન્ધવાંશ્ચ પ્રયુઞ્જીત ઘર્ષરાગાશ્રુરુગ્ઘરાન્| ||૩૩||

સ૦-સન્ધાવાંશ્ચ વક્ષ્યમાણાન્ ઘર્ષાદિહરાન્ પ્રયુઞ્જીત|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAmraghRuShTAdiH sandhAvaH sashophe alpashophe gharShAdiharA gavyadadhisarAdiH sandhAvaH (34.5) · Śloka

તામ્રં લોહે મૂત્રઘૃષ્ટં પ્રયુક્તં નેત્રે સર્પિર્ધૂપિતં વેદનાઘ્નમ્| તામ્રે ઘૃષ્ટો ગવ્યદધ્નઃ સરો વા યુક્તઃ કૃષ્ણાસૈન્ધવાભ્યાં વરિષ્ઠઃ||૩૪.૫||

સ૦-લોહભાણ્ડે તામ્રં ગોમૂત્રેણ ઘૃષ્ટં સર્પિર્ધૂપિતં નેત્રે પ્રયુક્તં પીડાહૃત્| ગવ્યદધિસરસ્તામ્રે ઘૃષ્ટઃ કૃષ્ણાસૈન્ધવયુક્તો નેત્રે પ્રયુક્તો વરીયાન્ વેદનાઘ્નઃ સન્ધાવઃ|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA sha~gkhaghRuShTAdiH sandhAvaH (35.5) · Śloka

શઙ્ખં તામ્રે સ્તન્યઘૃષ્ટં ઘૃતાક્તૈઃ શમ્યાઃ પત્રૈર્ધૂપિતં તદ્યવૈશ્ચ| નેત્રે યુક્તં હન્તિ સન્ધાવસંજ્ઞં ક્ષિપ્રં ઘર્ષં વેદનાં ચાતિતીવ્રામ્||૩૫.૫||

સ૦-શઙ્ખં સ્તન્યેન તામ્રે ઘૃષ્ટં શમીપત્રૈર્યવૈશ્ચ ઘૃતાક્તૈર્ધૂપિતં તત્સન્ધાવસંજ્ઞં નેત્રે પ્રયુક્તં શીઘ્રં ઘર્ષં વેદનામતિદારુણાં ચ હન્તિ| શાલિન્યૌ વૃત્તે|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA udumbaraphalAdiH sandhAvaH (36-37) · Śloka 37

| ઉદુમ્બરફલં લોહે ઘૃષ્ટં સ્તન્યેન ધૂપિતમ્||૩૬|| સાજ્યૈઃ શમીચ્છદૈર્દાહશૂલરાગાશ્રુહર્ષજિત્| |૩૭|

સ૦-ઉદુમ્બરફલં લોહે સ્તન્યેન ઘૃષ્ટં ઘૃતાક્તૈઃ શમીપત્રૈર્ધૂપિતં દાહાદિજિત્|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA shigrupallavaniryAsAdiH sandhAvaH (37-38) · Śloka 38

| શિગ્રુપલ્લવનિર્યાસઃ સુઘૃષ્ટસ્તામ્રસમ્પુટે||૩૭|| ઘૃતેન ધૂપિતો હન્તિ શોફઘર્ષાશ્રુવેદનાઃ| |૩૮|

સ૦-શિગ્રુપલ્લવરસઃ સુઘૃષ્ટસ્તામ્રસમ્પુટે ઘૃતેન ધૂપિતઃ શોફાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA mRutkapAlAdiH sandhAvaH (38-39) · Śloka 39

| તિલામ્ભસા મૃત્કપાલં કાંસ્યે ઘૃષ્ટં સુધૂપિતમ્||૩૮|| નિમ્બપત્રૈર્ઘૃતાભ્યક્તૈર્ઘર્ષશૂલાશ્રુરાગજિત્| |૩૯|

