23. śirōrōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana shirorogavij~jAnIyAdhyAyaH||23|| shirogatA dasha rogAH| shirorogANAM nidAnaM samprAptishca (2-3) · Śloka 3

અથ ક્રમપ્રાપ્તં શિરોરોગવિજ્ઞાનમાહ અથાતઃ શિરોરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) ધૂમાતપતુષારામ્બુક્રીડાતિસ્વપ્નજાગરૈઃ| ઉત્સ્વેદાધિપુરોવાતબાષ્પનિગ્રહરોદનૈઃ||૧|| અત્યમ્બુમદ્યપાનેન કૃમિભિર્વેગધારણૈઃ| ઉપધાનમૃજાભ્યઙ્ગદ્વેષાધઃપ્રતતેક્ષણૈઃ||૨|| અસાત્મ્યગન્ધદુષ્ટામભાષ્યાદ્યૈશ્ચ શિરોગતાઃ| જનયન્ત્યામયાન્ દોષાઃ|૩|

સ૦-ધૂમાદિભિઃ શિરોગતા દોષા રોગાન્ જનયન્તિ|

Adhikarana 1 vAtajasya shirobhitApasya lakShaNam (3-7) · Śloka 7

| તત્ર મારુતકોપતઃ||૩|| નિસ્તુદ્યેતે ભૃશં શઙ્ખૌ ઘાટા સમ્ભિદ્યતે તથા| ભ્રુવોર્મધ્યં લલાટં ચ પતતીવાતિવેદનમ્||૪|| બાધ્યેતે સ્વનતઃ શ્રોત્રે નિષ્કૃષ્યેત ઇવાક્ષિણી| ઘૂર્ણતીવ શિરઃ સર્વં સન્ધિભ્ય ઇવ મુચ્યતે||૫|| સ્ફુરત્યતિ સિરાજાલં કન્ધરાહનુસઙ્ગ્રહઃ| પ્રકાશાસહતા ઘ્રાણસ્રાવોઽકસ્માદ્યથાશમૌ||૬|| માર્દવં મર્દનસ્નેહસ્વેદબન્ધૈશ્ચ જાયતે| શિરસ્તાપોઽયમ્|૭|

સ૦-તત્ર-તેષુ મધ્યે, વાતકોપાત્ શઙ્ખનિસ્તોદાદયઃ સ્યુઃ| તથા મર્દનાદિભિર્માર્દવં જાયતે| ઘૂર્ણતીવેતિ ઘૂર્ણસ્તુદાદિઃ| અયમીદૃશઃ શિરસ્તાપ ઉચ્યતે|

Adhikarana 2 vAtajasya ardhAvabhedakasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| અર્ધે તુ મૂર્ધ્નઃ સોઽર્ધાવભેદકઃ||૭|| પક્ષાત્કુપ્યતિ માસાદ્વા સ્વયમેવ ચ શામ્યતિ| અતિવૃદ્ધસ્તુ નયનં શ્રવણં વા વિનાશયેત્||૮||

સં-અર્ધે તુ શિરસઃ, અર્ધાવભેદક ઉચ્યતે| સ ચ પક્ષેણ કુપ્યતિ| માસેન વા કુપ્યતિ| સ્વયમેવ-ચિકિત્સિતં વિનૈવ, ઉપશામ્યતિ| અતિવૃદ્ધસ્ત્વયં લોચનં કર્ણં વા હન્યાત્|

Adhikarana 3 pittajasya shirobhitApasya lakShaNam 4 kaphajasya shirobhitApasya lakShaNam 5raktajasya shirobhitApasya lakShaNam 6 sannipAtajasya shirobhitApasya lakShaNam (9-11) · Śloka 11

શોરોભિતાપે પિત્તોત્થે શોરોધૂમાયનં જ્વરઃ| સ્વેદોઽક્ષિદહનં મૂર્ચ્છા નિશિ શીતૈશ્ચ માર્દવમ્||૯|| અરુચિઃ કફજે મૂર્ધ્નો ગુરુસ્તિમિતશીતતા| શિરાનિસ્પન્દતાઽઽલસ્યં રૂઙ્મન્દાઽહ્ન્યધિકાનિશિ||૧૦|| તન્દ્રા શૂનાક્ષિકૂટત્વં કર્ણકણ્ડૂયનં વમિઃ| રક્તાત્ પિત્તાધિકરુજઃ સર્વૈઃ સ્યાત્સર્વલક્ષણઃ||૧૧||

