15. sarvākṣirōgavijñāniyādhyāyaḥ

Adhikarana sarvAkShirogavij~jAnIyAdhyAyaH||15|| (2) · Śloka 2

ಅಧುನಾ ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನಂ ವಕ್ತಿ ಅಥಾತಃ ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)|೨|

Adhikarana 1 vAtAbhiShyandasya lakShaNam (1-3) · Śloka 3

ವಾತೇನ ನೇತ್ರೇಽಭಿಷ್ಯಣ್ಣೇ ನಾಸಾನಾಹೋಽಲ್ಪಶೋಫತಾ| ಶಙ್ಖಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಲಲಾಟಸ್ಯ ತೋದಸ್ಫುರಣಭೇದನಮ್||೧|| ಶುಷ್ಕಾಲ್ಪಾ ದೂಷಿಕಾ ಶೀತಮಚ್ಛಂ ಚಾಶ್ರು ಚಲಾ ರುಜಃ| ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಣಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಜ್ಜನ್ತೂನಾಮಿವ ಸರ್ಪಣಮ್||೨|| ಅಕ್ಷ್ಯಾಧ್ಮಾತಮಿವಾಭಾತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಃ ಶಲ್ಯೈರಿವಾಚಿತಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೈಶ್ಚೋಪಶಮನಂ ಸೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಃ|೩|

ಸ೦-ನೇತ್ರೇ ವಾತೇನಾಭಿಷ್ಯಣ್ಣೇ ನಾಸಾನಾಹ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಲಿಙ್ಗಾನಿರ್ದೇಶಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೈಶ್ಚೋಪಶಮನಂ-ಸುಖಮ್, ಇತ್ಯುಪಶಯನಿರ್ದೇಶಃ|

Adhikarana 2 vAtAdimanthasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| ಉಪೇಕ್ಷಿತಃ||೩|| ಅಧಿಮನ್ಥೋ ಭವೇತ್ತತ್ರ ಕರ್ಣಯೋರ್ನದನಂ ಭ್ರಮಃ| ಅರಣ್ಯೇವ ಚ ಮಥ್ಯನ್ತೇ ಲಲಾಟಾಕ್ಷಿಭ್ರುವಾದಯಃ||೪||

ಸ೦-ವಾತಭಿಷ್ಯನ್ದೋ ಮೋಹಾದುಪೇಕ್ಷಿತೋಽಧಿಮನ್ಥೋ ಭವೇತ್| ತತ್ರಾಧಿಮನ್ಥೇ, ಕರ್ಣನಾದಾದಿಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅರಣಿಶಬ್ದಃ ಪುಂಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಃ|

Adhikarana 3 hatAdhimanthasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ಹತಾಧಿಮನ್ಥಃ ಸೋಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಮಾದಾತ್ತೇನ ವೇದನಾಃ| ಅನೇಕರೂಪಾ ಜಾಯನ್ತೇ ವ್ರಣೋ ದೃಷ್ಟೌ ಚ ದೃಷ್ಟಿಹಾ||೫||

ಸ೦-ಅಧಿಮನ್ಥೋಽಪಿ ಪ್ರಮಾದಾದುಪೇಕ್ಷಿತೋ ಹತಾಧಿಮನ್ಥೋ ಭವೇತ್| ತೇನ-ಹತಾಧಿಮನ್ಥೇನ, ಅನೇಕರೂಪಾ ರುಜಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ವ್ರಣಶ್ಚ ದೃಷ್ಟೌ ದೃಷ್ಟಿಹಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 4anyatovAtasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ಮನ್ಯಾಕ್ಷಿಶಙ್ಖತೋ ವಾಯುರನ್ಯತೋ ವಾ ಪ್ರವರ್ತಯನ್| ವ್ಯಥಾಂ ತೀವ್ರಾಮಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯರಾಗಶೋಫಂ ವಿಲೋಚನಮ್||೬|| ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ ಪರ್ಯಶ್ರು ಸೋಽನ್ಯತೋವಾತಸಂಜ್ಞಿತಃ| |೭|

ಸಂ-ಮನ್ಯಾದಿಭ್ಯೋ ವಾಯುರನ್ಯತೋ ವಾ ತೀವ್ರಾಂ ವ್ಯಥಾಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್ (ಯನ್) ನಯನಂ ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯರಾಗಶೋಫರಹಿತಮ್| ತಥಾ ಪರ್ಯಶ್ರು| ಸ ಅನ್ಯತೋವಾತಸಂಜ್ಞಿತಃ|