સ૦-મૃત્કપાલં તિલામ્ભસા કાંસ્યે ઘૃષ્ટં તથા નિમ્બપત્રૈર્ઘૃતાભ્યક્તૈર્ધૂપિતં ઘર્ષાદિજિત્|

Adhikarana sandhAvenA~jjite netre stanyAshcyotanam (39-40) · Śloka 40

| સન્ધાવેનાઞ્જિતે નેત્રે વિગતૌષધવેદને||૩૯|| સ્તન્યેનાશ્ચ્યોતનં કાર્યં ત્રિઃ પરં નાઞ્જયેચ્ચ તૈઃ| |૪૦|

સ૦-સન્ધાવેન નેત્રેઽઞ્જિતે વિગતૌષધવેદને સતિ સ્તન્યેનાશ્ચ્યોતનં હિતં કાર્યં ત્રીન્ વારાન્| તૈશ્ચ-સન્ધાવૈઃ, પરં-ત્રિભ્યો વારેભ્યો, નાઞ્જયેત્|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAlIsapatrAdiguTikA sandhAvaH (40-42) · Śloka 42

| તાલીસપત્રચપલાનતલોહરજોઞ્જનૈઃ||૪૦|| જાતીમુકુલકાસીસસૈન્ધવૈર્મૂત્રપેષિતૈઃ| તામ્રમાલિપ્ય સપ્તાહં ધારયેત્પેષયેત્તતઃ||૪૧|| મૂત્રેણૈવાનુ ગુટિકાઃ કાર્યાશ્છાયવિશોષિતાઃ| તાઃ સ્તન્યઘૃષ્ટા ઘર્ષાશ્રુશોફકણ્ડૂવિનાશનાઃ||૪૨||

સ૦-તાલીસપત્રાદિભિર્મૂત્રપિષ્ટૈસ્તામ્રમાલિપ્ય સપ્તાહં ધારયેત્| તતઃ સપ્તાહાદૂર્ધ્વં ગોમૂત્રેણૈવ ગુટિકાઃ કુર્યાત્| તાશ્ચ છાયાવિશોષિતાઃ સ્તન્યઘૃષ્ટા ઘર્ષાદિઘ્નાઃ|

Adhikarana sashophe alpashophe vyAghryAdikaH sandhAvaH (43) · Śloka 43

વ્યાઘ્રીત્વઙ્ઽઽમધુકં તામ્રરજોઽજાક્ષીરકલ્કિતમ્| શમ્યામલકપત્રાજ્યધૂપિતં શોફરુક્પ્રણુત્||૪૩||

સ૦-વ્યાઘ્ર્યાદિકમજાક્ષીરકલ્કિતં શમ્યામલકપત્રૈર્ઘૃતાન્વિતૈર્ધૂપિતં શોફરુક્પ્રણુત્|

Adhikarana amloShite pittAbhiShyandacikitsA (44) · Śloka 44

અમ્લોષિતે પ્રયુઞ્જીત પિત્તાભિષ્યન્દસાધનમ્| |૪૪|

સ૦-અમ્લોષિતે નેત્રરોગે પિત્તાભિષ્યન્દચિકિત્સિતં કુર્યાત્|

Adhikarana dIrghakAlAnubandhitvAdukliShTAdayo~aShTAdasha rogAH pillasaMj~jAH (44-46) · Śloka 46

| ઉત્ક્લિષ્ટાઃ કફપિત્તાસ્રનિચયોત્થાઃ કુકૂણકઃ||૪૪|| પક્ષ્મોપરોધઃ શુષ્કાક્ષિપાકઃ પૂયાલસો બિસઃ| પોથક્યમ્લોષિતોઽલ્પાખ્યઃ સ્યન્દમન્થા વિનાઽનિલાત્||૪૫|| એતેઽષ્ટાદશ પિલ્લાખ્યા દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ| |૪૬|

સ૦-ઉત્ક્લિષ્ટાદયોઽષ્ટાદશ રોગા ઇમે પિલ્લાખ્યા દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનઃ|

