Adhikarana sarvAkShirogapratiShedhAdhyAyaH||16|| abhiShyandeShu prAgrUpe tIkShNagaNDUShAdi (2-1) · Śloka 1
adhunā sarvākṣirōgapratiṣēdha upakramyatē athātaḥ sarvākṣirōgapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)|2|
prāgrūpa ēva syandēṣu tīkṣṇaṁ gaṇḍūṣanāvanam|
kārayēdupavāsaṁ ca kōpādanyatra vātajāt||1||
View original
अधुना सर्वाक्षिरोगप्रतिषेध उपक्रम्यते अथातः सर्वाक्षिरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)|२|
प्राग्रूप एव स्यन्देषु तीक्ष्णं गण्डूषनावनम्|
कारयेदुपवासं च कोपादन्यत्र वातजात्||१||
sa0-syandēṣu pūrvarūpāvasthāyāṁ tīkṣṇamēva gaṇḍūṣādikamupavāsaṁ ca syandavantaṁ kārayēt, vātōtthaṁ kōpaṁ muktvā|
Adhikarana abhiShyandeShu dAhAdishAntyarthaM patrAdibiDAlakaH (2-3) · Śloka 3
dāhōpadēharāgāśruśōphaśāntyai biḍālakam|
kuryātsarvatra patrailāmaricasvarṇagairikaiḥ||2||
sarasāñjanayaṣṭyāhvanatacandanasaindhavaiḥ|
|3|
View original
दाहोपदेहरागाश्रुशोफशान्त्यै बिडालकम्|
कुर्यात्सर्वत्र पत्रैलामरिचस्वर्णगैरिकैः||२||
सरसाञ्जनयष्ट्याह्वनतचन्दनसैन्धवैः|
|३|
sa0-dāhādiśāntyai biḍālakaṁ kuryāt| sarvatra syandē patrailādibhiḥ saindhavāntairbiḍālakaṁ kuryāt|
Adhikarana vAtaje~abhiShyande saindhavAdi pittaraktaje~abhiShyande mAMsyAdilepaH kaphaje~abhiShyande manohvAdilepaH sarvaje~abhiShyande pUrvoktaH sarvalepaH (3-5) · Śloka 5
|
saindhavaṁ nāgaraṁ tārkṣyaṁ bhr̥ṣṭaṁ maṇḍēna sarpiṣaḥ||3||
vātajē ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ vā yōjyaṁ śabaradēśajam|
māṁsīpadmakakālīyayaṣṭyāhvaiḥ pittaraktayōḥ||4||
manōhvāphalinīkṣaudraiḥ kaphē, sarvaistu sarvajē|
|5|
View original
|
सैन्धवं नागरं तार्क्ष्यं भृष्टं मण्डेन सर्पिषः||३||
वातजे घृतभृष्टं वा योज्यं शबरदेशजम्|
मांसीपद्मककालीययष्ट्याह्वैः पित्तरक्तयोः||४||
मनोह्वाफलिनीक्षौद्रैः कफे, सर्वैस्तु सर्वजे|
|५|
sa0-saindhavādi ghr̥tamaṇḍēna bhr̥ṣṭaṁ vā pavanajē ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ vā rōdhraṁ yōjyam| māṁsyādibhiḥ pittaraktayōrbiḍālakaṁ kuryāt| manaḥśilādibhiḥ kaphajē| sarvajē tu syandē sarvaiḥ-pūrvōktairmilitaiḥ, biḍālakaṁ kāryam|
Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre sitamaricAdyavaguNThanam (5) · Śloka 5
sitamaricabhāgamēkaṁ caturmanōhvaṁ dviraṣṭaśābarkam|
sañcūrṇya vastrabaddhaṁ prakupitamātrē'vaguṇṭhanaṁ nētrē||5||
View original
सितमरिचभागमेकं चतुर्मनोह्वं द्विरष्टशाबर्कम्|
सञ्चूर्ण्य वस्त्रबद्धं प्रकुपितमात्रेऽवगुण्ठनं नेत्रे||५||
sa0-caturbhāgapramāṇā manōhvā yasmiṁstaccaturmanōhvam| dviḥ-dvau vārau, aṣṭāṣṭabhāgapramāṇaḥ śābarakō yasmiṁstat dviraṣṭaśābarakam| tēna sitamaricasyaikaṁ bhāgaṁ manaḥśilāyāścaturō bhāgān rōdhrasya ṣōḍaśa bhāgān sañcūrṇya ētatsūkṣmavastrabaddhaṁ prakupitamātrē-sadyaḥprakupitē, nayanē'vaguṇṭhanaṁ hitam| gītiḥ samukhacapalā|
Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kulatthacUrNAvacUrNanam (6) · Śloka 6
āraṇyāśchagaṇarasē paṭāvabaddhāḥ susvinnā nakhavituṣīkr̥tāḥ kulatthāḥ|
taccūrṇaṁ sakr̥davacūrṇanānniśīthē nētrāṇāṁ vidhamati sadya ēva kōpam||6||
View original
आरण्याश्छगणरसे पटावबद्धाः सुस्विन्ना नखवितुषीकृताः कुलत्थाः|
तच्चूर्णं सकृदवचूर्णनान्निशीथे नेत्राणां विधमति सद्य एव कोपम्||६||
sa0-āraṇyāḥ kulatthāśchagaṇarasē-gōśakr̥drasē, paṭāvabaddhāḥ susvinnāstathā nakhairvituṣīkr̥tāstēṣāṁ cūrṇamēkavāramēvāvacūrṇanāt sadya ēva nētrāṇāṁ kōpaṁ vidhamati-jayati| praharṣiṇīvr̥ttam|
Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre ghoShAdipoTalI (7) · Śloka 7
ghōṣābhayātutthakayaṣṭirōdhrai- rmūtī susūkṣmaiḥ ślathavastrabaddhaiḥ|
tāmrasthadhānyāmlanimagnamūrti- rartiṁ jayatyakṣiṇi naikarūpām||7||
