15. sarvākṣirōgavijñāniyādhyāyaḥ

Adhikarana sarvAkShirogavij~jAnIyAdhyAyaH||15|| (2) · Śloka 2

અધુના ક્રમપ્રાપ્તં સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનં વક્તિ અથાતઃ સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

Adhikarana 1 vAtAbhiShyandasya lakShaNam (1-3) · Śloka 3

વાતેન નેત્રેઽભિષ્યણ્ણે નાસાનાહોઽલ્પશોફતા| શઙ્ખાક્ષિભ્રૂલલાટસ્ય તોદસ્ફુરણભેદનમ્||૧|| શુષ્કાલ્પા દૂષિકા શીતમચ્છં ચાશ્રુ ચલા રુજઃ| નિમેષોન્મેષણં કૃચ્છ્રાજ્જન્તૂનામિવ સર્પણમ્||૨|| અક્ષ્યાધ્માતમિવાભાતિ સૂક્ષ્મૈઃ શલ્યૈરિવાચિતમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણૈશ્ચોપશમનં સોઽભિષ્યન્દઃ|૩|

સ૦-નેત્રે વાતેનાભિષ્યણ્ણે નાસાનાહ ઇત્યાદિના લિઙ્ગાનિર્દેશઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણૈશ્ચોપશમનં-સુખમ્, ઇત્યુપશયનિર્દેશઃ|

Adhikarana 2 vAtAdimanthasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| ઉપેક્ષિતઃ||૩|| અધિમન્થો ભવેત્તત્ર કર્ણયોર્નદનં ભ્રમઃ| અરણ્યેવ ચ મથ્યન્તે લલાટાક્ષિભ્રુવાદયઃ||૪||

સ૦-વાતભિષ્યન્દો મોહાદુપેક્ષિતોઽધિમન્થો ભવેત્| તત્રાધિમન્થે, કર્ણનાદાદિકં સ્યાત્| અરણિશબ્દઃ પુંસ્ત્રીલિઙ્ગઃ|

Adhikarana 3 hatAdhimanthasya lakShaNam (5) · Śloka 5

હતાધિમન્થઃ સોઽપિ સ્યાત્ પ્રમાદાત્તેન વેદનાઃ| અનેકરૂપા જાયન્તે વ્રણો દૃષ્ટૌ ચ દૃષ્ટિહા||૫||

સ૦-અધિમન્થોઽપિ પ્રમાદાદુપેક્ષિતો હતાધિમન્થો ભવેત્| તેન-હતાધિમન્થેન, અનેકરૂપા રુજા જાયન્તે| વ્રણશ્ચ દૃષ્ટૌ દૃષ્ટિહા સ્યાત્|

Adhikarana 4anyatovAtasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

મન્યાક્ષિશઙ્ખતો વાયુરન્યતો વા પ્રવર્તયન્| વ્યથાં તીવ્રામપૈચ્છિલ્યરાગશોફં વિલોચનમ્||૬|| સઙ્કોચયતિ પર્યશ્રુ સોઽન્યતોવાતસંજ્ઞિતઃ| |૭|

સં-મન્યાદિભ્યો વાયુરન્યતો વા તીવ્રાં વ્યથાં પ્રવર્તયેત્ (યન્) નયનં સઙ્કોચયતિ| કિમ્ભૂતમ્ ? પૈચ્છિલ્યરાગશોફરહિતમ્| તથા પર્યશ્રુ| સ અન્યતોવાતસંજ્ઞિતઃ|

Adhikarana 5 vAtaparyayasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| તદ્વજ્જિહ્મં ભવેન્નેત્રમૂનં વા વાતપર્યયે||૭||

સ૦-તદ્વત્-અન્યતોવાત ઇવ, જિહ્મં નેત્રમૂનં-હીનં વા, વાતપર્યયે સ્યાત્|

Adhikarana 6 pittAbhiShyandasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

દાહો ધૂમાયનં શોફઃ શ્યાવતા વર્ત્મનો બહિઃ| અન્તઃ ક્લેદોઽશ્રુ પીતોષ્ણં રાગઃ પીતાભદર્શનમ્||૮|| ક્ષારોક્ષિતક્ષતાક્ષિત્વં પિત્તાભિષ્યન્દલક્ષણમ્| |૯|

