15. sarvākṣirōgavijñāniyādhyāyaḥ

Adhikarana sarvAkShirogavij~jAnIyAdhyAyaH||15|| (2) · Śloka 2

અધુના ક્રમપ્રાપ્તં સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનં વક્તિ અથાતઃ સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

Adhikarana 1 vAtAbhiShyandasya lakShaNam (1-3) · Śloka 3

વાતેન નેત્રેઽભિષ્યણ્ણે નાસાનાહોઽલ્પશોફતા| શઙ્ખાક્ષિભ્રૂલલાટસ્ય તોદસ્ફુરણભેદનમ્||૧|| શુષ્કાલ્પા દૂષિકા શીતમચ્છં ચાશ્રુ ચલા રુજઃ| નિમેષોન્મેષણં કૃચ્છ્રાજ્જન્તૂનામિવ સર્પણમ્||૨|| અક્ષ્યાધ્માતમિવાભાતિ સૂક્ષ્મૈઃ શલ્યૈરિવાચિતમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણૈશ્ચોપશમનં સોઽભિષ્યન્દઃ|૩|

Adhikarana 2 vAtAdimanthasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| ઉપેક્ષિતઃ||૩|| અધિમન્થો ભવેત્તત્ર કર્ણયોર્નદનં ભ્રમઃ| અરણ્યેવ ચ મથ્યન્તે લલાટાક્ષિભ્રુવાદયઃ||૪||

Adhikarana 3 hatAdhimanthasya lakShaNam (5) · Śloka 5

હતાધિમન્થઃ સોઽપિ સ્યાત્ પ્રમાદાત્તેન વેદનાઃ| અનેકરૂપા જાયન્તે વ્રણો દૃષ્ટૌ ચ દૃષ્ટિહા||૫||

Adhikarana 4anyatovAtasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

મન્યાક્ષિશઙ્ખતો વાયુરન્યતો વા પ્રવર્તયન્| વ્યથાં તીવ્રામપૈચ્છિલ્યરાગશોફં વિલોચનમ્||૬|| સઙ્કોચયતિ પર્યશ્રુ સોઽન્યતોવાતસંજ્ઞિતઃ| |૭|

Adhikarana 5 vAtaparyayasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| તદ્વજ્જિહ્મં ભવેન્નેત્રમૂનં વા વાતપર્યયે||૭||

Adhikarana 6 pittAbhiShyandasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

દાહો ધૂમાયનં શોફઃ શ્યાવતા વર્ત્મનો બહિઃ| અન્તઃ ક્લેદોઽશ્રુ પીતોષ્ણં રાગઃ પીતાભદર્શનમ્||૮|| ક્ષારોક્ષિતક્ષતાક્ષિત્વં પિત્તાભિષ્યન્દલક્ષણમ્| |૯|

Adhikarana 7pittAdhimanthasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| જ્વલદઙ્ગારકીર્ણાભં યકૃત્પિણ્ડસમપ્રભમ્||૯|| અધિમન્થે ભવેન્નેત્રં| |૧૦|

Adhikarana 8 kaphAbhiShyandasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

સ્યન્દે તુ કફસમ્ભવે| જાડ્યં શોફો મહાન્ કણ્ડૂર્નિદ્રાઽન્નાનભિનન્દનમ્||૧૦|| સાન્દ્રસ્નિગ્ધબહુશ્વેતપિચ્છાવદ્દૂષિકાશ્રુતા| |૧૧|

Adhikarana 9 kaphAdhimanthasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| અધિમન્થે નતં કૃષ્ણમુન્નતં શુક્લમણ્ડલમ્||૧૧|| પ્રસેકો નાસિકાધ્માનં પાંશુપૂર્ણમિવેક્ષણમ્| |૧૨|

Adhikarana 10 raktAbhiShyandasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| રક્તાશ્રુરાજીદૂષીકારક્તમણ્ડલદર્શનમ્||૧૨|| રક્તસ્યન્દેન નયનં સપિત્તસ્યન્દલક્ષણમ્| |૧૩|

Adhikarana 11 raktAdhimanthasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| મન્થેઽક્ષિ તામ્રપર્યન્તમુત્પાટનસમાનરુક્||૧૩|| રોગેણ બન્ધૂકનિભં તામ્યતિ સ્પર્શનાક્ષમમ્| અસૃઙ્નિમગ્નારિષ્ટાભં કૃષ્ણમગ્ન્યાભદર્શનમ્||૧૪||

Adhikarana sarvAdhimanthAnAM sAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15

અધિમન્થા યથાસ્વં ચ સર્વે સ્યાન્દાધિકવ્યથાઃ| શઙ્કદન્તકપોલેશુ કપાલે ચાતિરુક્કરાઃ||૧૫||

Adhikarana 12 shuShkAkShipAkasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

વાતપિત્તાતુરં ઘાર્ષતોદભેદોપદેહવત્| રૂક્ષદારુણવર્ત્માક્ષિ કૃચ્છ્રોન્મીલનિમીલનમ્||૧૬|| વિકૂણનવિશુષ્કત્વશીતેચ્છાશૂલપાકવત્| ઉક્તઃ શુષ્કાક્ષિપાકોઽયં|૧૭|

Adhikarana 13 sashophasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

| સશોફઃ સ્યાત્ત્રિભિર્મલૈઃ||૧૭|| સરક્તૈસ્તત્ર શોફોઽતિરુગ્દાહષ્ઠીવનાદિમાન્| પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશં જાયતે શુક્લમણ્ડલમ્||૧૮|| અશ્રૂષ્ણશીતવિશદપિચ્છિલાચ્છઘનં મુહુઃ| |૧૯|

Adhikarana 14 alpashophasya lakShaNam 15akShipAkAtyayasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21

| અલ્પશોફેઽલ્પશોફસ્તુ પાકોઽન્યૈર્લક્ષણૈસ્તથા||૧૯|| અક્ષિપાકાત્યયે શોફઃ સંરમ્ભઃ કલુષાશ્રુતા| કફોપદિગ્ધમસિતં સિતં પ્રક્લેદરાગવત્||૨૦|| દાહો દર્શનસંરોધો વેદનાશ્ચાનવસ્થિતાઃ| |૨૧|

Adhikarana 16 amloShitasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| અન્નસારોઽમ્લતાં નીતઃ પિત્તરક્તોલ્બણૈર્મલૈઃ||૨૧|| શિરાભિર્નેત્રમારૂઢઃ કરોતિ શ્યાવલોહિતમ્| સશોફદાહપાકાશ્રુ ભૃશં ચાવિલદર્શનમ્||૨૨|| અમ્લોષિતોઽયમ્| |૨૩|

Adhikarana iti sarvagAH ShoDasharogAH (23) · Śloka 23

ઇત્યુક્તા ગદાઃ ષોડશ સર્વગાઃ| |૨૩|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (23) · Śloka 23

| હતાધિમન્થમેતેષુ સાક્ષિપાકાત્યયં ત્યજેત્||૨૩||

Adhikarana eteShAM dRuShTihanane kAlamaryAdA (15) · Śloka 25

વાતોદ્ભૂતઃ પઞ્ચરાત્રેણ દૃષ્ટિં સપ્તાહેન શ્લેષ્મજાતોઽધિમન્થઃ| રક્તોત્પન્નો હન્તિ તદ્વત્ત્રિરાત્રાત્ મિથ્યાચારાત્ પૈત્તિકઃ સદ્ય એવ||૨૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૨૫||