16. sarvākṣirōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana sarvAkShirogapratiShedhAdhyAyaH||16|| abhiShyandeShu prAgrUpe tIkShNagaNDUShAdi (2-1) · Śloka 1

అధునా సర్వాక్షిరోగప్రతిషేధ ఉపక్రమ్యతే అథాతః సర్వాక్షిరోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2| ప్రాగ్రూప ఏవ స్యందేషు తీక్ష్ణం గండూషనావనం| కారయేదుపవాసం చ కోపాదన్యత్ర వాతజాత్||1||

స0-స్యందేషు పూర్వరూపావస్థాయాం తీక్ష్ణమేవ గండూషాదికముపవాసం చ స్యందవంతం కారయేత్, వాతోత్థం కోపం ముక్త్వా|

Adhikarana abhiShyandeShu dAhAdishAntyarthaM patrAdibiDAlakaH (2-3) · Śloka 3

దాహోపదేహరాగాశ్రుశోఫశాంత్యై బిడాలకం| కుర్యాత్సర్వత్ర పత్రైలామరిచస్వర్ణగైరికైః||2|| సరసాంజనయష్ట్యాహ్వనతచందనసైంధవైః| |3|

స0-దాహాదిశాంత్యై బిడాలకం కుర్యాత్| సర్వత్ర స్యందే పత్రైలాదిభిః సైంధవాంతైర్బిడాలకం కుర్యాత్|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande saindhavAdi pittaraktaje~abhiShyande mAMsyAdilepaH kaphaje~abhiShyande manohvAdilepaH sarvaje~abhiShyande pUrvoktaH sarvalepaH (3-5) · Śloka 5

| సైంధవం నాగరం తార్క్ష్యం భృష్టం మండేన సర్పిషః||3|| వాతజే ఘృతభృష్టం వా యోజ్యం శబరదేశజం| మాంసీపద్మకకాలీయయష్ట్యాహ్వైః పిత్తరక్తయోః||4|| మనోహ్వాఫలినీక్షౌద్రైః కఫే, సర్వైస్తు సర్వజే| |5|

స0-సైంధవాది ఘృతమండేన భృష్టం వా పవనజే ఘృతభృష్టం వా రోధ్రం యోజ్యం| మాంస్యాదిభిః పిత్తరక్తయోర్బిడాలకం కుర్యాత్| మనఃశిలాదిభిః కఫజే| సర్వజే తు స్యందే సర్వైః-పూర్వోక్తైర్మిలితైః, బిడాలకం కార్యం|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre sitamaricAdyavaguNThanam (5) · Śloka 5

సితమరిచభాగమేకం చతుర్మనోహ్వం ద్విరష్టశాబర్కం| సంచూర్ణ్య వస్త్రబద్ధం ప్రకుపితమాత్రేఽవగుంఠనం నేత్రే||5||

స0-చతుర్భాగప్రమాణా మనోహ్వా యస్మింస్తచ్చతుర్మనోహ్వం| ద్విః-ద్వౌ వారౌ, అష్టాష్టభాగప్రమాణః శాబరకో యస్మింస్తత్ ద్విరష్టశాబరకం| తేన సితమరిచస్యైకం భాగం మనఃశిలాయాశ్చతురో భాగాన్ రోధ్రస్య షోడశ భాగాన్ సంచూర్ణ్య ఏతత్సూక్ష్మవస్త్రబద్ధం ప్రకుపితమాత్రే-సద్యఃప్రకుపితే, నయనేఽవగుంఠనం హితం| గీతిః సముఖచపలా|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kulatthacUrNAvacUrNanam (6) · Śloka 6

ఆరణ్యాశ్ఛగణరసే పటావబద్ధాః సుస్విన్నా నఖవితుషీకృతాః కులత్థాః| తచ్చూర్ణం సకృదవచూర్ణనాన్నిశీథే నేత్రాణాం విధమతి సద్య ఏవ కోపం||6||

స0-ఆరణ్యాః కులత్థాశ్ఛగణరసే-గోశకృద్రసే, పటావబద్ధాః సుస్విన్నాస్తథా నఖైర్వితుషీకృతాస్తేషాం చూర్ణమేకవారమేవావచూర్ణనాత్ సద్య ఏవ నేత్రాణాం కోపం విధమతి-జయతి| ప్రహర్షిణీవృత్తం|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre ghoShAdipoTalI (7) · Śloka 7