View original
घोषाभयातुत्थकयष्टिरोध्रै- र्मूती सुसूक्ष्मैः श्लथवस्त्रबद्धैः|
ताम्रस्थधान्याम्लनिमग्नमूर्ति- रर्तिं जयत्यक्षिणि नैकरूपाम्||७||
sa0-ghōṣādibhiḥ susūkṣmaiḥ ślathavastrabaddhairmūtī-pōṭalikā, tāmrasthakāñjikanimagnamūrtiḥ pīḍāṁ nānāvidhāṁ nētrē dhāritā jayati| indravajrāvr̥ttam|
Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kaTa~gkaTerIkvAthasekaH (8) · Śloka 8
ṣōḍaśabhiḥ salilapalaiḥ palaṁ tathaikaṁ kaṭaṅkaṭēryāḥ siddham|
sēkō'ṣṭabhāgaśiṣṭaḥ kṣaudrayutaḥ sarvadōṣakupitē nētrē||8||
View original
षोडशभिः सलिलपलैः पलं तथैकं कटङ्कटेर्याः सिद्धम्|
सेकोऽष्टभागशिष्टः क्षौद्रयुतः सर्वदोषकुपिते नेत्रे||८||
sa0-dārvyāḥ palaṁ jalapalaiḥ ṣōḍaśabhiḥ śr̥tamaṣṭabhāgaśēṣaḥ sēkō madhuyutaḥ sarvadōṣakupitē cakṣuṣi hitaḥ| āryā gītiḥ|
Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre shigrupallavarasaH (9) · Śloka 9
vātapittakaphasannipātajāṁ nētrayōrbahuvidhāmapi vyathām|
śīghramēva jayati prayōjitaḥ śigrupallavarasaḥ samākṣikaḥ||9||
View original
वातपित्तकफसन्निपातजां नेत्रयोर्बहुविधामपि व्यथाम्|
शीघ्रमेव जयति प्रयोजितः शिग्रुपल्लवरसः समाक्षिकः||९||
sa0-ēkaikadōṣajāṁ sannipātajāṁ vā nayanayōrnānāvidhāṁ pīḍāṁ śīghramēka ēva śōbhāñjanakarasaḥ sakṣaudrō jayati| rathōddhatāvr̥ttam|
Adhikarana vAtaje~abhiShyande eraNDamUlasiddhakShIram vAtaje~abhiShyande saktupiNDikA (10) · Śloka 10
taruṇamurubūkapatraṁ mūlaṁ ca vibhidya siddhamājē kṣīrē|
vātābhiṣyandarujaṁ sadyō vinihanti saktupiṇḍikā cōṣṇā||10||
View original
तरुणमुरुबूकपत्रं मूलं च विभिद्य सिद्धमाजे क्षीरे|
वाताभिष्यन्दरुजं सद्यो विनिहन्ति सक्तुपिण्डिका चोष्णा||१०||
sa0-ēraṇḍasya taruṇaṁ patraṁ mūlaṁ ca vibhidya-saṁkṣudya, chāgadugdhasiddhaṁ vātābhiṣyandē pīḍāṁ sadya ēva nihanti| dōṣādivaśāt saktupiṇḍī uṣṇā vā rujaṁ hanti| āryā gītiḥ|
Adhikarana vAtaje~abhiShyande bilvAdikvAthaH Ashcyotane vAtaje~abhiShyande hrIberAdi shUlAshcyotanam raktapittaje~abhiShyande ma~jjiShThAdikvAthasekaH (11-13) · Śloka 13
āścyōtanaṁ mārutajē kvāthō bilvādibhirhitaḥ|
kōṣṇaḥ sahairaṇḍajaṭābr̥hatīmadhuśigrubhiḥ||11||
hrībēravakraśārṅgēṣṭōdumbaratvakṣu sādhitam|
sāmbhasā payasā''jēna śūlāścyōtanamuttamam||12||
mañjiṣṭhārajanīlākṣādrākṣarddhimadhukōtpalaiḥ|
kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ sēcanaṁ raktapittajit||13||
View original
आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः|
कोष्णः सहैरण्डजटाबृहतीमधुशिग्रुभिः||११||
ह्रीबेरवक्रशार्ङ्गेष्टोदुम्बरत्वक्षु साधितम्|
साम्भसा पयसाऽऽजेन शूलाश्च्योतनमुत्तमम्||१२||
मञ्जिष्ठारजनीलाक्षाद्राक्षर्द्धिमधुकोत्पलैः|
क्वाथः सशर्करः शीतः सेचनं रक्तपित्तजित्||१३||
sa0-vātajē'bhiṣyandē bilvādibhirēraṇḍamūlādibhiḥ saha kvāthaḥ kr̥taḥ kōṣṇō hitamāścyōtanam| hrībērādiṣu sādhitaṁ sajalēnājēna payasā uttamaṁ śūlāścyōtanaṁ prasādanaṁ bhavēt| hrībēraṁ-vālakam| vakraṁ-tagaram| mañjiṣṭhādibhiḥ kvāthaḥ sasitaḥ śiśiraḥ sēkō raktapittaghnaḥ|
Adhikarana raktapittaje~abhiShyande kaserukAdirajaHpAnIyam (14) · Śloka 14
kasēruyaṣṭyāhvarajastāntavē śithilaṁ sthitam|
apsu divyāsu nihitaṁ hitaṁ syandē'srapittajē||14||
View original
कसेरुयष्ट्याह्वरजस्तान्तवे शिथिलं स्थितम्|
अप्सु दिव्यासु निहितं हितं स्यन्देऽस्रपित्तजे||१४||
sa0-kasērukādirajō vastrē śithilaṁ sthitaṁ divyajalē kṣiptaṁ syandē raktapittajē hitam|
Adhikarana raktapittaje~abhiShyande puNDrAdipoTalI (15) · Śloka 15
puṇḍrayaṣṭīniśāmūtī plutā stanyē saśarkarē|
chāgadugdhē'thavā dāharugrāgāśrunivartanī||15||
View original
पुण्ड्रयष्टीनिशामूती प्लुता स्तन्ये सशर्करे|
छागदुग्धेऽथवा दाहरुग्रागाश्रुनिवर्तनी||१५||
