Adhikarana shirorogavij~jAnIyAdhyAyaH||23|| shirogatA dasha rogAH| shirorogANAM nidAnaM samprAptishca (2-3) · Śloka 3
atha kramaprāptaṁ śirōrōgavijñānamāha athātaḥ śirōrōgavijñānīyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
) dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ|
utsvēdādhipurōvātabāṣpanigraharōdanaiḥ||1||
atyambumadyapānēna kr̥mibhirvēgadhāraṇaiḥ|
upadhānamr̥jābhyaṅgadvēṣādhaḥpratatēkṣaṇaiḥ||2||
asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirōgatāḥ|
janayantyāmayān dōṣāḥ|3|
View original
अथ क्रमप्राप्तं शिरोरोगविज्ञानमाह अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वप्नजागरैः|
उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः||१||
अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः|
उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधःप्रततेक्षणैः||२||
असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः|
जनयन्त्यामयान् दोषाः|३|
sa0-dhūmādibhiḥ śirōgatā dōṣā rōgān janayanti|
Adhikarana 1 vAtajasya shirobhitApasya lakShaNam (3-7) · Śloka 7
|
tatra mārutakōpataḥ||3||
nistudyētē bhr̥śaṁ śaṅkhau ghāṭā sambhidyatē tathā|
bhruvōrmadhyaṁ lalāṭaṁ ca patatīvātivēdanam||4||
bādhyētē svanataḥ śrōtrē niṣkr̥ṣyēta ivākṣiṇī|
ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṁ sandhibhya iva mucyatē||5||
sphuratyati sirājālaṁ kandharāhanusaṅgrahaḥ|
prakāśāsahatā ghrāṇasrāvō'kasmādyathāśamau||6||
mārdavaṁ mardanasnēhasvēdabandhaiśca jāyatē|
śirastāpō'yam|7|
View original
|
तत्र मारुतकोपतः||३||
निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा|
भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्||४||
बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी|
घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते||५||
स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः|
प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्यथाशमौ||६||
मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते|
शिरस्तापोऽयम्|७|
sa0-tatra-tēṣu madhyē, vātakōpāt śaṅkhanistōdādayaḥ syuḥ| tathā mardanādibhirmārdavaṁ jāyatē| ghūrṇatīvēti ghūrṇastudādiḥ| ayamīdr̥śaḥ śirastāpa ucyatē|
Adhikarana 2 vAtajasya ardhAvabhedakasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
ardhē tu mūrdhnaḥ sō'rdhāvabhēdakaḥ||7||
pakṣātkupyati māsādvā svayamēva ca śāmyati|
ativr̥ddhastu nayanaṁ śravaṇaṁ vā vināśayēt||8||
View original
|
अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः||७||
पक्षात्कुप्यति मासाद्वा स्वयमेव च शाम्यति|
अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||८||
saṁ-ardhē tu śirasaḥ, ardhāvabhēdaka ucyatē| sa ca pakṣēṇa kupyati| māsēna vā kupyati| svayamēva-cikitsitaṁ vinaiva, upaśāmyati| ativr̥ddhastvayaṁ lōcanaṁ karṇaṁ vā hanyāt|
Adhikarana 3 pittajasya shirobhitApasya lakShaNam 4 kaphajasya shirobhitApasya lakShaNam 5raktajasya shirobhitApasya lakShaNam 6 sannipAtajasya shirobhitApasya lakShaNam (9-11) · Śloka 11
śōrōbhitāpē pittōtthē śōrōdhūmāyanaṁ jvaraḥ|
svēdō'kṣidahanaṁ mūrcchā niśi śītaiśca mārdavam||9||
aruciḥ kaphajē mūrdhnō gurustimitaśītatā|
śirānispandatā''lasyaṁ rūṅmandā'hnyadhikāniśi||10||
tandrā śūnākṣikūṭatvaṁ karṇakaṇḍūyanaṁ vamiḥ|
raktāt pittādhikarujaḥ sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇaḥ||11||
View original
शोरोभितापे पित्तोत्थे शोरोधूमायनं ज्वरः|