ఘోషాభయాతుత్థకయష్టిరోధ్రై- ర్మూతీ సుసూక్ష్మైః శ్లథవస్త్రబద్ధైః| తామ్రస్థధాన్యామ్లనిమగ్నమూర్తి- రర్తిం జయత్యక్షిణి నైకరూపాం||7||

స0-ఘోషాదిభిః సుసూక్ష్మైః శ్లథవస్త్రబద్ధైర్మూతీ-పోటలికా, తామ్రస్థకాంజికనిమగ్నమూర్తిః పీడాం నానావిధాం నేత్రే ధారితా జయతి| ఇంద్రవజ్రావృత్తం|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre kaTa~gkaTerIkvAthasekaH (8) · Śloka 8

షోడశభిః సలిలపలైః పలం తథైకం కటంకటేర్యాః సిద్ధం| సేకోఽష్టభాగశిష్టః క్షౌద్రయుతః సర్వదోషకుపితే నేత్రే||8||

స0-దార్వ్యాః పలం జలపలైః షోడశభిః శృతమష్టభాగశేషః సేకో మధుయుతః సర్వదోషకుపితే చక్షుషి హితః| ఆర్యా గీతిః|

Adhikarana sarvaje~abhiShyande prakupitamAtre shigrupallavarasaH (9) · Śloka 9

వాతపిత్తకఫసన్నిపాతజాం నేత్రయోర్బహువిధామపి వ్యథాం| శీఘ్రమేవ జయతి ప్రయోజితః శిగ్రుపల్లవరసః సమాక్షికః||9||

స0-ఏకైకదోషజాం సన్నిపాతజాం వా నయనయోర్నానావిధాం పీడాం శీఘ్రమేక ఏవ శోభాంజనకరసః సక్షౌద్రో జయతి| రథోద్ధతావృత్తం|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande eraNDamUlasiddhakShIram vAtaje~abhiShyande saktupiNDikA (10) · Śloka 10

తరుణమురుబూకపత్రం మూలం చ విభిద్య సిద్ధమాజే క్షీరే| వాతాభిష్యందరుజం సద్యో వినిహంతి సక్తుపిండికా చోష్ణా||10||

స0-ఏరండస్య తరుణం పత్రం మూలం చ విభిద్య-సంక్షుద్య, ఛాగదుగ్ధసిద్ధం వాతాభిష్యందే పీడాం సద్య ఏవ నిహంతి| దోషాదివశాత్ సక్తుపిండీ ఉష్ణా వా రుజం హంతి| ఆర్యా గీతిః|

Adhikarana vAtaje~abhiShyande bilvAdikvAthaH Ashcyotane vAtaje~abhiShyande hrIberAdi shUlAshcyotanam raktapittaje~abhiShyande ma~jjiShThAdikvAthasekaH (11-13) · Śloka 13

ఆశ్చ్యోతనం మారుతజే క్వాథో బిల్వాదిభిర్హితః| కోష్ణః సహైరండజటాబృహతీమధుశిగ్రుభిః||11|| హ్రీబేరవక్రశారంగేష్టోదుంబరత్వక్షు సాధితం| సాంభసా పయసాఽఽజేన శూలాశ్చ్యోతనముత్తమం||12|| మంజిష్ఠారజనీలాక్షాద్రాక్షర్ద్ధిమధుకోత్పలైః| క్వాథః సశర్కరః శీతః సేచనం రక్తపిత్తజిత్||13||

స0-వాతజేఽభిష్యందే బిల్వాదిభిరేరండమూలాదిభిః సహ క్వాథః కృతః కోష్ణో హితమాశ్చ్యోతనం| హ్రీబేరాదిషు సాధితం సజలేనాజేన పయసా ఉత్తమం శూలాశ్చ్యోతనం ప్రసాదనం భవేత్| హ్రీబేరం-వాలకం| వక్రం-తగరం| మంజిష్ఠాదిభిః క్వాథః ససితః శిశిరః సేకో రక్తపిత్తఘ్నః|

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande kaserukAdirajaHpAnIyam (14) · Śloka 14

కసేరుయష్ట్యాహ్వరజస్తాంతవే శిథిలం స్థితం| అప్సు దివ్యాసు నిహితం హితం స్యందేఽస్రపిత్తజే||14||

స0-కసేరుకాదిరజో వస్త్రే శిథిలం స్థితం దివ్యజలే క్షిప్తం స్యందే రక్తపిత్తజే హితం|

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande puNDrAdipoTalI (15) · Śloka 15