સ૦-કફજે શિરોભિતાપેઽરુચ્યાદયઃ સ્યુઃ| દિવા પીડા મન્દા ભવતિ, વિભાવર્યામધિકા| તથા તન્દ્રાદયઃ સ્યુઃ| સ૦-રક્તોદ્ભવો મૂર્ધતાપઃ પિત્તાધિકરુજઃ સ્યાત્| સ૦-સન્નિપાતેન સર્વલક્ષણઃ સ્યાત્|

Adhikarana 7 kRumijasya shirobhitApasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15

સઙ્કીર્ણૈર્ભોજનૈર્મૂર્ધ્નિ ક્લેદિત્તે રુધિરામિષે| કોપિતે સન્નિપાતે ચ જાયન્તે મૂર્ધ્નિ જન્તવઃ||૧૨|| શિરસસ્તે પિબન્તોઽસ્રં ઘોરાઃ કુર્વન્તિ વેદનાઃ| ચિત્તવિભ્રંશજનનીર્જ્વરઃ કાસો બલક્ષયઃ||૧૩|| રૌક્ષ્યશોફવ્યધન્ચ્છેદદાહસ્ફુરણપૂતિતાઃ| કપાલે તાલુશિરસોઃ કણ્ડૂઃ શોષઃ પ્રમીલકઃ||૧૪|| તામ્રાચ્છસિઙ્ઘાણકતા કર્ણનાદશ્ચ જન્તુજે| |૧૫|

સ૦-સઙ્કીર્ણૈરાહારૈઃ શિરસિ ક્લેદિતે રુધિરે માંસે ચ સન્નિપાતે ચ કોપિતે કૃમયો મૂર્ધ્નિ જાયન્તે| તે ચ મૂર્ધ્નૌ રક્તં પિબન્તો દારુણાઃ પીડા મનોવિભ્રંશકારિણીર્જનયન્તિ| જ્વરાદયશ્ચ સ્યુઃ| તથા કપાલે તાલુશિરસોઃ કણ્ડ્વાદ્યાઃ સ્યુઃ| તથા તામ્રાચ્છસિઙ્ઘાણકત્વં કર્ણનાદશ્ચ કૃમિજે સ્યાત્|

Adhikarana 8 shiraHkampasya shirobhitApasya lakShaNam 9 sha~gkhakasya shirobhitApasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| વાતોલ્બણાઃ શિરઃકમ્પં તત્સંજ્ઞં કુર્વતે મલાઃ||૧૫|| પિત્તપ્રધાનૈર્વાતાદ્યૈઃ શઙ્ખે શોફઃ સશોણિતૈઃ| તીવ્રદાહરુજારાગપ્રલાપજ્વરતૃડ્ભ્રમાઃ||૧૬|| તિક્તાસ્યઃ પીતવદનઃ ક્ષિપ્રકારી સ શઙ્ખકઃ| ત્રિરાત્રાજ્જીવિતં હન્તિ સિધ્યત્યપ્યાશુ સાધિતઃ||૧૭||

સ૦-વાતાધિકા દોષાઃ શિરઃકમ્પં શિરઃ કમ્પાખ્યં કુર્વતે| સ૦-પિત્તાધિકૈર્દોષૈઃ સરક્તૈઃ શઙ્ખે શોફોઽતિદાહાદયશ્ચ સ્યુઃ| સ ચ શઙ્ખકસ્તિક્તાસ્યઃ પીતવર્ણમુખઃ ક્ષિપ્રકારી ચ સ્યાત્| તિક્તં-તિક્તસ્વાદમાસ્યં, યસ્મિન્ શઙ્ખકે સઃ| એવમન્યદપિ યોજ્યમ્| સ ચાનુપક્રાન્તસ્ત્રિરાત્રેણ જીવિતં હરતિ| શીઘ્રં ચ ચિકિત્સિતઃ સિધ્યત્યપિ| અપિશબ્દાત્ કદાચિન્ન સિધ્યતિ|

Adhikarana 10 sUryAvartasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

પિત્તાનુબદ્ધઃ શઙ્ખાક્ષિભ્રૂલલાટેષુ મારુતઃ| રુજં સસ્પન્દનાં કુર્યાદનુસૂર્યોદયોદયામ્||૧૮|| આમધ્યાહ્નં વિવર્ધિષ્ણુઃ ક્ષુદ્વતઃ સા વિશેષતઃ| અવ્યવસ્થિતશીતોષ્ણસુખા શામ્યત્યતઃ પરમ્||૧૯|| સૂર્યાવર્તઃ સ ઇત્યુક્તા દશ રોગાઃ શિરોગતાઃ| |૨૦|