sa0-puṇḍrādibhirmūtī strīkṣīrē saśarkarē plutā chāgadugdhē vā dāhādihr̥t|
Adhikarana raktapittaje~abhiShyande shvetarodhrAdipoTalI (16) · Śloka 16
śwētarōdhraṁ samadhukaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sucūrṇitaṁ|
vastrasthaṁ stanyamr̥ditaṁ pittaraktābhighātajit||16||
View original
श्वेतरोध्रं समधुकं घृतभृष्टं सुचूर्णितं|
वस्त्रस्थं स्तन्यमृदितं पित्तरक्ताभिघातजित्||१६||
sa0-śvētarōdhraṁ samadhukaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sūkṣmarajīkr̥taṁ vasanasthaṁ stanyēna mr̥ditaṁ pittādijit|
Adhikarana kaphaje~abhiShyande nAgarAdikvAthaH Ashcyotane sarvaje~abhiShyande mishrairetairAshcotanam (17) · Śloka 17
nāgaratriphalānimbavāsarōdhrarasaḥ kaphē|
kōṣṇamāścyōtanaṁ miśrairbhēṣajaiḥ sānnipātikē||17||
View original
नागरत्रिफलानिम्बवासरोध्ररसः कफे|
कोष्णमाश्च्योतनं मिश्रैर्भेषजैः सान्निपातिके||१७||
sa0-nāgarādirasaḥ ślēṣmaṇyāścyōtanaṁ kōṣṇaṁ hitam| sa0-sānnipātikē'bhiṣyandē miśrairauṣadhaiḥ-ētairēvānantarōktaiḥ, āścyōtanaṁ kōṣṇaṁ hitam|
Adhikarana vAtAdyabhiShyande susnigdhaM kRutvArudhirasrAvaH vAtAdyabhiShyande punaH snigdhaM kRutvA virekaH (18-19) · Śloka 19
sarpiḥ purāṇaṁ pavanē, pittē śarkarayā'nvitam|
vyōṣasiddhaṁ kaphē pītvā yavakṣārāvacūrṇitam||18||
srāvayēdrudhiraṁ bhūyastataḥ snigdhaṁ virēcayēt|
|19|
View original
सर्पिः पुराणं पवने, पित्ते शर्करयाऽन्वितम्|
व्योषसिद्धं कफे पीत्वा यवक्षारावचूर्णितम्||१८||
स्रावयेद्रुधिरं भूयस्ततः स्निग्धं विरेचयेत्|
|१९|
sa0-pavanē purāṇaṁ ghr̥taṁ hitam| pittē śarkarayā yutaṁ ghr̥taṁ hitam| kaphē vyōṣasiddhaṁ ghr̥taṁ yavakṣārāvacūrṇitaṁ pītvā rudhiraṁ srāvayēt| bhūyaḥ snigdhaṁ tatō virēcayēt|
Adhikarana vAtAdyabhiShyande shUladAhayorAnUpavesavAralepaH (19-20) · Śloka 20
|
ānūpavēsavārēṇa śirōvadanalēpanam||19||
uṣṇēna śūlē, dāhē tu payaḥsarpiryutairhimaiḥ|
|20|
View original
|
आनूपवेसवारेण शिरोवदनलेपनम्||१९||
उष्णेन शूले, दाहे तु पयःसर्पिर्युतैर्हिमैः|
|२०|
sa0-ānūpavēsavārēṇa śirōvadanalēpanamuṣṇēna kāryaṁ śūlē sati| dāhē tu sati kṣīraghr̥tānvitaiḥ śītaiḥ pralēpaḥ kāryaḥ|
Adhikarana vAtAdyabhiShyande timirapratiShedhavatpratIkAraH (20) · Śloka 20
|
timirapratiṣēdhaṁ ca vīkṣya yuñjyādyathāyatham||20||
View original
|
तिमिरप्रतिषेधं च वीक्ष्य युञ्ज्याद्यथायथम्||२०||
sa0-timirapratiṣēdhaṁ ca paryālōcya yathāyōgaṁ cikitsitaṁ yuñjyāt|
Adhikarana adhimanthAdhiShu ayameva vidhiH adhimanthe~ashAntau bhruvorupari dAhaH (21) · Śloka 21
ayamēva vidhiḥ sarvō manthādiṣvapi śasyatē|
aśāntau sarvathā manthē bhruvōrupari dāhayēt||21||
View original
अयमेव विधिः सर्वो मन्थादिष्वपि शस्यते|
अशान्तौ सर्वथा मन्थे भ्रुवोरुपरि दाहयेत्||२१||
sa0-ēṣa ēva vidhiraśēṣēṣu manthādiṣvapi śasyatē| sa0-sarvathaivāśāntau manthē bhruvōrupari dāhayēt|
Adhikarana vAtaje~adhimanthe godadhivartiH (22) · Śloka 22
rūpyaṁ rūkṣēṇa gōdadhnā limpēnnīlatvamāgatē|
śuṣkē tu mastunā vartirvātākṣyāmayanāśinī||22||
View original
रूप्यं रूक्षेण गोदध्ना लिम्पेन्नीलत्वमागते|
शुष्के तु मस्तुना वर्तिर्वाताक्ष्यामयनाशिनी||२२||
sa0-rūpyaṁ gōdadhnā rūkṣēṇa limpēt| tasmin dadhni nīlatvamāgatē śuṣkē ca mastunā vartirvātākṣirōganāśinī|
Adhikarana pittaraktaje~adhimanthe sumanaHkorakAdivartiH (23) · Śloka 23
sumanaḥkōrakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṁ balā|
pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyēna vāriṇā||23||
View original
सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला|
पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा||२३||
sa0-sumanaḥkalikādayō vartirdivyēna jalēna piṣṭā pittaraktahr̥t|