పుండ్రయష్టీనిశామూతీ ప్లుతా స్తన్యే సశర్కరే| ఛాగదుగ్ధేఽథవా దాహరుగ్రాగాశ్రునివర్తనీ||15||

స0-పుండ్రాదిభిర్మూతీ స్త్రీక్షీరే సశర్కరే ప్లుతా ఛాగదుగ్ధే వా దాహాదిహృత్|

Adhikarana raktapittaje~abhiShyande shvetarodhrAdipoTalI (16) · Śloka 16

శ్వేతరోధ్రం సమధుకం ఘృతభృష్టం సుచూర్ణితం| వస్త్రస్థం స్తన్యమృదితం పిత్తరక్తాభిఘాతజిత్||16||

స0-శ్వేతరోధ్రం సమధుకం ఘృతభృష్టం సూక్ష్మరజీకృతం వసనస్థం స్తన్యేన మృదితం పిత్తాదిజిత్|

Adhikarana kaphaje~abhiShyande nAgarAdikvAthaH Ashcyotane sarvaje~abhiShyande mishrairetairAshcotanam (17) · Śloka 17

నాగరత్రిఫలానింబవాసరోధ్రరసః కఫే| కోష్ణమాశ్చ్యోతనం మిశ్రైర్భేషజైః సాన్నిపాతికే||17||

స0-నాగరాదిరసః శ్లేష్మణ్యాశ్చ్యోతనం కోష్ణం హితం| స0-సాన్నిపాతికేఽభిష్యందే మిశ్రైరౌషధైః-ఏతైరేవానంతరోక్తైః, ఆశ్చ్యోతనం కోష్ణం హితం|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande susnigdhaM kRutvArudhirasrAvaH vAtAdyabhiShyande punaH snigdhaM kRutvA virekaH (18-19) · Śloka 19

సర్పిః పురాణం పవనే, పిత్తే శర్కరయాఽన్వితం| వ్యోషసిద్ధం కఫే పీత్వా యవక్షారావచూర్ణితం||18|| స్రావయేద్రుధిరం భూయస్తతః స్నిగ్ధం విరేచయేత్| |19|

స0-పవనే పురాణం ఘృతం హితం| పిత్తే శర్కరయా యుతం ఘృతం హితం| కఫే వ్యోషసిద్ధం ఘృతం యవక్షారావచూర్ణితం పీత్వా రుధిరం స్రావయేత్| భూయః స్నిగ్ధం తతో విరేచయేత్|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande shUladAhayorAnUpavesavAralepaH (19-20) · Śloka 20

| ఆనూపవేసవారేణ శిరోవదనలేపనం||19|| ఉష్ణేన శూలే, దాహే తు పయఃసర్పిర్యుతైర్హిమైః| |20|

స0-ఆనూపవేసవారేణ శిరోవదనలేపనముష్ణేన కార్యం శూలే సతి| దాహే తు సతి క్షీరఘృతాన్వితైః శీతైః ప్రలేపః కార్యః|

Adhikarana vAtAdyabhiShyande timirapratiShedhavatpratIkAraH (20) · Śloka 20

| తిమిరప్రతిషేధం చ వీక్ష్య యుంజ్యాద్యథాయథం||20||

స0-తిమిరప్రతిషేధం చ పర్యాలోచ్య యథాయోగం చికిత్సితం యుంజ్యాత్|

Adhikarana adhimanthAdhiShu ayameva vidhiH adhimanthe~ashAntau bhruvorupari dAhaH (21) · Śloka 21

అయమేవ విధిః సర్వో మంథాదిష్వపి శస్యతే| అశాంతౌ సర్వథా మంథే భ్రువోరుపరి దాహయేత్||21||

స0-ఏష ఏవ విధిరశేషేషు మంథాదిష్వపి శస్యతే| స0-సర్వథైవాశాంతౌ మంథే భ్రువోరుపరి దాహయేత్|

Adhikarana vAtaje~adhimanthe godadhivartiH (22) · Śloka 22

రూప్యం రూక్షేణ గోదధ్నా లింపేన్నీలత్వమాగతే| శుష్కే తు మస్తునా వర్తిర్వాతాక్ష్యామయనాశినీ||22||

స0-రూప్యం గోదధ్నా రూక్షేణ లింపేత్| తస్మిన్ దధ్ని నీలత్వమాగతే శుష్కే చ మస్తునా వర్తిర్వాతాక్షిరోగనాశినీ|

Adhikarana pittaraktaje~adhimanthe sumanaHkorakAdivartiH (23) · Śloka 23

సుమనఃకోరకాః శంఖస్త్రిఫలా మధుకం బలా| పిత్తరక్తాపహా వర్తిః పిష్టా దివ్యేన వారిణా||23||