સં-દાહ ઇત્યાદિ પિત્તાભિષ્યન્દલક્ષણમ્|

Adhikarana 7pittAdhimanthasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| જ્વલદઙ્ગારકીર્ણાભં યકૃત્પિણ્ડસમપ્રભમ્||૯|| અધિમન્થે ભવેન્નેત્રં| |૧૦|

સં-અધિમન્થે જ્વલદઙ્ગારકીર્ણાભં યકૃત્પિણ્ડતુલ્યાભં નેત્રં ભવેત્|

Adhikarana 8 kaphAbhiShyandasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

સ્યન્દે તુ કફસમ્ભવે| જાડ્યં શોફો મહાન્ કણ્ડૂર્નિદ્રાઽન્નાનભિનન્દનમ્||૧૦|| સાન્દ્રસ્નિગ્ધબહુશ્વેતપિચ્છાવદ્દૂષિકાશ્રુતા| |૧૧|

સ૦-કફજે તુ સ્યન્દે જાડ્યાદિકં સ્યાત્|

Adhikarana 9 kaphAdhimanthasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| અધિમન્થે નતં કૃષ્ણમુન્નતં શુક્લમણ્ડલમ્||૧૧|| પ્રસેકો નાસિકાધ્માનં પાંશુપૂર્ણમિવેક્ષણમ્| |૧૨|

સ૦-અધિમન્થે કૃષ્ણમણ્ડલં નતં શુક્લમણ્ડલં ચોન્નતં પ્રસેકાદિ ચ સ્યાત્|

Adhikarana 10 raktAbhiShyandasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| રક્તાશ્રુરાજીદૂષીકારક્તમણ્ડલદર્શનમ્||૧૨|| રક્તસ્યન્દેન નયનં સપિત્તસ્યન્દલક્ષણમ્| |૧૩|

સ૦-રક્તસ્યન્દેન રક્તાશ્રુરાજ્યાદિકં નયનં સ્યાત્| પિત્તસ્યન્દલક્ષણં ચ|

Adhikarana 11 raktAdhimanthasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| મન્થેઽક્ષિ તામ્રપર્યન્તમુત્પાટનસમાનરુક્||૧૩|| રોગેણ બન્ધૂકનિભં તામ્યતિ સ્પર્શનાક્ષમમ્| અસૃઙ્નિમગ્નારિષ્ટાભં કૃષ્ણમગ્ન્યાભદર્શનમ્||૧૪||

સ૦-મન્થે સતિ તામ્રપર્યન્તં તથોત્પાટનેન સમાના રુગ્ યસ્ય તદેવંભૂતં નયનં સ્યાત્| બન્ધૂકપુષ્પતુલ્યરાગમ્| તથા તામ્યતિ સ્પર્શનાક્ષમં લોહિતનિમગ્નનિમ્બાભં કૃષ્ણં પાવકસદૃશં ચ દર્શનં સ્યાત્|

Adhikarana sarvAdhimanthAnAM sAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15

અધિમન્થા યથાસ્વં ચ સર્વે સ્યાન્દાધિકવ્યથાઃ| શઙ્કદન્તકપોલેશુ કપાલે ચાતિરુક્કરાઃ||૧૫||

સ૦-અધિમન્થાશ્ચ યથાસ્વં સર્વે સ્યન્દાધિકવ્યથાઃ, તથા શઙ્ખાદિષ્વતિશયેન રુક્કરાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana 12 shuShkAkShipAkasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

વાતપિત્તાતુરં ઘાર્ષતોદભેદોપદેહવત્| રૂક્ષદારુણવર્ત્માક્ષિ કૃચ્છ્રોન્મીલનિમીલનમ્||૧૬|| વિકૂણનવિશુષ્કત્વશીતેચ્છાશૂલપાકવત્| ઉક્તઃ શુષ્કાક્ષિપાકોઽયં|૧૭|

સ૦-વાતપિત્તોત્તરં નેત્રં ઘર્ષાદિમત્ સ્યાત્| તથા રૂક્ષે દારુણે ચ વર્ત્મની યસ્મિસ્તથા કૃચ્છ્રાદુન્મીલનિમીલને યસ્મિંસ્તથાઽક્ષિસઙ્કોચનેન વિશુષ્કત્વં તથા શીતેચ્છા શૂલપાકેન ચ યુતમક્ષિ સ્યાત્| અયં શુષ્કાક્ષિપાકો નામ ઉક્તઃ|