Adhikarana kaphaje~adhimanthe saindhavAdivartiH (24) · Śloka 24
saindhavaṁ triphalā vyōṣaṁ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ|
phēna ailēyakaṁ sarjō vartiḥ ślēṣmākṣirōganut||24||
View original
सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः|
फेन ऐलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत्||२४||
sa0-saindhavādibhirvartiḥ ślēṣmākṣirōgajit|
Adhikarana sarvaje~adhimanthe pAshupato yogaH (25-27) · Śloka 27
prapauṇḍarīkaṁ yaṣṭyāhvaṁ dārvī cāṣṭapalaṁ pacēt|
jaladrōṇē rasē pūtē punaḥ pakvē ghanē kṣipēt||25||
puṣpāñjanāddaśapalaṁ karṣaṁ ca maricāttataḥ|
kr̥taścūrṇō'thavā vartiḥ sarvābhiṣyandasambhavān||26||
hanti rāgarujāgharṣān sadyō dr̥ṣṭiṁ prasādayēt|
ayaṁ pāśupatō yōgō rahasyaṁ bhiṣajāṁ param||27||
View original
प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी चाष्टपलं पचेत्|
जलद्रोणे रसे पूते पुनः पक्वे घने क्षिपेत्||२५||
पुष्पाञ्जनाद्दशपलं कर्षं च मरिचात्ततः|
कृतश्चूर्णोऽथवा वर्तिः सर्वाभिष्यन्दसम्भवान्||२६||
हन्ति रागरुजाघर्षान् सद्यो दृष्टिं प्रसादयेत्|
अयं पाशुपतो योगो रहस्यं भिषजां परम्||२७||
sa0-praprauṇḍarīkādikamaṣṭapalaṁ pr̥thagjaladrōṇē pacēt| rasē pūtē punaḥ śr̥tē ghanē ca puṣpāñjanāddaśa palāni, marīcātkarṣaṁ ca kṣipēt| kr̥taścūrṇō'thavā vartiḥ sarvābhiṣyandōtthān rāgādīn hanti| tathā sadya ēva dr̥ṣṭiṁ prasādayēt| ēṣa pāśupatākhyō yōgō bhiṣajāṁ paraṁ rahasyam|
Adhikarana shuShkAkShipAke ghRutapAnatarpaNAdi (28-29) · Śloka 29
śuṣkākṣipākē haviṣaḥ pānamakṣṇōśca tarpaṇam|
ghr̥tēna jīvanīyēna nasyaṁ tailēna vā'ṇunā||28||
pariṣēkō hitaścātra payaḥ kōṣṇaṁ sasaindhavam|
|29|
View original
शुष्काक्षिपाके हविषः पानमक्ष्णोश्च तर्पणम्|
घृतेन जीवनीयेन नस्यं तैलेन वाऽणुना||२८||
परिषेको हितश्चात्र पयः कोष्णं ससैन्धवम्|
|२९|
sa0-śuṣkākṣipākē ghr̥tasya pānamakṣṇōśca jīvanīyasiddhēna ghr̥tēna tarpaṇaṁ hitam| aṇunā tailēna nasyaṁ hitam atra ca kṣīraṁ kōṣṇaṁ saindhavayutaṁ pariṣēkō hitaḥ|
Adhikarana shuShkAkShipAke mahauShadhA~jjanam shuShkAkShipAke AnUpasattvotthA vasA~a~jjanam (29-30) · Śloka 30
|
sarpiryuktaṁ stanyapiṣṭamañjanaṁ ca mahauṣadham||29||
vasā vā''nūpasattvōtthā kiñcitsaindhavanāgarā|
|30|
View original
|
सर्पिर्युक्तं स्तन्यपिष्टमञ्जनं च महौषधम्||२९||
वसा वाऽऽनूपसत्त्वोत्था किञ्चित्सैन्धवनागरा|
|३०|
sa0-nāgaraṁ stanyapiṣṭaṁ ghr̥tānvitamañjanaṁ hitam| ānūpaprāṇijā vā vasā kiñcitsaindhavaśuṇṭhīyutā [ añjanaṁ ] śasyatē|
Adhikarana shuShkAkShipAke keshamaShI a~jjanam (30-31) · Śloka 31
|
ghr̥tāktān darpaṇē ghr̥ṣṭān kēśān mallakasampuṭē||30||
dagdhvā''jyapiṣṭā lōhasthā sā maṣī śrēṣṭhamañjanam|
|31|
View original
|
घृताक्तान् दर्पणे घृष्टान् केशान् मल्लकसम्पुटे||३०||
दग्ध्वाऽऽज्यपिष्टा लोहस्था सा मषी श्रेष्ठमञ्जनम्|
|३१|
sa0-kēśān ghr̥tāktān darpaṇē ghr̥ṣṭān mallakasampuṭē dagdhvā ghr̥tapiṣṭā lōhapātrasthā sā maṣī śrēṣṭhamañjanam|
Adhikarana sashophe alpashophe ca snigdhasya sirAvyadhaH sashophe alpashophe punaHsnigdhaM kRutvA virekaH (31-32) · Śloka 32
|
saśōphēvā'lpaśōphē ca snigdhasya vyadhayētsirām||31||
rēkaḥ snigdhē punardrākṣāpathyākvāthatrivr̥dghr̥taiḥ|
|32|
View original
|
सशोफेवाऽल्पशोफे च स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्||३१||
रेकः स्निग्धे पुनर्द्राक्षापथ्याक्वाथत्रिवृद्घृतैः|
|३२|
sa0-saśōphē'lpaśōphē vā snigdhasya sirāṁ vidhyēt| snigdhasya punardrākṣādibhirvirēkaḥ|
Adhikarana saSoPe alpaSoPe SUlaharaH SvetarodhrapoTalIsekaH (32-33) · Śloka 33
|
śvētarōdhraṁ ghr̥tē bhr̥ṣṭaṁ cūrṇitaṁ tāntavasthitam||32||
uṣṇāmbunā vimr̥ditaṁ sēkaḥ śūlaharaḥ param|