स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||९||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता|
शिरानिस्पन्दताऽऽलस्यं रूङ्मन्दाऽह्न्यधिकानिशि||१०||
तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः|
रक्तात् पित्ताधिकरुजः सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणः||११||
sa0-kaphajē śirōbhitāpē'rucyādayaḥ syuḥ| divā pīḍā mandā bhavati, vibhāvaryāmadhikā| tathā tandrādayaḥ syuḥ| sa0-raktōdbhavō mūrdhatāpaḥ pittādhikarujaḥ syāt| sa0-sannipātēna sarvalakṣaṇaḥ syāt|
Adhikarana 7 kRumijasya shirobhitApasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15
saṅkīrṇairbhōjanairmūrdhni klēdittē rudhirāmiṣē|
kōpitē sannipātē ca jāyantē mūrdhni jantavaḥ||12||
śirasastē pibantō'sraṁ ghōrāḥ kurvanti vēdanāḥ|
cittavibhraṁśajananīrjvaraḥ kāsō balakṣayaḥ||13||
raukṣyaśōphavyadhancchēdadāhasphuraṇapūtitāḥ|
kapālē tāluśirasōḥ kaṇḍūḥ śōṣaḥ pramīlakaḥ||14||
tāmrācchasiṅghāṇakatā karṇanādaśca jantujē|
|15|
View original
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदित्ते रुधिरामिषे|
कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः||१२||
शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः|
चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः||१३||
रौक्ष्यशोफव्यधन्च्छेददाहस्फुरणपूतिताः|
कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोषः प्रमीलकः||१४||
ताम्राच्छसिङ्घाणकता कर्णनादश्च जन्तुजे|
|१५|
sa0-saṅkīrṇairāhāraiḥ śirasi klēditē rudhirē māṁsē ca sannipātē ca kōpitē kr̥mayō mūrdhni jāyantē| tē ca mūrdhnau raktaṁ pibantō dāruṇāḥ pīḍā manōvibhraṁśakāriṇīrjanayanti| jvarādayaśca syuḥ| tathā kapālē tāluśirasōḥ kaṇḍvādyāḥ syuḥ| tathā tāmrācchasiṅghāṇakatvaṁ karṇanādaśca kr̥mijē syāt|
Adhikarana 8 shiraHkampasya shirobhitApasya lakShaNam 9 sha~gkhakasya shirobhitApasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17
|
vātōlbaṇāḥ śiraḥkampaṁ tatsaṁjñaṁ kurvatē malāḥ||15||
pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhē śōphaḥ saśōṇitaiḥ|
tīvradāharujārāgapralāpajvaratr̥ḍbhramāḥ||16||
tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ|
trirātrājjīvitaṁ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ||17||
View original
|
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१५||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः|
तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः||१६||
तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः|
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||१७||
sa0-vātādhikā dōṣāḥ śiraḥkampaṁ śiraḥ kampākhyaṁ kurvatē| sa0-pittādhikairdōṣaiḥ saraktaiḥ śaṅkhē śōphō'tidāhādayaśca syuḥ| sa ca śaṅkhakastiktāsyaḥ pītavarṇamukhaḥ kṣiprakārī ca syāt| tiktaṁ-tiktasvādamāsyaṁ, yasmin śaṅkhakē saḥ| ēvamanyadapi yōjyam| sa cānupakrāntastrirātrēṇa jīvitaṁ harati| śīghraṁ ca cikitsitaḥ sidhyatyapi| apiśabdāt kadācinna sidhyati|
Adhikarana 10 sUryAvartasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20
pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭēṣu mārutaḥ|
rujaṁ saspandanāṁ kuryādanusūryōdayōdayām||18||
āmadhyāhnaṁ vivardhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśēṣataḥ|
avyavasthitaśītōṣṇasukhā śāmyatyataḥ param||19||
sūryāvartaḥ sa ityuktā daśa rōgāḥ śirōgatāḥ|
|20|
View original
पित्तानुबद्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः|