స0-సుమనఃకలికాదయో వర్తిర్దివ్యేన జలేన పిష్టా పిత్తరక్తహృత్|

Adhikarana kaphaje~adhimanthe saindhavAdivartiH (24) · Śloka 24

సైంధవం త్రిఫలా వ్యోషం శంఖనాభిః సముద్రజః| ఫేన ఐలేయకం సర్జో వర్తిః శ్లేష్మాక్షిరోగనుత్||24||

స0-సైంధవాదిభిర్వర్తిః శ్లేష్మాక్షిరోగజిత్|

Adhikarana sarvaje~adhimanthe pAshupato yogaH (25-27) · Śloka 27

ప్రపౌండరీకం యష్ట్యాహ్వం దార్వీ చాష్టపలం పచేత్| జలద్రోణే రసే పూతే పునః పక్వే ఘనే క్షిపేత్||25|| పుష్పాంజనాద్దశపలం కర్షం చ మరిచాత్తతః| కృతశ్చూర్ణోఽథవా వర్తిః సర్వాభిష్యందసంభవాన్||26|| హంతి రాగరుజాఘర్షాన్ సద్యో దృష్టిం ప్రసాదయేత్| అయం పాశుపతో యోగో రహస్యం భిషజాం పరం||27||

స0-ప్రప్రౌండరీకాదికమష్టపలం పృథగ్జలద్రోణే పచేత్| రసే పూతే పునః శృతే ఘనే చ పుష్పాంజనాద్దశ పలాని, మరీచాత్కర్షం చ క్షిపేత్| కృతశ్చూర్ణోఽథవా వర్తిః సర్వాభిష్యందోత్థాన్ రాగాదీన్ హంతి| తథా సద్య ఏవ దృష్టిం ప్రసాదయేత్| ఏష పాశుపతాఖ్యో యోగో భిషజాం పరం రహస్యం|

Adhikarana shuShkAkShipAke ghRutapAnatarpaNAdi (28-29) · Śloka 29

శుష్కాక్షిపాకే హవిషః పానమక్ష్ణోశ్చ తర్పణం| ఘృతేన జీవనీయేన నస్యం తైలేన వాఽణునా||28|| పరిషేకో హితశ్చాత్ర పయః కోష్ణం ససైంధవం| |29|

స0-శుష్కాక్షిపాకే ఘృతస్య పానమక్ష్ణోశ్చ జీవనీయసిద్ధేన ఘృతేన తర్పణం హితం| అణునా తైలేన నస్యం హితం అత్ర చ క్షీరం కోష్ణం సైంధవయుతం పరిషేకో హితః|

Adhikarana shuShkAkShipAke mahauShadhA~jjanam shuShkAkShipAke AnUpasattvotthA vasA~a~jjanam (29-30) · Śloka 30

| సర్పిర్యుక్తం స్తన్యపిష్టమంజనం చ మహౌషధం||29|| వసా వాఽఽనూపసత్త్వోత్థా కించిత్సైంధవనాగరా| |30|

స0-నాగరం స్తన్యపిష్టం ఘృతాన్వితమంజనం హితం| ఆనూపప్రాణిజా వా వసా కించిత్సైంధవశుంఠీయుతా [ అంజనం ] శస్యతే|

Adhikarana shuShkAkShipAke keshamaShI a~jjanam (30-31) · Śloka 31

| ఘృతాక్తాన్ దర్పణే ఘృష్టాన్ కేశాన్ మల్లకసంపుటే||30|| దగ్ధ్వాఽఽజ్యపిష్టా లోహస్థా సా మషీ శ్రేష్ఠమంజనం| |31|

స0-కేశాన్ ఘృతాక్తాన్ దర్పణే ఘృష్టాన్ మల్లకసంపుటే దగ్ధ్వా ఘృతపిష్టా లోహపాత్రస్థా సా మషీ శ్రేష్ఠమంజనం|

Adhikarana sashophe alpashophe ca snigdhasya sirAvyadhaH sashophe alpashophe punaHsnigdhaM kRutvA virekaH (31-32) · Śloka 32

| సశోఫేవాఽల్పశోఫే చ స్నిగ్ధస్య వ్యధయేత్సిరాం||31|| రేకః స్నిగ్ధే పునర్ద్రాక్షాపథ్యాక్వాథత్రివృద్ఘృతైః| |32|