Adhikarana pilleShu vakShyamANA sAmAnyacikitsA pilleShu vartmanirlekhanam (46-48) · Śloka 48

| ચિકિત્સા પૃથગેતેષાં સ્વંસ્વમુક્તા અથ વક્ષ્યતે||૪૬|| પિલ્લીભૂતેષુ સામાન્યાત્ અથ પિલ્લાખ્યરોગિણઃ| સ્નિગ્ધસ્ય છર્દિતવતઃ સિરાવ્યધહૃતાસૃજઃ||૪૭|| વિરિક્તસ્ય ચ વર્ત્માનુ નિર્લિખેદાવિશુદ્ધિતઃ| |૪૮|

સ૦-એતેષાં પૃથક્ ચિકિત્સા યથાસ્વમુક્તા| સ૦-અથ ભણિષ્યતે ચિકિત્સા પિલ્લીભૂતેષુ સામાન્યેન| સ૦-અથ પિલ્લાખ્યાક્ષિરોગવતઃ સ્નિગ્ધસ્ય છર્દિતવતો નરસ્ય વિદ્ધસિરસ્ય વિરિક્તસ્ય ચ વર્ત્મ નિર્લિખેદાવિશુદ્ધેઃ|

Adhikarana pilleShu tutthakAdinA sekaH (48-50) · Śloka 50

| તુત્થકસ્ય પલં શ્વેતમરિચાનિ ચ વિંશતિઃ||૪૮|| ત્રિંશતા કાઞ્જિકપલૈઃ પિષ્ટ્વા તામ્રે નિધાપયેત્| પિલ્લાનપિલ્લાન્ કુરુતે બહુવર્ષોત્થિતાનપિ||૪૯|| તત્સેકેનોપદેહાશ્રુકણ્ડૂશોફાંશ્ચ નાશયેત્| |૫૦|

સ૦-તુત્થકસ્ય પલં, વિંશતિઃ શ્વેતમરિચાનિ-સૌભાઞ્જનબીજાનિ, કાઞ્જિકપલૈસ્ત્રિંશતા પિષ્ટ્વા તામ્રે નિધાપયેત્| તત્સેકેન પિલ્લાન્ બહુવર્ષોત્થિતાનપ્યપિલ્લાન્ કુરુતે| ઉપદેહાદીંશ્ચ નાશયેત્|

Adhikarana pilleShu kara~jjabIjAdirasakriyA~a~jjanam (50-51) · Śloka 51

| કરઞ્જબીજં સુરસં સુમનઃકોરકાણિ ચ||૫૦|| સંક્ષુદ્ય સાધયેત્ક્વાથે પૂતે તત્ર રસક્રિયા| અઞ્જનં પિલ્લભૈષજ્યં પક્ષ્મણાં ચ પ્રરોહણમ્||૫૧||

સ૦-કરઞ્જબીજાદીનિ સંક્ષુદ્ય જલે સાધયેત્| ક્વાથે પૂતે તત્ર રસક્રિયા| અઞ્જનં પિલ્લે ઔષધં પક્ષ્મણાં ચ પ્રરોહણમ્|

Adhikarana pilleShu rasA~jjanAdi a~jjanam (52-53) · Śloka 53

રસાઞ્જનં સર્જરસો રીતિપુષ્પં મનઃશિલા| સમુદ્રફેનો લવણં ગૈરિકં મરિચાનિ ચ||૫૨|| અઞ્જનં મધુના પિષ્ટં ક્લેદકણ્ડૂઘ્નમુત્તમમ્| |૫૩|

સ૦-રસાઞ્જનાદિકં મધુના પિષ્ટમઞ્જનં પરં ક્લેદકણ્ડૂહૃત્|

Adhikarana pilleShu tagarAdi a~jjanam pilleShu devadArvAdi a~jjanam (53-54) · Śloka 54

| અભયારસપિષ્ટં વા તગરં પિલ્લનાશનમ્||૫૩|| ભાવિતં બસ્તમૂત્રેણ સસ્નેહં દેવદારુ ચ| |૫૪|