रुजं सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्||१८||
आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः|
अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्||१९||
सूर्यावर्तः स इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः|
|२०|
sa0-pittānubaddhō mārutaḥ śaṅkhādiṣu rujaṁ saspandanāṁ kuryāt| kimbhūtāṁ rujam ? anusūryōdayaṁ udayō yasyāḥ sā tām| āmadhyāhnaṁ-madhyāhnaṁ maryādīkr̥tya vardhanaśīlā, sā pīḍā bubhukṣitasya viśēṣēṇa| tathā'niyataśītōṣṇasukhā| atō-madhyāhnāt, paraṁ śamaṁ gacchati| saḥ-ityēvaṁ, sūryāvarta uktaḥ| sa0-daśaitē mūrdhagatā rōgā uktāḥ|
Adhikarana shiraHkapAle nava rogAH| 1 upashIrShakasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21
|
śirasyēva ca vakṣyantē kapālē vyādhayō nava||20||
kapālē pavanē duṣṭē garbhasthasyāpi jāyatē|
savarṇō nīrujaḥ śōphastaṁ vidyādupaśīrṣakam||21||
View original
|
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||२०||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते|
सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||२१||
sa0-śirasyēva kapālē nava rōgā bhaṇiṣyantē| sa0-kapālē pavanē duṣṭē garbhasthitasyāpi nīrujaḥ śōphastatsavarṇaḥ-kāyasamānavarṇō, jāyatē| tamupaśīrṣakākhyaṁ rōgaṁ jānīyāt|
Adhikarana 2 piTikAyAH lakShaNam 3 arbudasya lakShaNam 4 vidradheH lakShaNam 5 arUMShikAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23
yathādōṣōdayaṁ brūyāt piṭikārbudavidradhīn|
kapālē klēdabahulāḥ pittāsr̥kślēṣmajantubhiḥ||22||
kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭikāḥ syuraruṁṣikāḥ|
|23|
View original
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटिकार्बुदविद्रधीन्|
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः||२२||
कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटिकाः स्युररुंषिकाः|
|२३|
sa0-piṭikādīn trīn yathādōṣōdayaṁ brūyāt| sa0-kapālē klēdabahulāḥ pittāsr̥kślēṣmajantubhiḥ kaṅgusiddhārthakaphalarūpāḥ piṭikā aruṁṣikāḥ syuḥ|
Adhikarana 6 dAruNakasya lakShaNam 7 idraluptasya lakShaNam (23-26) · Śloka 26
|
kaṇḍūkēśacyutisvāparaukṣyakr̥t sphuṭanaṁ tvacaḥ||23||
susūkṣmaṁ kaphavātābhyāṁ vidyāddāruṇakaṁ tu tat|
rōmakūpānugaṁ pittaṁ vātēna saha mūrcchitam||24||
pracyāvayati rōmāṇi tataḥ ślēṣmā saśōṇitaḥ|
rōmakūpān ruṇaddhyasya tēnānyēṣāmasambhavaḥ||25||
tadindraluptaṁ rujyāṁ ca prāhuścācēti cāparē|
|26|
View original
|
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः||२३||
सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारुणकं तु तत्|
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्||२४||
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः|
रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः||२५||
तदिन्द्रलुप्तं रुज्यां च प्राहुश्चाचेति चापरे|
|२६|
sa0-kaṇḍvādikr̥t tvacaḥ sphuṭanaṁ susūkṣmaṁ yat taddāruṇakaṁ kaphavātābhyāṁ vidyāt| aṁ-pittaṁ vātēna saha mūrcchitaṁ rōmakūpānugataṁ rōmāṇi pracyāvayati| tataḥ ślēṣmā raktasahitō rōmakūpān ruṇaddhi| tēna kāraṇēnāsya-indraluptavataḥ, anyēṣāṁ rōmṇāmanutpattiḥ| tat-ētat, indraluptaṁ rujyāṁ cācētyanya āhuḥ|
Adhikarana 8 khalateH sAmAnyaM lakShaNam vAtajAyAH khalateH lakShaNam pittajAyAH khalateH lakShaNam kaphajAyAH khalateH lakShaNam (26-27) · Śloka 27
|
khalatērapi janmaivaṁ śātanaṁ tatra tu kramāt||26||
sā vātādagnidagdhābhā, pittātsvinnasirāvr̥tā|