స0-సశోఫేఽల్పశోఫే వా స్నిగ్ధస్య సిరాం విధ్యేత్| స్నిగ్ధస్య పునర్ద్రాక్షాదిభిర్విరేకః|

Adhikarana saSoPe alpaSoPe SUlaharaH SvetarodhrapoTalIsekaH (32-33) · Śloka 33

| శ్వేతరోధ్రం ఘృతే భృష్టం చూర్ణితం తాంతవస్థితం||32|| ఉష్ణాంబునా విమృదితం సేకః శూలహరః పరం| |33|

స0-శ్వేతరోధ్రం ఘృతే భృష్టం చూర్ణితం వస్త్రస్థితముష్ణాంబునా మృదితం సేకః శూలహృత్పరం|

Adhikarana sashophe alpashophe dArvyAdikvAthaH Ashcyotane (33) · Śloka 33

| దార్వీప్రపౌండరీకస్య క్వాథో వాఽఽశ్చ్యోతనే హితః|33|

స0-దార్వీప్రపౌండరీకయోశ్చ క్వాథ ఆశ్చ్యోతనే హితః|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA vakShyamANAH sandhAvAH (33) · Śloka 33

సంధవాంశ్చ ప్రయుంజీత ఘర్షరాగాశ్రురుగ్ఘరాన్| ||33||

స0-సంధావాంశ్చ వక్ష్యమాణాన్ ఘర్షాదిహరాన్ ప్రయుంజీత|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAmraghRuShTAdiH sandhAvaH sashophe alpashophe gharShAdiharA gavyadadhisarAdiH sandhAvaH (34.5) · Śloka

తామ్రం లోహే మూత్రఘృష్టం ప్రయుక్తం నేత్రే సర్పిర్ధూపితం వేదనాఘ్నం| తామ్రే ఘృష్టో గవ్యదధ్నః సరో వా యుక్తః కృష్ణాసైంధవాభ్యాం వరిష్ఠః||34.5||

స0-లోహభాండే తామ్రం గోమూత్రేణ ఘృష్టం సర్పిర్ధూపితం నేత్రే ప్రయుక్తం పీడాహృత్| గవ్యదధిసరస్తామ్రే ఘృష్టః కృష్ణాసైంధవయుక్తో నేత్రే ప్రయుక్తో వరీయాన్ వేదనాఘ్నః సంధావః|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA sha~gkhaghRuShTAdiH sandhAvaH (35.5) · Śloka

శంఖం తామ్రే స్తన్యఘృష్టం ఘృతాక్తైః శమ్యాః పత్రైర్ధూపితం తద్యవైశ్చ| నేత్రే యుక్తం హంతి సంధావసంజ్ఞం క్షిప్రం ఘర్షం వేదనాం చాతితీవ్రాం||35.5||

స0-శంఖం స్తన్యేన తామ్రే ఘృష్టం శమీపత్రైర్యవైశ్చ ఘృతాక్తైర్ధూపితం తత్సంధావసంజ్ఞం నేత్రే ప్రయుక్తం శీఘ్రం ఘర్షం వేదనామతిదారుణాం చ హంతి| శాలిన్యౌ వృత్తే|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA udumbaraphalAdiH sandhAvaH (36-37) · Śloka 37

| ఉదుంబరఫలం లోహే ఘృష్టం స్తన్యేన ధూపితం||36|| సాజ్యైః శమీచ్ఛదైర్దాహశూలరాగాశ్రుహర్షజిత్| |37|

స0-ఉదుంబరఫలం లోహే స్తన్యేన ఘృష్టం ఘృతాక్తైః శమీపత్రైర్ధూపితం దాహాదిజిత్|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA shigrupallavaniryAsAdiH sandhAvaH (37-38) · Śloka 38

| శిగ్రుపల్లవనిర్యాసః సుఘృష్టస్తామ్రసంపుటే||37|| ఘృతేన ధూపితో హంతి శోఫఘర్షాశ్రువేదనాః| |38|

స0-శిగ్రుపల్లవరసః సుఘృష్టస్తామ్రసంపుటే ఘృతేన ధూపితః శోఫాదీన్ హంతి|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA mRutkapAlAdiH sandhAvaH (38-39) · Śloka 39

| తిలాంభసా మృత్కపాలం కాంస్యే ఘృష్టం సుధూపితం||38|| నింబపత్రైర్ఘృతాభ్యక్తైర్ఘర్షశూలాశ్రురాగజిత్| |39|