સ૦-પિત્તાનુબદ્ધો મારુતઃ શઙ્ખાદિષુ રુજં સસ્પન્દનાં કુર્યાત્| કિમ્ભૂતાં રુજમ્ ? અનુસૂર્યોદયં ઉદયો યસ્યાઃ સા તામ્| આમધ્યાહ્નં-મધ્યાહ્નં મર્યાદીકૃત્ય વર્ધનશીલા, સા પીડા બુભુક્ષિતસ્ય વિશેષેણ| તથાઽનિયતશીતોષ્ણસુખા| અતો-મધ્યાહ્નાત્, પરં શમં ગચ્છતિ| સઃ-ઇત્યેવં, સૂર્યાવર્ત ઉક્તઃ| સ૦-દશૈતે મૂર્ધગતા રોગા ઉક્તાઃ|

Adhikarana shiraHkapAle nava rogAH| 1 upashIrShakasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| શિરસ્યેવ ચ વક્ષ્યન્તે કપાલે વ્યાધયો નવ||૨૦|| કપાલે પવને દુષ્ટે ગર્ભસ્થસ્યાપિ જાયતે| સવર્ણો નીરુજઃ શોફસ્તં વિદ્યાદુપશીર્ષકમ્||૨૧||

સ૦-શિરસ્યેવ કપાલે નવ રોગા ભણિષ્યન્તે| સ૦-કપાલે પવને દુષ્ટે ગર્ભસ્થિતસ્યાપિ નીરુજઃ શોફસ્તત્સવર્ણઃ-કાયસમાનવર્ણો, જાયતે| તમુપશીર્ષકાખ્યં રોગં જાનીયાત્|

Adhikarana 2 piTikAyAH lakShaNam 3 arbudasya lakShaNam 4 vidradheH lakShaNam 5 arUMShikAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

યથાદોષોદયં બ્રૂયાત્ પિટિકાર્બુદવિદ્રધીન્| કપાલે ક્લેદબહુલાઃ પિત્તાસૃક્શ્લેષ્મજન્તુભિઃ||૨૨|| કઙ્ગુસિદ્ધાર્થકનિભાઃ પિટિકાઃ સ્યુરરુંષિકાઃ| |૨૩|

સ૦-પિટિકાદીન્ ત્રીન્ યથાદોષોદયં બ્રૂયાત્| સ૦-કપાલે ક્લેદબહુલાઃ પિત્તાસૃક્શ્લેષ્મજન્તુભિઃ કઙ્ગુસિદ્ધાર્થકફલરૂપાઃ પિટિકા અરુંષિકાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana 6 dAruNakasya lakShaNam 7 idraluptasya lakShaNam (23-26) · Śloka 26

| કણ્ડૂકેશચ્યુતિસ્વાપરૌક્ષ્યકૃત્ સ્ફુટનં ત્વચઃ||૨૩|| સુસૂક્ષ્મં કફવાતાભ્યાં વિદ્યાદ્દારુણકં તુ તત્| રોમકૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતમ્||૨૪|| પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સશોણિતઃ| રોમકૂપાન્ રુણદ્ધ્યસ્ય તેનાન્યેષામસમ્ભવઃ||૨૫|| તદિન્દ્રલુપ્તં રુજ્યાં ચ પ્રાહુશ્ચાચેતિ ચાપરે| |૨૬|

સ૦-કણ્ડ્વાદિકૃત્ ત્વચઃ સ્ફુટનં સુસૂક્ષ્મં યત્ તદ્દારુણકં કફવાતાભ્યાં વિદ્યાત્| અં-પિત્તં વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતં રોમકૂપાનુગતં રોમાણિ પ્રચ્યાવયતિ| તતઃ શ્લેષ્મા રક્તસહિતો રોમકૂપાન્ રુણદ્ધિ| તેન કારણેનાસ્ય-ઇન્દ્રલુપ્તવતઃ, અન્યેષાં રોમ્ણામનુત્પત્તિઃ| તત્-એતત્, ઇન્દ્રલુપ્તં રુજ્યાં ચાચેત્યન્ય આહુઃ|

Adhikarana 8 khalateH sAmAnyaM lakShaNam vAtajAyAH khalateH lakShaNam pittajAyAH khalateH lakShaNam kaphajAyAH khalateH lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ખલતેરપિ જન્મૈવં શાતનં તત્ર તુ ક્રમાત્||૨૬|| સા વાતાદગ્નિદગ્ધાભા, પિત્તાત્સ્વિન્નસિરાવૃતા| કફાદ્ધનત્વગ્વર્ણાશ્ચ યથાસ્વં નિર્દિશેત્ ત્વચિ||૨૭||