Adhikarana 5 vAtaparyayasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| ತದ್ವಜ್ಜಿಹ್ಮಂ ಭವೇನ್ನೇತ್ರಮೂನಂ ವಾ ವಾತಪರ್ಯಯೇ||೭||

ಸ೦-ತದ್ವತ್-ಅನ್ಯತೋವಾತ ಇವ, ಜಿಹ್ಮಂ ನೇತ್ರಮೂನಂ-ಹೀನಂ ವಾ, ವಾತಪರ್ಯಯೇ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 6 pittAbhiShyandasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

ದಾಹೋ ಧೂಮಾಯನಂ ಶೋಫಃ ಶ್ಯಾವತಾ ವರ್ತ್ಮನೋ ಬಹಿಃ| ಅನ್ತಃ ಕ್ಲೇದೋಽಶ್ರು ಪೀತೋಷ್ಣಂ ರಾಗಃ ಪೀತಾಭದರ್ಶನಮ್||೮|| ಕ್ಷಾರೋಕ್ಷಿತಕ್ಷತಾಕ್ಷಿತ್ವಂ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್| |೯|

ಸಂ-ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್|

Adhikarana 7pittAdhimanthasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ಜ್ವಲದಙ್ಗಾರಕೀರ್ಣಾಭಂ ಯಕೃತ್ಪಿಣ್ಡಸಮಪ್ರಭಮ್||೯|| ಅಧಿಮನ್ಥೇ ಭವೇನ್ನೇತ್ರಂ| |೧೦|

ಸಂ-ಅಧಿಮನ್ಥೇ ಜ್ವಲದಙ್ಗಾರಕೀರ್ಣಾಭಂ ಯಕೃತ್ಪಿಣ್ಡತುಲ್ಯಾಭಂ ನೇತ್ರಂ ಭವೇತ್|

Adhikarana 8 kaphAbhiShyandasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

ಸ್ಯನ್ದೇ ತು ಕಫಸಮ್ಭವೇ| ಜಾಡ್ಯಂ ಶೋಫೋ ಮಹಾನ್ ಕಣ್ಡೂರ್ನಿದ್ರಾಽನ್ನಾನಭಿನನ್ದನಮ್||೧೦|| ಸಾನ್ದ್ರಸ್ನಿಗ್ಧಬಹುಶ್ವೇತಪಿಚ್ಛಾವದ್ದೂಷಿಕಾಶ್ರುತಾ| |೧೧|

ಸ೦-ಕಫಜೇ ತು ಸ್ಯನ್ದೇ ಜಾಡ್ಯಾದಿಕಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 9 kaphAdhimanthasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| ಅಧಿಮನ್ಥೇ ನತಂ ಕೃಷ್ಣಮುನ್ನತಂ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಮ್||೧೧|| ಪ್ರಸೇಕೋ ನಾಸಿಕಾಧ್ಮಾನಂ ಪಾಂಶುಪೂರ್ಣಮಿವೇಕ್ಷಣಮ್| |೧೨|

ಸ೦-ಅಧಿಮನ್ಥೇ ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲಂ ನತಂ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಂ ಚೋನ್ನತಂ ಪ್ರಸೇಕಾದಿ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 10 raktAbhiShyandasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| ರಕ್ತಾಶ್ರುರಾಜೀದೂಷೀಕಾರಕ್ತಮಣ್ಡಲದರ್ಶನಮ್||೧೨|| ರಕ್ತಸ್ಯನ್ದೇನ ನಯನಂ ಸಪಿತ್ತಸ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್| |೧೩|

ಸ೦-ರಕ್ತಸ್ಯನ್ದೇನ ರಕ್ತಾಶ್ರುರಾಜ್ಯಾದಿಕಂ ನಯನಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತಸ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಂ ಚ|

Adhikarana 11 raktAdhimanthasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| ಮನ್ಥೇಽಕ್ಷಿ ತಾಮ್ರಪರ್ಯನ್ತಮುತ್ಪಾಟನಸಮಾನರುಕ್||೧೩|| ರೋಗೇಣ ಬನ್ಧೂಕನಿಭಂ ತಾಮ್ಯತಿ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಮ್| ಅಸೃಙ್ನಿಮಗ್ನಾರಿಷ್ಟಾಭಂ ಕೃಷ್ಣಮಗ್ನ್ಯಾಭದರ್ಶನಮ್||೧೪||