స0-మృత్కపాలం తిలాంభసా కాంస్యే ఘృష్టం తథా నింబపత్రైర్ఘృతాభ్యక్తైర్ధూపితం ఘర్షాదిజిత్|

Adhikarana sandhAvenA~jjite netre stanyAshcyotanam (39-40) · Śloka 40

| సంధావేనాంజితే నేత్రే విగతౌషధవేదనే||39|| స్తన్యేనాశ్చ్యోతనం కార్యం త్రిః పరం నాంజయేచ్చ తైః| |40|

స0-సంధావేన నేత్రేఽంజితే విగతౌషధవేదనే సతి స్తన్యేనాశ్చ్యోతనం హితం కార్యం త్రీన్ వారాన్| తైశ్చ-సంధావైః, పరం-త్రిభ్యో వారేభ్యో, నాంజయేత్|

Adhikarana sashophe alpashophe gharShAdiharA tAlIsapatrAdiguTikA sandhAvaH (40-42) · Śloka 42

| తాలీసపత్రచపలానతలోహరజోంజనైః||40|| జాతీముకులకాసీససైంధవైర్మూత్రపేషితైః| తామ్రమాలిప్య సప్తాహం ధారయేత్పేషయేత్తతః||41|| మూత్రేణైవాను గుటికాః కార్యాశ్ఛాయవిశోషితాః| తాః స్తన్యఘృష్టా ఘర్షాశ్రుశోఫకండూవినాశనాః||42||

స0-తాలీసపత్రాదిభిర్మూత్రపిష్టైస్తామ్రమాలిప్య సప్తాహం ధారయేత్| తతః సప్తాహాదూర్ధ్వం గోమూత్రేణైవ గుటికాః కుర్యాత్| తాశ్చ ఛాయావిశోషితాః స్తన్యఘృష్టా ఘర్షాదిఘ్నాః|

Adhikarana sashophe alpashophe vyAghryAdikaH sandhAvaH (43) · Śloka 43

వ్యాఘ్రీత్వఙ్ఽఽమధుకం తామ్రరజోఽజాక్షీరకల్కితం| శమ్యామలకపత్రాజ్యధూపితం శోఫరుక్ప్రణుత్||43||

స0-వ్యాఘ్ర్యాదికమజాక్షీరకల్కితం శమ్యామలకపత్రైర్ఘృతాన్వితైర్ధూపితం శోఫరుక్ప్రణుత్|

Adhikarana amloShite pittAbhiShyandacikitsA (44) · Śloka 44

అమ్లోషితే ప్రయుంజీత పిత్తాభిష్యందసాధనం| |44|

స0-అమ్లోషితే నేత్రరోగే పిత్తాభిష్యందచికిత్సితం కుర్యాత్|

Adhikarana dIrghakAlAnubandhitvAdukliShTAdayo~aShTAdasha rogAH pillasaMj~jAH (44-46) · Śloka 46

| ఉత్క్లిష్టాః కఫపిత్తాస్రనిచయోత్థాః కుకూణకః||44|| పక్ష్మోపరోధః శుష్కాక్షిపాకః పూయాలసో బిసః| పోథక్యమ్లోషితోఽల్పాఖ్యః స్యందమంథా వినాఽనిలాత్||45|| ఏతేఽష్టాదశ పిల్లాఖ్యా దీర్ఘకాలానుబంధినః| |46|

స0-ఉత్క్లిష్టాదయోఽష్టాదశ రోగా ఇమే పిల్లాఖ్యా దీర్ఘకాలానుబంధినః|

Adhikarana pilleShu vakShyamANA sAmAnyacikitsA pilleShu vartmanirlekhanam (46-48) · Śloka 48

| చికిత్సా పృథగేతేషాం స్వంస్వముక్తా అథ వక్ష్యతే||46|| పిల్లీభూతేషు సామాన్యాత్ అథ పిల్లాఖ్యరోగిణః| స్నిగ్ధస్య ఛర్దితవతః సిరావ్యధహృతాసృజః||47|| విరిక్తస్య చ వర్త్మాను నిర్లిఖేదావిశుద్ధితః| |48|

స0-ఏతేషాం పృథక్ చికిత్సా యథాస్వముక్తా| స0-అథ భణిష్యతే చికిత్సా పిల్లీభూతేషు సామాన్యేన| స0-అథ పిల్లాఖ్యాక్షిరోగవతః స్నిగ్ధస్య ఛర్దితవతో నరస్య విద్ధసిరస్య విరిక్తస్య చ వర్త్మ నిర్లిఖేదావిశుద్ధేః|