|33|
View original
|
श्वेतरोध्रं घृते भृष्टं चूर्णितं तान्तवस्थितम्||३२||
उष्णाम्बुना विमृदितं सेकः शूलहरः परम्|
|३३|
sa0-śvētarōdhraṁ ghr̥tē bhr̥ṣṭaṁ cūrṇitaṁ vastrasthitamuṣṇāmbunā mr̥ditaṁ sēkaḥ śūlahr̥tparam|
Adhikarana sashophe alpashophe dArvyAdikvAthaH Ashcyotane (33) · Śloka 33
|
dārvīprapauṇḍarīkasya kvāthō vā''ścyōtanē hitaḥ|33|
View original
|
दार्वीप्रपौण्डरीकस्य क्वाथो वाऽऽश्च्योतने हितः|३३|
sa0-dārvīprapauṇḍarīkayōśca kvātha āścyōtanē hitaḥ|
Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA vakShyamANAH sandhAvAH (33) · Śloka 33
sandhavāṁśca prayuñjīta gharṣarāgāśruruggharān|
||33||
View original
सन्धवांश्च प्रयुञ्जीत घर्षरागाश्रुरुग्घरान्|
||३३||
sa0-sandhāvāṁśca vakṣyamāṇān gharṣādiharān prayuñjīta|
Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAmraghRuShTAdiH sandhAvaH sashophe alpashophe gharShAdiharA gavyadadhisarAdiH sandhAvaH (34.5) · Śloka
tāmraṁ lōhē mūtraghr̥ṣṭaṁ prayuktaṁ nētrē sarpirdhūpitaṁ vēdanāghnam|
tāmrē ghr̥ṣṭō gavyadadhnaḥ sarō vā yuktaḥ kr̥ṣṇāsaindhavābhyāṁ variṣṭhaḥ||34.5||
View original
ताम्रं लोहे मूत्रघृष्टं प्रयुक्तं नेत्रे सर्पिर्धूपितं वेदनाघ्नम्|
ताम्रे घृष्टो गव्यदध्नः सरो वा युक्तः कृष्णासैन्धवाभ्यां वरिष्ठः||३४.५||
sa0-lōhabhāṇḍē tāmraṁ gōmūtrēṇa ghr̥ṣṭaṁ sarpirdhūpitaṁ nētrē prayuktaṁ pīḍāhr̥t| gavyadadhisarastāmrē ghr̥ṣṭaḥ kr̥ṣṇāsaindhavayuktō nētrē prayuktō varīyān vēdanāghnaḥ sandhāvaḥ|
Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA sha~gkhaghRuShTAdiH sandhAvaH (35.5) · Śloka
śaṅkhaṁ tāmrē stanyaghr̥ṣṭaṁ ghr̥tāktaiḥ śamyāḥ patrairdhūpitaṁ tadyavaiśca|
nētrē yuktaṁ hanti sandhāvasaṁjñaṁ kṣipraṁ gharṣaṁ vēdanāṁ cātitīvrām||35.5||
View original
शङ्खं ताम्रे स्तन्यघृष्टं घृताक्तैः शम्याः पत्रैर्धूपितं तद्यवैश्च|
नेत्रे युक्तं हन्ति सन्धावसंज्ञं क्षिप्रं घर्षं वेदनां चातितीव्राम्||३५.५||
sa0-śaṅkhaṁ stanyēna tāmrē ghr̥ṣṭaṁ śamīpatrairyavaiśca ghr̥tāktairdhūpitaṁ tatsandhāvasaṁjñaṁ nētrē prayuktaṁ śīghraṁ gharṣaṁ vēdanāmatidāruṇāṁ ca hanti| śālinyau vr̥ttē|
Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA udumbaraphalAdiH sandhAvaH (36-37) · Śloka 37
|
udumbaraphalaṁ lōhē ghr̥ṣṭaṁ stanyēna dhūpitam||36||
sājyaiḥ śamīcchadairdāhaśūlarāgāśruharṣajit|
|37|
View original
|
उदुम्बरफलं लोहे घृष्टं स्तन्येन धूपितम्||३६||
साज्यैः शमीच्छदैर्दाहशूलरागाश्रुहर्षजित्|
|३७|
sa0-udumbaraphalaṁ lōhē stanyēna ghr̥ṣṭaṁ ghr̥tāktaiḥ śamīpatrairdhūpitaṁ dāhādijit|
Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA shigrupallavaniryAsAdiH sandhAvaH (37-38) · Śloka 38
|
śigrupallavaniryāsaḥ sughr̥ṣṭastāmrasampuṭē||37||
ghr̥tēna dhūpitō hanti śōphagharṣāśruvēdanāḥ|
|38|
View original
|
शिग्रुपल्लवनिर्यासः सुघृष्टस्ताम्रसम्पुटे||३७||
घृतेन धूपितो हन्ति शोफघर्षाश्रुवेदनाः|
|३८|
sa0-śigrupallavarasaḥ sughr̥ṣṭastāmrasampuṭē ghr̥tēna dhūpitaḥ śōphādīn hanti|
Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA mRutkapAlAdiH sandhAvaH (38-39) · Śloka 39
|
tilāmbhasā mr̥tkapālaṁ kāṁsyē ghr̥ṣṭaṁ sudhūpitam||38||
nimbapatrairghr̥tābhyaktairgharṣaśūlāśrurāgajit|
|39|
View original
|
तिलाम्भसा मृत्कपालं कांस्ये घृष्टं सुधूपितम्||३८||
निम्बपत्रैर्घृताभ्यक्तैर्घर्षशूलाश्रुरागजित्|
|३९|
sa0-mr̥tkapālaṁ tilāmbhasā kāṁsyē ghr̥ṣṭaṁ tathā nimbapatrairghr̥tābhyaktairdhūpitaṁ gharṣādijit|
Adhikarana sandhAvenA~jjite netre stanyAshcyotanam (39-40) · Śloka 40
|
sandhāvēnāñjitē nētrē vigatauṣadhavēdanē||39||
stanyēnāścyōtanaṁ kāryaṁ triḥ paraṁ nāñjayēcca taiḥ|
|40|
View original
|
सन्धावेनाञ्जिते नेत्रे विगतौषधवेदने||३९||