સ૦-એવં-એતત્તુલ્યરૂપા, ખલતેરુત્પત્તિઃ| કિન્તુ[તત્ર-] ખલતૌ, ક્રમેણ કેશાનાં શાતો ન ત્વિન્દ્રલુપ્ત ઇવ સહસા| સ૦-સા-ખલતિઃ, વાતાદગ્નિદગ્ધાભા સ્યાત્| પિત્તાત્ સ્વિન્નસિરાવૃતા સ્યાત્| કફેન ઘનત્વક્| ત્વચિ વર્ણાશ્ચ યથાદોષં નિર્દિશેત્|

Adhikarana sannipAtajAyAH khalateH lakShaNam 9 palitasya nidAnasamprAptI (28) · Śloka 28

દોષૈઃ સર્વાકૃતિઃ સર્વૈરસાધ્યા સા નખપ્રભા| દગ્ધાગ્નિનેવ નિર્લોમા સદાહા યા ચ જાયતે||૨૮||

સ૦-સર્વૈર્દોષૈઃ સર્વાકૃતિઃ સર્વલક્ષણા ખલતિઃ| નખપ્રભા સા ચાસાધ્યા સ્યાત્| અગ્નિદગ્ધતુલ્યા રોમરહિતા સદાહા ચ યા જાયતે, સાઽપ્યસાધ્યા સ્યાત્|

Adhikarana vAtajasya palitasya lakShaNam pittajasya palitasya lakShaNam kaphajasya palitasya lakShaNam sannipAtajasya palitasya lakShaNam (29-31) · Śloka 31

શોકશ્રમક્રોધકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ| કેશાન્ સદોષઃ પચતિ પલિતં સમ્ભવત્યતઃ||૨૯|| તદ્વાતાત્સ્ફુટિતં શ્યાવં ખરં રૂક્ષં જલપ્રભમ્| પિત્તાત્સદાહં પીતાભં, કફાત્ સ્નિગ્ધં વિવૃદ્ધિમત્||૩૦|| સ્થૂલં સુશુક્લં, સર્વૈસ્તુ વિદ્યાદ્વ્યામિશ્રલક્ષણમ્| |૩૧|

સ૦-શોકાદિભિરુદ્ગતઃ શરીરોષ્મા મૂર્ધ્નિ દોષૈઃ સહિતઃ કેશાન્ પચતિ| અતઃ પલિતં જાયતે| સ૦-તચ્ચ-પલિતં, વાતાત્ સ્ફિટિતાદિગુણં સ્યાત્| પિત્તેન સદાહં પીતવર્ણમ્| કફાત્ સ્નિગ્ધં વિવૃદ્ધિમત્ સ્થૂલં સુશુક્લં ચ| સર્વૈસ્તુ દોષૈઃ સઙ્કીર્ણલક્ષણં વિદ્યાત્

Adhikarana shirorujodbhavasya palitasya lakShaNam sannipAtajakhalatipalitAnAmasAdhyatvam (31-32) · Śloka 32

| શિરોરુજોદ્ભવં ચાન્યદ્વિવર્ણં સ્પર્શનાસહમ્||૩૧|| અસાધ્યા સન્નિપાતેન ખલતિઃ પલિતાનિ ચ| |૩૨|

સ૦-શિરોરુજોત્થં ચાપરં પલિતં વિવર્ણં સ્પર્શનાસહં સ્યાત્| સ૦-ખલતિઃ સન્નિપાતેનાસાધ્યા| પલિતાનિ ચ સન્નિપાતોત્થાન્યસાધ્યાનિ| દોષૈઃ સર્વૈઃ ખલતિરસાધ્યેતિ પ્રાગુક્તમેવ| ઇદં તુ વચનં સ્પષ્ટાર્થમેવેતિ મન્યે, તથા સન્નિપાતોદ્ભૂતાનિ પલિતાન્યસાધ્યાનીતિ|

Adhikarana sharIrapariNAmotthAnAM rasAyanApekShatvam (23) · Śloka 23

| શરીરપરિણામોત્થાન્યપેક્ષન્તે રસાયનમ્||૩૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને શિરોરોગવિજ્ઞાનીયો નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||

સ૦-શરીરપરિણામોદ્ભવાનિ તુ પલિતાનિ રસાયનમપેક્ષન્ત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને શિરોરોગવિજ્ઞાનીયો નામ ત્રયોવિંશો- ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૩||