Adhikarana pilleShu tutthakAdinA sekaH (48-50) · Śloka 50

| తుత్థకస్య పలం శ్వేతమరిచాని చ వింశతిః||48|| త్రింశతా కాంజికపలైః పిష్ట్వా తామ్రే నిధాపయేత్| పిల్లానపిల్లాన్ కురుతే బహువర్షోత్థితానపి||49|| తత్సేకేనోపదేహాశ్రుకండూశోఫాంశ్చ నాశయేత్| |50|

స0-తుత్థకస్య పలం, వింశతిః శ్వేతమరిచాని-సౌభాంజనబీజాని, కాంజికపలైస్త్రింశతా పిష్ట్వా తామ్రే నిధాపయేత్| తత్సేకేన పిల్లాన్ బహువర్షోత్థితానప్యపిల్లాన్ కురుతే| ఉపదేహాదీంశ్చ నాశయేత్|

Adhikarana pilleShu kara~jjabIjAdirasakriyA~a~jjanam (50-51) · Śloka 51

| కరంజబీజం సురసం సుమనఃకోరకాణి చ||50|| సంక్షుద్య సాధయేత్క్వాథే పూతే తత్ర రసక్రియా| అంజనం పిల్లభైషజ్యం పక్ష్మణాం చ ప్రరోహణం||51||

స0-కరంజబీజాదీని సంక్షుద్య జలే సాధయేత్| క్వాథే పూతే తత్ర రసక్రియా| అంజనం పిల్లే ఔషధం పక్ష్మణాం చ ప్రరోహణం|

Adhikarana pilleShu rasA~jjanAdi a~jjanam (52-53) · Śloka 53

రసాంజనం సర్జరసో రీతిపుష్పం మనఃశిలా| సముద్రఫేనో లవణం గైరికం మరిచాని చ||52|| అంజనం మధునా పిష్టం క్లేదకండూఘ్నముత్తమం| |53|

స0-రసాంజనాదికం మధునా పిష్టమంజనం పరం క్లేదకండూహృత్|

Adhikarana pilleShu tagarAdi a~jjanam pilleShu devadArvAdi a~jjanam (53-54) · Śloka 54

| అభయారసపిష్టం వా తగరం పిల్లనాశనం||53|| భావితం బస్తమూత్రేణ సస్నేహం దేవదారు చ| |54|

స0-హరీతకీక్వాథపిష్టం తగరం పరం పిల్లఘ్నం| దేవదారుసస్నేహం బస్తమూత్రేణ భావితం తద్వత్|

Adhikarana pilleShu saindhavAdivartiH (54-55) · Śloka 55

| సైంధవత్రిఫలాకృష్ణాకటుకాశంఖ్నాభయః||54|| సతామ్రరజసో వర్తిః పిల్లశుక్రకనాశినీ| |55|

స0-సైంధవాదయస్తామ్రజఃసహితా వర్తిః పిల్లశుక్రహృత్|

Adhikarana pilleShu puShpakAsIsAdi a~jjanam (55-56) · Śloka 56

| పుష్పకాసీసచూర్ణో వా సురసారసభావితః||55|| తామ్రే దశాహం తత్ పైల్ల్యపక్ష్మశాతజిదంజనం| |56|

స0-పుష్పకాసీసచూర్ణః సురసారసేన దశాహం భావితస్తదంజనం పైల్ల్యపక్ష్మశాతఘ్నం| సురసా-మూర్వా|

Adhikarana pilleShu alAdicUrNaH (56) · Śloka 56

అలం చ సౌవీరకమంజనం చ తాభ్యాం సమం తామ్రరజః సుసూక్ష్మం| పిల్లేషు రోమాణి నిషేవితోఽసౌ చూర్ణః కరోత్యేకశలాకయాఽపి||56||

స0-హరితాలం సౌవీరాంజనం [చ]| తాభ్యాం ద్వాభ్యాం తుల్యం తామ్రచూర్ణం సూక్ష్మం| ఏష చూర్ణో నిషేవిత ఏకయాఽపి శలాకయా పిల్లేషు రోమాణి కరోతి| ఉపజాతిః|

Adhikarana pilleShu lAkShAdimaShI (57) · Śloka 57

లాక్షానిర్గుండీభృంగదార్వీరసేన శ్రేష్ఠం కార్పాసం భావితం సప్తకృత్వః| దీపః ప్రజ్వాల్యః సర్పిషా తత్సముత్థా శ్రేష్ఠా పిల్లానాం రోపణార్థే మషీ సా||57||