स्तन्येनाश्च्योतनं कार्यं त्रिः परं नाञ्जयेच्च तैः|
|४०|
sa0-sandhāvēna nētrē'ñjitē vigatauṣadhavēdanē sati stanyēnāścyōtanaṁ hitaṁ kāryaṁ trīn vārān| taiśca-sandhāvaiḥ, paraṁ-tribhyō vārēbhyō, nāñjayēt|
Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAlIsapatrAdiguTikA sandhAvaH (40-42) · Śloka 42
|
tālīsapatracapalānatalōharajōñjanaiḥ||40||
jātīmukulakāsīsasaindhavairmūtrapēṣitaiḥ|
tāmramālipya saptāhaṁ dhārayētpēṣayēttataḥ||41||
mūtrēṇaivānu guṭikāḥ kāryāśchāyaviśōṣitāḥ|
tāḥ stanyaghr̥ṣṭā gharṣāśruśōphakaṇḍūvināśanāḥ||42||
View original
|
तालीसपत्रचपलानतलोहरजोञ्जनैः||४०||
जातीमुकुलकासीससैन्धवैर्मूत्रपेषितैः|
ताम्रमालिप्य सप्ताहं धारयेत्पेषयेत्ततः||४१||
मूत्रेणैवानु गुटिकाः कार्याश्छायविशोषिताः|
ताः स्तन्यघृष्टा घर्षाश्रुशोफकण्डूविनाशनाः||४२||
sa0-tālīsapatrādibhirmūtrapiṣṭaistāmramālipya saptāhaṁ dhārayēt| tataḥ saptāhādūrdhvaṁ gōmūtrēṇaiva guṭikāḥ kuryāt| tāśca chāyāviśōṣitāḥ stanyaghr̥ṣṭā gharṣādighnāḥ|
Adhikarana sashophe alpashophe vyAghryAdikaH sandhAvaH (43) · Śloka 43
vyāghrītvaṅ''madhukaṁ tāmrarajō'jākṣīrakalkitam|
śamyāmalakapatrājyadhūpitaṁ śōpharukpraṇut||43||
View original
व्याघ्रीत्वङ्ऽऽमधुकं ताम्ररजोऽजाक्षीरकल्कितम्|
शम्यामलकपत्राज्यधूपितं शोफरुक्प्रणुत्||४३||
sa0-vyāghryādikamajākṣīrakalkitaṁ śamyāmalakapatrairghr̥tānvitairdhūpitaṁ śōpharukpraṇut|
Adhikarana amloShite pittAbhiShyandacikitsA (44) · Śloka 44
amlōṣitē prayuñjīta pittābhiṣyandasādhanam|
|44|
View original
अम्लोषिते प्रयुञ्जीत पित्ताभिष्यन्दसाधनम्|
|४४|
sa0-amlōṣitē nētrarōgē pittābhiṣyandacikitsitaṁ kuryāt|
Adhikarana dIrghakAlAnubandhitvAdukliShTAdayo~aShTAdasha rogAH pillasaMj~jAH (44-46) · Śloka 46
|
utkliṣṭāḥ kaphapittāsranicayōtthāḥ kukūṇakaḥ||44||
pakṣmōparōdhaḥ śuṣkākṣipākaḥ pūyālasō bisaḥ|
pōthakyamlōṣitō'lpākhyaḥ syandamanthā vinā'nilāt||45||
ētē'ṣṭādaśa pillākhyā dīrghakālānubandhinaḥ|
|46|
View original
|
उत्क्लिष्टाः कफपित्तास्रनिचयोत्थाः कुकूणकः||४४||
पक्ष्मोपरोधः शुष्काक्षिपाकः पूयालसो बिसः|
पोथक्यम्लोषितोऽल्पाख्यः स्यन्दमन्था विनाऽनिलात्||४५||
एतेऽष्टादश पिल्लाख्या दीर्घकालानुबन्धिनः|
|४६|
sa0-utkliṣṭādayō'ṣṭādaśa rōgā imē pillākhyā dīrghakālānubandhinaḥ|
Adhikarana pilleShu vakShyamANA sAmAnyacikitsA pilleShu vartmanirlekhanam (46-48) · Śloka 48
|
cikitsā pr̥thagētēṣāṁ svaṁsvamuktā atha vakṣyatē||46||
pillībhūtēṣu sāmānyāt atha pillākhyarōgiṇaḥ|
snigdhasya charditavataḥ sirāvyadhahr̥tāsr̥jaḥ||47||
viriktasya ca vartmānu nirlikhēdāviśuddhitaḥ|
|48|
View original
|
चिकित्सा पृथगेतेषां स्वंस्वमुक्ता अथ वक्ष्यते||४६||
पिल्लीभूतेषु सामान्यात् अथ पिल्लाख्यरोगिणः|
स्निग्धस्य छर्दितवतः सिराव्यधहृतासृजः||४७||
विरिक्तस्य च वर्त्मानु निर्लिखेदाविशुद्धितः|
|४८|
sa0-ētēṣāṁ pr̥thak cikitsā yathāsvamuktā| sa0-atha bhaṇiṣyatē cikitsā pillībhūtēṣu sāmānyēna| sa0-atha pillākhyākṣirōgavataḥ snigdhasya charditavatō narasya viddhasirasya viriktasya ca vartma nirlikhēdāviśuddhēḥ|
Adhikarana pilleShu tutthakAdinA sekaH (48-50) · Śloka 50
|
tutthakasya palaṁ śvētamaricāni ca viṁśatiḥ||48||
triṁśatā kāñjikapalaiḥ piṣṭvā tāmrē nidhāpayēt|
pillānapillān kurutē bahuvarṣōtthitānapi||49||
tatsēkēnōpadēhāśrukaṇḍūśōphāṁśca nāśayēt|
|50|
View original
|
तुत्थकस्य पलं श्वेतमरिचानि च विंशतिः||४८||
त्रिंशता काञ्जिकपलैः पिष्ट्वा ताम्रे निधापयेत्|
पिल्लानपिल्लान् कुरुते बहुवर्षोत्थितानपि||४९||
तत्सेकेनोपदेहाश्रुकण्डूशोफांश्च नाशयेत्|
|५०|
sa0-tutthakasya palaṁ, viṁśatiḥ śvētamaricāni-saubhāñjanabījāni, kāñjikapalaistriṁśatā piṣṭvā tāmrē nidhāpayēt| tatsēkēna pillān bahuvarṣōtthitānapyapillān kurutē| upadēhādīṁśca nāśayēt|