Adhikarana 13 sashophasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

| સશોફઃ સ્યાત્ત્રિભિર્મલૈઃ||૧૭|| સરક્તૈસ્તત્ર શોફોઽતિરુગ્દાહષ્ઠીવનાદિમાન્| પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશં જાયતે શુક્લમણ્ડલમ્||૧૮|| અશ્રૂષ્ણશીતવિશદપિચ્છિલાચ્છઘનં મુહુઃ| |૧૯|

સ૦-ત્રિભિર્મલૈઃ-દોષૈર્વાતાદિભિઃ, સરક્તૈઃ સશોફો નામ નેત્રરોગો ભવેત્| તત્ર-સશોફે, શોફોઽતિરુગ્ દાહષ્ઠીવનાદિમાન્ ભવેત્| તદા શુક્લમણ્ડલં પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશં જાયતે| અશ્રુ ચ મુહુરુષ્ણં મુહુઃ શીતમિત્યાદિ ઘનં ચ|

Adhikarana 14 alpashophasya lakShaNam 15akShipAkAtyayasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21

| અલ્પશોફેઽલ્પશોફસ્તુ પાકોઽન્યૈર્લક્ષણૈસ્તથા||૧૯|| અક્ષિપાકાત્યયે શોફઃ સંરમ્ભઃ કલુષાશ્રુતા| કફોપદિગ્ધમસિતં સિતં પ્રક્લેદરાગવત્||૨૦|| દાહો દર્શનસંરોધો વેદનાશ્ચાનવસ્થિતાઃ| |૨૧|

સ૦-પાક ઇતિ પાકશબ્દેનાક્ષિપાકાત્યય ઉપલક્ષ્યતે| આદ્યન્તલોપાખ્યયા તન્ત્રયુક્ત્યા

Adhikarana 16 amloShitasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| અન્નસારોઽમ્લતાં નીતઃ પિત્તરક્તોલ્બણૈર્મલૈઃ||૨૧|| શિરાભિર્નેત્રમારૂઢઃ કરોતિ શ્યાવલોહિતમ્| સશોફદાહપાકાશ્રુ ભૃશં ચાવિલદર્શનમ્||૨૨|| અમ્લોષિતોઽયમ્| |૨૩|

સ૦-પિત્તરક્તોલ્બણૈર્દોષૈરન્નસારોઽમ્લત્વં નીતઃ શિરાભિર્નેત્રમારૂઢઃ સન્ શ્યાવલોહિતં નયનં કરોતિ| તથા શોફાદિયુતમ્| ભૃશં ચાસ્પષ્ટદર્શનમ્| ઇત્યયમમ્લોષિતઃ|

Adhikarana iti sarvagAH ShoDasharogAH (23) · Śloka 23

ઇત્યુક્તા ગદાઃ ષોડશ સર્વગાઃ| |૨૩|

સ૦-ઇત્યેવં ષોડશ સર્વગા રોગા ઉક્તાઃ| પ્રકૃતત્વાત્ સર્વનેત્રગા ઇતિ ગમ્યતે|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (23) · Śloka 23

| હતાધિમન્થમેતેષુ સાક્ષિપાકાત્યયં ત્યજેત્||૨૩||

સ૦-એતેષુ રોગેષુ મધ્યે સાક્ષિપાકાત્યયં હતાધિમન્થં ત્યજેત્|

Adhikarana eteShAM dRuShTihanane kAlamaryAdA (15) · Śloka 25

વાતોદ્ભૂતઃ પઞ્ચરાત્રેણ દૃષ્ટિં સપ્તાહેન શ્લેષ્મજાતોઽધિમન્થઃ| રક્તોત્પન્નો હન્તિ તદ્વત્ત્રિરાત્રાત્ મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ||૨૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૨૫||

સ૦-વાતજોઽધિમન્થઃ પઞ્ચરાત્રેણ દૃષ્ટિં હન્તિ| મિથ્યાચારાદિતિ સર્વત્રાનુવર્તતે| શ્લેષ્મજોઽધિમન્થઃ સપ્તરાત્રેણ દૃષ્ટિં હન્તિ| રક્તજશ્ચાધિમન્થસ્ત્રિરાત્રેણ દૃષ્ટિં હન્તિ| પૈત્તિકશ્ચાધિમન્થો મિથ્યોપચારાત્ સદ્ય એવ દૃષ્ટિં હન્તિ| શાલિનીવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને સર્વાક્ષિરોગવિ- જ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૫||