ಸ೦-ಮನ್ಥೇ ಸತಿ ತಾಮ್ರಪರ್ಯನ್ತಂ ತಥೋತ್ಪಾಟನೇನ ಸಮಾನಾ ರುಗ್ ಯಸ್ಯ ತದೇವಂಭೂತಂ ನಯನಂ ಸ್ಯಾತ್| ಬನ್ಧೂಕಪುಷ್ಪತುಲ್ಯರಾಗಮ್| ತಥಾ ತಾಮ್ಯತಿ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಂ ಲೋಹಿತನಿಮಗ್ನನಿಮ್ಬಾಭಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಪಾವಕಸದೃಶಂ ಚ ದರ್ಶನಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana sarvAdhimanthAnAM sAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15

ಅಧಿಮನ್ಥಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಸರ್ವೇ ಸ್ಯಾನ್ದಾಧಿಕವ್ಯಥಾಃ| ಶಙ್ಕದನ್ತಕಪೋಲೇಶು ಕಪಾಲೇ ಚಾತಿರುಕ್ಕರಾಃ||೧೫||

ಸ೦-ಅಧಿಮನ್ಥಾಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸರ್ವೇ ಸ್ಯನ್ದಾಧಿಕವ್ಯಥಾಃ, ತಥಾ ಶಙ್ಖಾದಿಷ್ವತಿಶಯೇನ ರುಕ್ಕರಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana 12 shuShkAkShipAkasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

ವಾತಪಿತ್ತಾತುರಂ ಘಾರ್ಷತೋದಭೇದೋಪದೇಹವತ್| ರೂಕ್ಷದಾರುಣವರ್ತ್ಮಾಕ್ಷಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಿಮೀಲನಮ್||೧೬|| ವಿಕೂಣನವಿಶುಷ್ಕತ್ವಶೀತೇಚ್ಛಾಶೂಲಪಾಕವತ್| ಉಕ್ತಃ ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋಽಯಂ|೧೭|

ಸ೦-ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರಂ ನೇತ್ರಂ ಘರ್ಷಾದಿಮತ್ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ರೂಕ್ಷೇ ದಾರುಣೇ ಚ ವರ್ತ್ಮನೀ ಯಸ್ಮಿಸ್ತಥಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುನ್ಮೀಲನಿಮೀಲನೇ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾಽಕ್ಷಿಸಙ್ಕೋಚನೇನ ವಿಶುಷ್ಕತ್ವಂ ತಥಾ ಶೀತೇಚ್ಛಾ ಶೂಲಪಾಕೇನ ಚ ಯುತಮಕ್ಷಿ ಸ್ಯಾತ್| ಅಯಂ ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋ ನಾಮ ಉಕ್ತಃ|

Adhikarana 13 sashophasya lakShaNam (17-19) · Śloka 19

| ಸಶೋಫಃ ಸ್ಯಾತ್ತ್ರಿಭಿರ್ಮಲೈಃ||೧೭|| ಸರಕ್ತೈಸ್ತತ್ರ ಶೋಫೋಽತಿರುಗ್ದಾಹಷ್ಠೀವನಾದಿಮಾನ್| ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಂ ಜಾಯತೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಮ್||೧೮|| ಅಶ್ರೂಷ್ಣಶೀತವಿಶದಪಿಚ್ಛಿಲಾಚ್ಛಘನಂ ಮುಹುಃ| |೧೯|

ಸ೦-ತ್ರಿಭಿರ್ಮಲೈಃ-ದೋಷೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ, ಸರಕ್ತೈಃ ಸಶೋಫೋ ನಾಮ ನೇತ್ರರೋಗೋ ಭವೇತ್| ತತ್ರ-ಸಶೋಫೇ, ಶೋಫೋಽತಿರುಗ್ ದಾಹಷ್ಠೀವನಾದಿಮಾನ್ ಭವೇತ್| ತದಾ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಂ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಂ ಜಾಯತೇ| ಅಶ್ರು ಚ ಮುಹುರುಷ್ಣಂ ಮುಹುಃ ಶೀತಮಿತ್ಯಾದಿ ಘನಂ ಚ|