kaphāddhanatvagvarṇāśca yathāsvaṁ nirdiśēt tvaci||27||
View original
|
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२६||
सा वातादग्निदग्धाभा, पित्तात्स्विन्नसिरावृता|
कफाद्धनत्वग्वर्णाश्च यथास्वं निर्दिशेत् त्वचि||२७||
sa0-ēvaṁ-ētattulyarūpā, khalatērutpattiḥ| kintu[tatra-] khalatau, kramēṇa kēśānāṁ śātō na tvindralupta iva sahasā| sa0-sā-khalatiḥ, vātādagnidagdhābhā syāt| pittāt svinnasirāvr̥tā syāt| kaphēna ghanatvak| tvaci varṇāśca yathādōṣaṁ nirdiśēt|
Adhikarana sannipAtajAyAH khalateH lakShaNam 9 palitasya nidAnasamprAptI (28) · Śloka 28
dōṣaiḥ sarvākr̥tiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā|
dagdhāgninēva nirlōmā sadāhā yā ca jāyatē||28||
View original
दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा|
दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२८||
sa0-sarvairdōṣaiḥ sarvākr̥tiḥ sarvalakṣaṇā khalatiḥ| nakhaprabhā sā cāsādhyā syāt| agnidagdhatulyā rōmarahitā sadāhā ca yā jāyatē, sā'pyasādhyā syāt|
Adhikarana vAtajasya palitasya lakShaNam pittajasya palitasya lakShaNam kaphajasya palitasya lakShaNam sannipAtajasya palitasya lakShaNam (29-31) · Śloka 31
śōkaśramakrōdhakr̥taḥ śarīrōṣmā śirōgataḥ|
kēśān sadōṣaḥ pacati palitaṁ sambhavatyataḥ||29||
tadvātātsphuṭitaṁ śyāvaṁ kharaṁ rūkṣaṁ jalaprabham|
pittātsadāhaṁ pītābhaṁ, kaphāt snigdhaṁ vivr̥ddhimat||30||
sthūlaṁ suśuklaṁ, sarvaistu vidyādvyāmiśralakṣaṇam|
|31|
View original
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः|
केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः||२९||
तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं जलप्रभम्|
पित्तात्सदाहं पीताभं, कफात् स्निग्धं विवृद्धिमत्||३०||
स्थूलं सुशुक्लं, सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्|
|३१|
sa0-śōkādibhirudgataḥ śarīrōṣmā mūrdhni dōṣaiḥ sahitaḥ kēśān pacati| ataḥ palitaṁ jāyatē| sa0-tacca-palitaṁ, vātāt sphiṭitādiguṇaṁ syāt| pittēna sadāhaṁ pītavarṇam| kaphāt snigdhaṁ vivr̥ddhimat sthūlaṁ suśuklaṁ ca| sarvaistu dōṣaiḥ saṅkīrṇalakṣaṇaṁ vidyāt
Adhikarana shirorujodbhavasya palitasya lakShaNam sannipAtajakhalatipalitAnAmasAdhyatvam (31-32) · Śloka 32
|
śirōrujōdbhavaṁ cānyadvivarṇaṁ sparśanāsaham||31||
asādhyā sannipātēna khalatiḥ palitāni ca|
|32|
View original
|
शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||३१||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च|
|३२|
sa0-śirōrujōtthaṁ cāparaṁ palitaṁ vivarṇaṁ sparśanāsahaṁ syāt| sa0-khalatiḥ sannipātēnāsādhyā| palitāni ca sannipātōtthānyasādhyāni| dōṣaiḥ sarvaiḥ khalatirasādhyēti prāguktamēva| idaṁ tu vacanaṁ spaṣṭārthamēvēti manyē, tathā sannipātōdbhūtāni palitānyasādhyānīti|
Adhikarana sharIrapariNAmotthAnAM rasAyanApekShatvam (23) · Śloka 23
|
śarīrapariṇāmōtthānyapēkṣantē rasāyanam||32||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē śirōrōgavijñānīyō nāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ||23||
View original
|
शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||३२||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने शिरोरोगविज्ञानीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
sa0-śarīrapariṇāmōdbhavāni tu palitāni rasāyanamapēkṣanta iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē śirōrōgavijñānīyō nāma trayōviṁśō- 'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 23||