સ૦-હરીતકીક્વાથપિષ્ટં તગરં પરં પિલ્લઘ્નમ્| દેવદારુસસ્નેહં બસ્તમૂત્રેણ ભાવિતં તદ્વત્|

Adhikarana pilleShu saindhavAdivartiH (54-55) · Śloka 55

| સૈન્ધવત્રિફલાકૃષ્ણાકટુકાશઙ્ખ્નાભયઃ||૫૪|| સતામ્રરજસો વર્તિઃ પિલ્લશુક્રકનાશિની| |૫૫|

સ૦-સૈન્ધવાદયસ્તામ્રજઃસહિતા વર્તિઃ પિલ્લશુક્રહૃત્|

Adhikarana pilleShu puShpakAsIsAdi a~jjanam (55-56) · Śloka 56

| પુષ્પકાસીસચૂર્ણો વા સુરસારસભાવિતઃ||૫૫|| તામ્રે દશાહં તત્ પૈલ્લ્યપક્ષ્મશાતજિદઞ્જનમ્| |૫૬|

સ૦-પુષ્પકાસીસચૂર્ણઃ સુરસારસેન દશાહં ભાવિતસ્તદઞ્જનં પૈલ્લ્યપક્ષ્મશાતઘ્નમ્| સુરસા-મૂર્વા|

Adhikarana pilleShu alAdicUrNaH (56) · Śloka 56

અલં ચ સૌવીરકમઞ્જનં ચ તાભ્યાં સમં તામ્રરજઃ સુસૂક્ષ્મમ્| પિલ્લેષુ રોમાણિ નિષેવિતોઽસૌ ચૂર્ણઃ કરોત્યેકશલાકયાઽપિ||૫૬||

સ૦-હરિતાલં સૌવીરાઞ્જનં [ચ]| તાભ્યાં દ્વાભ્યાં તુલ્યં તામ્રચૂર્ણં સૂક્ષ્મમ્| એષ ચૂર્ણો નિષેવિત એકયાઽપિ શલાકયા પિલ્લેષુ રોમાણિ કરોતિ| ઉપજાતિઃ|

Adhikarana pilleShu lAkShAdimaShI (57) · Śloka 57

લાક્ષાનિર્ગુણ્ડીભૃઙ્ગદાર્વીરસેન શ્રેષ્ઠં કાર્પાસં ભાવિતં સપ્તકૃત્વઃ| દીપઃ પ્રજ્વાલ્યઃ સર્પિષા તત્સમુત્થા શ્રેષ્ઠા પિલ્લાનાં રોપણાર્થે મષી સા||૫૭||

સ૦-લાક્ષાદિરસેન શ્રેષ્ઠં કાર્પાસં સપ્તવારાન્ ભાવિતમ્| તેન કાર્પાસેન સર્પિષા દીપઃ પ્રજ્વાલ્યઃ| તત્સમુત્થા મષી પિલ્લાનાં રોપણાર્થે શ્રેષ્ઠા| વૈશ્વદેવીવૃત્તમ્|

Adhikarana pilleShu punaHpunarvartmAvalekhanAdi (58-59) · Śloka 59

| વર્ત્માવલેખં બહુશસ્તદ્વચ્છોણિતમોક્ષણમ્||૫૮|| પુનઃપુનર્વિરેકં ચ નિત્યમાશ્ચ્યોતનાઞ્જનમ્| નાવનં ધૂમપાનં ચ પિલ્લરોગાતુરો ભજેત્||૫૯||