Adhikarana 14 alpashophasya lakShaNam 15akShipAkAtyayasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21

| ಅಲ್ಪಶೋಫೇಽಲ್ಪಶೋಫಸ್ತು ಪಾಕೋಽನ್ಯೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಸ್ತಥಾ||೧೯|| ಅಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯೇ ಶೋಫಃ ಸಂರಮ್ಭಃ ಕಲುಷಾಶ್ರುತಾ| ಕಫೋಪದಿಗ್ಧಮಸಿತಂ ಸಿತಂ ಪ್ರಕ್ಲೇದರಾಗವತ್||೨೦|| ದಾಹೋ ದರ್ಶನಸಂರೋಧೋ ವೇದನಾಶ್ಚಾನವಸ್ಥಿತಾಃ| |೨೧|

ಸ೦-ಪಾಕ ಇತಿ ಪಾಕಶಬ್ದೇನಾಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯ ಉಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಆದ್ಯನ್ತಲೋಪಾಖ್ಯಯಾ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ

Adhikarana 16 amloShitasya lakShaNam (21-23) · Śloka 23

| ಅನ್ನಸಾರೋಽಮ್ಲತಾಂ ನೀತಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತೋಲ್ಬಣೈರ್ಮಲೈಃ||೨೧|| ಶಿರಾಭಿರ್ನೇತ್ರಮಾರೂಢಃ ಕರೋತಿ ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಮ್| ಸಶೋಫದಾಹಪಾಕಾಶ್ರು ಭೃಶಂ ಚಾವಿಲದರ್ಶನಮ್||೨೨|| ಅಮ್ಲೋಷಿತೋಽಯಮ್| |೨೩|

ಸ೦-ಪಿತ್ತರಕ್ತೋಲ್ಬಣೈರ್ದೋಷೈರನ್ನಸಾರೋಽಮ್ಲತ್ವಂ ನೀತಃ ಶಿರಾಭಿರ್ನೇತ್ರಮಾರೂಢಃ ಸನ್ ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಂ ನಯನಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ ಶೋಫಾದಿಯುತಮ್| ಭೃಶಂ ಚಾಸ್ಪಷ್ಟದರ್ಶನಮ್| ಇತ್ಯಯಮಮ್ಲೋಷಿತಃ|

Adhikarana iti sarvagAH ShoDasharogAH (23) · Śloka 23

ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ಗದಾಃ ಷೋಡಶ ಸರ್ವಗಾಃ| |೨೩|

ಸ೦-ಇತ್ಯೇವಂ ಷೋಡಶ ಸರ್ವಗಾ ರೋಗಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಸರ್ವನೇತ್ರಗಾ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ|

Adhikarana eteShAM sAdhyAsAdhyatvam (23) · Śloka 23

| ಹತಾಧಿಮನ್ಥಮೇತೇಷು ಸಾಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಂ ತ್ಯಜೇತ್||೨೩||

ಸ೦-ಏತೇಷು ರೋಗೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಸಾಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಂ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಂ ತ್ಯಜೇತ್|

Adhikarana eteShAM dRuShTihanane kAlamaryAdA (15) · Śloka 25

ವಾತೋದ್ಭೂತಃ ಪಞ್ಚರಾತ್ರೇಣ ದೃಷ್ಟಿಂ ಸಪ್ತಾಹೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾತೋಽಧಿಮನ್ಥಃ| ರಕ್ತೋತ್ಪನ್ನೋ ಹನ್ತಿ ತದ್ವತ್ತ್ರಿರಾತ್ರಾತ್ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕಃ ಸದ್ಯ ಏವ||೨೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ- ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೫||

ಸ೦-ವಾತಜೋಽಧಿಮನ್ಥಃ ಪಞ್ಚರಾತ್ರೇಣ ದೃಷ್ಟಿಂ ಹನ್ತಿ| ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾದಿತಿ ಸರ್ವತ್ರಾನುವರ್ತತೇ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜೋಽಧಿಮನ್ಥಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ ದೃಷ್ಟಿಂ ಹನ್ತಿ| ರಕ್ತಜಶ್ಚಾಧಿಮನ್ಥಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರೇಣ ದೃಷ್ಟಿಂ ಹನ್ತಿ| ಪೈತ್ತಿಕಶ್ಚಾಧಿಮನ್ಥೋ ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾತ್ ಸದ್ಯ ಏವ ದೃಷ್ಟಿಂ ಹನ್ತಿ| ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀ- ಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗವಿ- ಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೫||