Adhikarana pilleShu kara~jjabIjAdirasakriyA~a~jjanam (50-51) · Śloka 51
|
karañjabījaṁ surasaṁ sumanaḥkōrakāṇi ca||50||
saṁkṣudya sādhayētkvāthē pūtē tatra rasakriyā|
añjanaṁ pillabhaiṣajyaṁ pakṣmaṇāṁ ca prarōhaṇam||51||
View original
|
करञ्जबीजं सुरसं सुमनःकोरकाणि च||५०||
संक्षुद्य साधयेत्क्वाथे पूते तत्र रसक्रिया|
अञ्जनं पिल्लभैषज्यं पक्ष्मणां च प्ररोहणम्||५१||
sa0-karañjabījādīni saṁkṣudya jalē sādhayēt| kvāthē pūtē tatra rasakriyā| añjanaṁ pillē auṣadhaṁ pakṣmaṇāṁ ca prarōhaṇam|
Adhikarana pilleShu rasA~jjanAdi a~jjanam (52-53) · Śloka 53
rasāñjanaṁ sarjarasō rītipuṣpaṁ manaḥśilā|
samudraphēnō lavaṇaṁ gairikaṁ maricāni ca||52||
añjanaṁ madhunā piṣṭaṁ klēdakaṇḍūghnamuttamam|
|53|
View original
रसाञ्जनं सर्जरसो रीतिपुष्पं मनःशिला|
समुद्रफेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च||५२||
अञ्जनं मधुना पिष्टं क्लेदकण्डूघ्नमुत्तमम्|
|५३|
sa0-rasāñjanādikaṁ madhunā piṣṭamañjanaṁ paraṁ klēdakaṇḍūhr̥t|
Adhikarana pilleShu tagarAdi a~jjanam pilleShu devadArvAdi a~jjanam (53-54) · Śloka 54
|
abhayārasapiṣṭaṁ vā tagaraṁ pillanāśanam||53||
bhāvitaṁ bastamūtrēṇa sasnēhaṁ dēvadāru ca|
|54|
View original
|
अभयारसपिष्टं वा तगरं पिल्लनाशनम्||५३||
भावितं बस्तमूत्रेण सस्नेहं देवदारु च|
|५४|
sa0-harītakīkvāthapiṣṭaṁ tagaraṁ paraṁ pillaghnam| dēvadārusasnēhaṁ bastamūtrēṇa bhāvitaṁ tadvat|
Adhikarana pilleShu saindhavAdivartiH (54-55) · Śloka 55
|
saindhavatriphalākr̥ṣṇākaṭukāśaṅkhnābhayaḥ||54||
satāmrarajasō vartiḥ pillaśukrakanāśinī|
|55|
View original
|
सैन्धवत्रिफलाकृष्णाकटुकाशङ्ख्नाभयः||५४||
सताम्ररजसो वर्तिः पिल्लशुक्रकनाशिनी|
|५५|
sa0-saindhavādayastāmrajaḥsahitā vartiḥ pillaśukrahr̥t|
Adhikarana pilleShu puShpakAsIsAdi a~jjanam (55-56) · Śloka 56
|
puṣpakāsīsacūrṇō vā surasārasabhāvitaḥ||55||
tāmrē daśāhaṁ tat paillyapakṣmaśātajidañjanam|
|56|
View original
|
पुष्पकासीसचूर्णो वा सुरसारसभावितः||५५||
ताम्रे दशाहं तत् पैल्ल्यपक्ष्मशातजिदञ्जनम्|
|५६|
sa0-puṣpakāsīsacūrṇaḥ surasārasēna daśāhaṁ bhāvitastadañjanaṁ paillyapakṣmaśātaghnam| surasā-mūrvā|
Adhikarana pilleShu alAdicUrNaH (56) · Śloka 56
alaṁ ca sauvīrakamañjanaṁ ca tābhyāṁ samaṁ tāmrarajaḥ susūkṣmam|
pillēṣu rōmāṇi niṣēvitō'sau cūrṇaḥ karōtyēkaśalākayā'pi||56||
View original
अलं च सौवीरकमञ्जनं च ताभ्यां समं ताम्ररजः सुसूक्ष्मम्|
पिल्लेषु रोमाणि निषेवितोऽसौ चूर्णः करोत्येकशलाकयाऽपि||५६||
sa0-haritālaṁ sauvīrāñjanaṁ [ca]| tābhyāṁ dvābhyāṁ tulyaṁ tāmracūrṇaṁ sūkṣmam| ēṣa cūrṇō niṣēvita ēkayā'pi śalākayā pillēṣu rōmāṇi karōti| upajātiḥ|
Adhikarana pilleShu lAkShAdimaShI (57) · Śloka 57
lākṣānirguṇḍībhr̥ṅgadārvīrasēna śrēṣṭhaṁ kārpāsaṁ bhāvitaṁ saptakr̥tvaḥ|
dīpaḥ prajvālyaḥ sarpiṣā tatsamutthā śrēṣṭhā pillānāṁ rōpaṇārthē maṣī sā||57||
View original
लाक्षानिर्गुण्डीभृङ्गदार्वीरसेन श्रेष्ठं कार्पासं भावितं सप्तकृत्वः|
दीपः प्रज्वाल्यः सर्पिषा तत्समुत्था श्रेष्ठा पिल्लानां रोपणार्थे मषी सा||५७||
sa0-lākṣādirasēna śrēṣṭhaṁ kārpāsaṁ saptavārān bhāvitam| tēna kārpāsēna sarpiṣā dīpaḥ prajvālyaḥ| tatsamutthā maṣī pillānāṁ rōpaṇārthē śrēṣṭhā| vaiśvadēvīvr̥ttam|
Adhikarana pilleShu punaHpunarvartmAvalekhanAdi (58-59) · Śloka 59
|
vartmāvalēkhaṁ bahuśastadvacchōṇitamōkṣaṇam||58||
punaḥpunarvirēkaṁ ca nityamāścyōtanāñjanam|
nāvanaṁ dhūmapānaṁ ca pillarōgāturō bhajēt||59||
View original
|
वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्||५८||
पुनःपुनर्विरेकं च नित्यमाश्च्योतनाञ्जनम्|
नावनं धूमपानं च पिल्लरोगातुरो भजेत्||५९||