સ૦-પિલ્લરોગી વર્ત્માવલેખાદિકં પુનઃપુનર્ભજેત્|

Adhikarana pilleShu pUyAlase~ashAnte dAhaH (60) · Śloka 60

પૂયાલસે ત્વશાન્તેઽન્તે દાહઃ સૂક્ષ્મશલાકયા| |૬૦|

સ૦-પૂયાલસે પુનરશાન્તે સત્યન્તે સૂક્ષ્મશલાકયા દાહો હિતઃ|

Adhikarana iti caturNavatirnetrarogAH (60-61) · Śloka 61

| ચતુર્ણવતિરિત્યક્ષ્ણો હેતુલક્ષણસાધનૈઃ||૬૦|| પરસ્પરમસઙ્કીર્ણાઃ કાર્ત્સ્ન્યેન ગદિતા ગદાઃ| |૬૧|

સ૦-ઇત્યેવમક્ષ્ણશ્ચતુર્ણવતિ ગદા લક્ષણહેતુસાધનૈરન્યોન્યમસઙ્કીર્ણાઃ કાર્ત્સ્ન્યેનોક્તાઃ|

Adhikarana svasthasyApi nayanapriyasya sadA purANayavAdisevanam (61-65) · Śloka 65

| સર્વદા ચ નિષેવેત સ્વસ્થોઽપિ નયનપ્રિયઃ||૬૧|| પુરાણયવગોધૂમશાલિષષ્ટિકકોદ્રવાન્| મુદ્ગાદીન્ કફપિત્તઘ્નાન્ ભૂરિસર્પિઃપરિપ્લુતાન્||૬૨|| શાકં ચૈવંવિધં માંસં જાઙ્ગલં દાડિમં સિતામ્| સૈન્ધવં ત્રિફલાં દ્રાક્ષાં વારિ પાને ચ નાભસમ્||૬૩|| આતપત્રં પદત્રાણં વિધિવદ્દોષશોધનમ્| વર્જયેદ્વેગસંરોધમજીર્ણાધ્યશનાનિ ચ||૬૪|| ક્રોધશોકદિવાસ્વપ્નરાત્રિજાગરણાતપાન્| વિદાહિ વિષ્ટમ્ભકરં યચ્ચેહાહારભેષજમ્||૬૫||

સ૦-સ્વસ્થોઽપિ નયનવલ્લભઃ સન્ સદૈવ પુરાણયવાદિકં નિષેવેત| એવંવિધં કફપિત્તઘ્નં શાકં ચ| વિધિર્વિદ્યતે યસ્મિંસ્તચ્ચ શોધનં-વિરેચનાદિ, ભજેત્| તથા વેગસંરોધાદિકં વર્જયેત્|

Adhikarana svasthasyApi pAdamrakShaNAdi (66) · Śloka 66

દ્વે પાદમધ્યે પૃથુસન્નિવેશે શિરે ગતે તે બહુધા ચ નેત્રે તા મ્રક્ષણોદ્વર્તનલેપનાદીન્ પાદપ્રયુક્તાન્નયને નયન્તિ||૬૬||

સ૦-દ્વે પાદસ્ય મધ્યે પૃથુરૂપે સિરે| તે ચ બહુધા નેત્રગતે| તાઃ સિરાઃ અભ્યઙ્ગાદીન્ પાદપ્રયુક્તાન્નેત્રં(ત્રે)પ્રાપયન્તિ|

Adhikarana svasthasyApi upAnadAdisevanam (16) · Śloka 16

મલૌષ્ણ્યસઙ્ઘટ્ટનપીડનાદ્યૈ- સ્તા દૂષયન્તે નયનાનિ દુષ્ટાઃ| ભજેત્સદા દૃષ્ટિહિતાનિ તસ્મા- દુપાનદભ્યઞ્જનધાવનાનિ||૬૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને સર્વાક્ષિરોગપ્રતિષેધો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||

સ૦-તાશ્ચ મલૌષ્ણ્યાદિભિર્દુષ્ટા નયનાનિ દૂષયન્તે| યત એવં તસ્માદ્ દૃષ્ટિહિતાનિ સર્વદા ઉપાનદભ્યઞ્જનાદીનિ ભજેત્| ઉપજાતી વૃત્તે| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને સર્વાક્ષિરોગપ્રતિષેધો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૬||