స0-లాక్షాదిరసేన శ్రేష్ఠం కార్పాసం సప్తవారాన్ భావితం| తేన కార్పాసేన సర్పిషా దీపః ప్రజ్వాల్యః| తత్సముత్థా మషీ పిల్లానాం రోపణార్థే శ్రేష్ఠా| వైశ్వదేవీవృత్తం|

Adhikarana pilleShu punaHpunarvartmAvalekhanAdi (58-59) · Śloka 59

| వర్త్మావలేఖం బహుశస్తద్వచ్ఛోణితమోక్షణం||58|| పునఃపునర్విరేకం చ నిత్యమాశ్చ్యోతనాంజనం| నావనం ధూమపానం చ పిల్లరోగాతురో భజేత్||59||

స0-పిల్లరోగీ వర్త్మావలేఖాదికం పునఃపునర్భజేత్|

Adhikarana pilleShu pUyAlase~ashAnte dAhaH (60) · Śloka 60

పూయాలసే త్వశాంతేఽంతే దాహః సూక్ష్మశలాకయా| |60|

స0-పూయాలసే పునరశాంతే సత్యంతే సూక్ష్మశలాకయా దాహో హితః|

Adhikarana iti caturNavatirnetrarogAH (60-61) · Śloka 61

| చతుర్ణవతిరిత్యక్ష్ణో హేతులక్షణసాధనైః||60|| పరస్పరమసంకీర్ణాః కార్త్స్న్యేన గదితా గదాః| |61|

స0-ఇత్యేవమక్ష్ణశ్చతుర్ణవతి గదా లక్షణహేతుసాధనైరన్యోన్యమసంకీర్ణాః కార్త్స్న్యేనోక్తాః|

Adhikarana svasthasyApi nayanapriyasya sadA purANayavAdisevanam (61-65) · Śloka 65

| సర్వదా చ నిషేవేత స్వస్థోఽపి నయనప్రియః||61|| పురాణయవగోధూమశాలిషష్టికకోద్రవాన్| ముద్గాదీన్ కఫపిత్తఘ్నాన్ భూరిసర్పిఃపరిప్లుతాన్||62|| శాకం చైవంవిధం మాంసం జాంగలం దాడిమం సితాం| సైంధవం త్రిఫలాం ద్రాక్షాం వారి పానే చ నాభసం||63|| ఆతపత్రం పదత్రాణం విధివద్దోషశోధనం| వర్జయేద్వేగసంరోధమజీర్ణాధ్యశనాని చ||64|| క్రోధశోకదివాస్వప్నరాత్రిజాగరణాతపాన్| విదాహి విష్టంభకరం యచ్చేహాహారభేషజం||65||

స0-స్వస్థోఽపి నయనవల్లభః సన్ సదైవ పురాణయవాదికం నిషేవేత| ఏవంవిధం కఫపిత్తఘ్నం శాకం చ| విధిర్విద్యతే యస్మింస్తచ్చ శోధనం-విరేచనాది, భజేత్| తథా వేగసంరోధాదికం వర్జయేత్|

Adhikarana svasthasyApi pAdamrakShaNAdi (66) · Śloka 66

ద్వే పాదమధ్యే పృథుసన్నివేశే శిరే గతే తే బహుధా చ నేత్రే తా మ్రక్షణోద్వర్తనలేపనాదీన్ పాదప్రయుక్తాన్నయనే నయంతి||66||

స0-ద్వే పాదస్య మధ్యే పృథురూపే సిరే| తే చ బహుధా నేత్రగతే| తాః సిరాః అభ్యంగాదీన్ పాదప్రయుక్తాన్నేత్రం(త్రే)ప్రాపయంతి|

Adhikarana svasthasyApi upAnadAdisevanam (16) · Śloka 16

మలౌష్ణ్యసంఘట్టనపీడనాద్యై- స్తా దూషయంతే నయనాని దుష్టాః| భజేత్సదా దృష్టిహితాని తస్మా- దుపానదభ్యంజనధావనాని||67|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే సర్వాక్షిరోగప్రతిషేధో నామ షోడశోఽధ్యాయః||16||

స0-తాశ్చ మలౌష్ణ్యాదిభిర్దుష్టా నయనాని దూషయంతే| యత ఏవం తస్మాద్ దృష్టిహితాని సర్వదా ఉపానదభ్యంజనాదీని భజేత్| ఉపజాతీ వృత్తే| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే సర్వాక్షిరోగప్రతిషేధో నామ షోడశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 16||