sa0-pillarōgī vartmāvalēkhādikaṁ punaḥpunarbhajēt|
Adhikarana pilleShu pUyAlase~ashAnte dAhaH (60) · Śloka 60
pūyālasē tvaśāntē'ntē dāhaḥ sūkṣmaśalākayā|
|60|
View original
पूयालसे त्वशान्तेऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया|
|६०|
sa0-pūyālasē punaraśāntē satyantē sūkṣmaśalākayā dāhō hitaḥ|
Adhikarana iti caturNavatirnetrarogAH (60-61) · Śloka 61
|
caturṇavatirityakṣṇō hētulakṣaṇasādhanaiḥ||60||
parasparamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyēna gaditā gadāḥ|
|61|
View original
|
चतुर्णवतिरित्यक्ष्णो हेतुलक्षणसाधनैः||६०||
परस्परमसङ्कीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदाः|
|६१|
sa0-ityēvamakṣṇaścaturṇavati gadā lakṣaṇahētusādhanairanyōnyamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyēnōktāḥ|
Adhikarana svasthasyApi nayanapriyasya sadA purANayavAdisevanam (61-65) · Śloka 65
|
sarvadā ca niṣēvēta svasthō'pi nayanapriyaḥ||61||
purāṇayavagōdhūmaśāliṣaṣṭikakōdravān|
mudgādīn kaphapittaghnān bhūrisarpiḥpariplutān||62||
śākaṁ caivaṁvidhaṁ māṁsaṁ jāṅgalaṁ dāḍimaṁ sitām|
saindhavaṁ triphalāṁ drākṣāṁ vāri pānē ca nābhasam||63||
ātapatraṁ padatrāṇaṁ vidhivaddōṣaśōdhanam|
varjayēdvēgasaṁrōdhamajīrṇādhyaśanāni ca||64||
krōdhaśōkadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān|
vidāhi viṣṭambhakaraṁ yaccēhāhārabhēṣajam||65||
View original
|
सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः||६१||
पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्|
मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिःपरिप्लुतान्||६२||
शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्|
सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्||६३||
आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्|
वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च||६४||
क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्|
विदाहि विष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्||६५||
sa0-svasthō'pi nayanavallabhaḥ san sadaiva purāṇayavādikaṁ niṣēvēta| ēvaṁvidhaṁ kaphapittaghnaṁ śākaṁ ca| vidhirvidyatē yasmiṁstacca śōdhanaṁ-virēcanādi, bhajēt| tathā vēgasaṁrōdhādikaṁ varjayēt|
Adhikarana svasthasyApi pAdamrakShaNAdi (66) · Śloka 66
dvē pādamadhyē pr̥thusannivēśē śirē gatē tē bahudhā ca nētrē tā mrakṣaṇōdvartanalēpanādīn pādaprayuktānnayanē nayanti||66||
View original
द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे शिरे गते ते बहुधा च नेत्रे ता म्रक्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयने नयन्ति||६६||
sa0-dvē pādasya madhyē pr̥thurūpē sirē| tē ca bahudhā nētragatē| tāḥ sirāḥ abhyaṅgādīn pādaprayuktānnētraṁ(trē)prāpayanti|
Adhikarana svasthasyApi upAnadAdisevanam (16) · Śloka 16
malauṣṇyasaṅghaṭṭanapīḍanādyai- stā dūṣayantē nayanāni duṣṭāḥ|
bhajētsadā dr̥ṣṭihitāni tasmā- dupānadabhyañjanadhāvanāni||67||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē sarvākṣirōgapratiṣēdhō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||
View original
मलौष्ण्यसङ्घट्टनपीडनाद्यै- स्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः|
भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मा- दुपानदभ्यञ्जनधावनानि||६७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने सर्वाक्षिरोगप्रतिषेधो नाम षोडशोऽध्यायः||१६||
sa0-tāśca malauṣṇyādibhirduṣṭā nayanāni dūṣayantē| yata ēvaṁ tasmād dr̥ṣṭihitāni sarvadā upānadabhyañjanādīni bhajēt| upajātī vr̥ttē| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē sarvākṣirōgapratiṣēdhō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||