23. śirōrōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana shirorogavij~jAnIyAdhyAyaH||23|| shirogatA dasha rogAH| shirorogANAM nidAnaM samprAptishca (2-3) · Śloka 3

ಅಥ ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನಮಾಹ ಅಥಾತಃ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨|| ) ಧೂಮಾತಪತುಷಾರಾಮ್ಬುಕ್ರೀಡಾತಿಸ್ವಪ್ನಜಾಗರೈಃ| ಉತ್ಸ್ವೇದಾಧಿಪುರೋವಾತಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹರೋದನೈಃ||೧|| ಅತ್ಯಮ್ಬುಮದ್ಯಪಾನೇನ ಕೃಮಿಭಿರ್ವೇಗಧಾರಣೈಃ| ಉಪಧಾನಮೃಜಾಭ್ಯಙ್ಗದ್ವೇಷಾಧಃಪ್ರತತೇಕ್ಷಣೈಃ||೨|| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧದುಷ್ಟಾಮಭಾಷ್ಯಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಶಿರೋಗತಾಃ| ಜನಯನ್ತ್ಯಾಮಯಾನ್ ದೋಷಾಃ|೩|

ಸ೦-ಧೂಮಾದಿಭಿಃ ಶಿರೋಗತಾ ದೋಷಾ ರೋಗಾನ್ ಜನಯನ್ತಿ|

Adhikarana 1 vAtajasya shirobhitApasya lakShaNam (3-7) · Śloka 7

| ತತ್ರ ಮಾರುತಕೋಪತಃ||೩|| ನಿಸ್ತುದ್ಯೇತೇ ಭೃಶಂ ಶಙ್ಖೌ ಘಾಟಾ ಸಮ್ಭಿದ್ಯತೇ ತಥಾ| ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯಂ ಲಲಾಟಂ ಚ ಪತತೀವಾತಿವೇದನಮ್||೪|| ಬಾಧ್ಯೇತೇ ಸ್ವನತಃ ಶ್ರೋತ್ರೇ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯೇತ ಇವಾಕ್ಷಿಣೀ| ಘೂರ್ಣತೀವ ಶಿರಃ ಸರ್ವಂ ಸನ್ಧಿಭ್ಯ ಇವ ಮುಚ್ಯತೇ||೫|| ಸ್ಫುರತ್ಯತಿ ಸಿರಾಜಾಲಂ ಕನ್ಧರಾಹನುಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಪ್ರಕಾಶಾಸಹತಾ ಘ್ರಾಣಸ್ರಾವೋಽಕಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಶಮೌ||೬|| ಮಾರ್ದವಂ ಮರ್ದನಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಬನ್ಧೈಶ್ಚ ಜಾಯತೇ| ಶಿರಸ್ತಾಪೋಽಯಮ್|೭|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತಕೋಪಾತ್ ಶಙ್ಖನಿಸ್ತೋದಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ಮರ್ದನಾದಿಭಿರ್ಮಾರ್ದವಂ ಜಾಯತೇ| ಘೂರ್ಣತೀವೇತಿ ಘೂರ್ಣಸ್ತುದಾದಿಃ| ಅಯಮೀದೃಶಃ ಶಿರಸ್ತಾಪ ಉಚ್ಯತೇ|

Adhikarana 2 vAtajasya ardhAvabhedakasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ಅರ್ಧೇ ತು ಮೂರ್ಧ್ನಃ ಸೋಽರ್ಧಾವಭೇದಕಃ||೭|| ಪಕ್ಷಾತ್ಕುಪ್ಯತಿ ಮಾಸಾದ್ವಾ ಸ್ವಯಮೇವ ಚ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಸ್ತು ನಯನಂ ಶ್ರವಣಂ ವಾ ವಿನಾಶಯೇತ್||೮||

ಸಂ-ಅರ್ಧೇ ತು ಶಿರಸಃ, ಅರ್ಧಾವಭೇದಕ ಉಚ್ಯತೇ| ಸ ಚ ಪಕ್ಷೇಣ ಕುಪ್ಯತಿ| ಮಾಸೇನ ವಾ ಕುಪ್ಯತಿ| ಸ್ವಯಮೇವ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಿನೈವ, ಉಪಶಾಮ್ಯತಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಸ್ತ್ವಯಂ ಲೋಚನಂ ಕರ್ಣಂ ವಾ ಹನ್ಯಾತ್|

Adhikarana 3 pittajasya shirobhitApasya lakShaNam 4 kaphajasya shirobhitApasya lakShaNam 5raktajasya shirobhitApasya lakShaNam 6 sannipAtajasya shirobhitApasya lakShaNam (9-11) · Śloka 11

ಶೋರೋಭಿತಾಪೇ ಪಿತ್ತೋತ್ಥೇ ಶೋರೋಧೂಮಾಯನಂ ಜ್ವರಃ| ಸ್ವೇದೋಽಕ್ಷಿದಹನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ನಿಶಿ ಶೀತೈಶ್ಚ ಮಾರ್ದವಮ್||೯|| ಅರುಚಿಃ ಕಫಜೇ ಮೂರ್ಧ್ನೋ ಗುರುಸ್ತಿಮಿತಶೀತತಾ| ಶಿರಾನಿಸ್ಪನ್ದತಾಽಽಲಸ್ಯಂ ರೂಙ್ಮನ್ದಾಽಹ್ನ್ಯಧಿಕಾನಿಶಿ||೧೦|| ತನ್ದ್ರಾ ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟತ್ವಂ ಕರ್ಣಕಣ್ಡೂಯನಂ ವಮಿಃ| ರಕ್ತಾತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕರುಜಃ ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ||೧೧||

ಸ೦-ಕಫಜೇ ಶಿರೋಭಿತಾಪೇಽರುಚ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ದಿವಾ ಪೀಡಾ ಮನ್ದಾ ಭವತಿ, ವಿಭಾವರ್ಯಾಮಧಿಕಾ| ತಥಾ ತನ್ದ್ರಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಸ೦-ರಕ್ತೋದ್ಭವೋ ಮೂರ್ಧತಾಪಃ ಪಿತ್ತಾಧಿಕರುಜಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ೦-ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 7 kRumijasya shirobhitApasya lakShaNam (12-15) · Śloka 15

ಸಙ್ಕೀರ್ಣೈರ್ಭೋಜನೈರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕ್ಲೇದಿತ್ತೇ ರುಧಿರಾಮಿಷೇ| ಕೋಪಿತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜನ್ತವಃ||೧೨|| ಶಿರಸಸ್ತೇ ಪಿಬನ್ತೋಽಸ್ರಂ ಘೋರಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವೇದನಾಃ| ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಜನನೀರ್ಜ್ವರಃ ಕಾಸೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ||೧೩|| ರೌಕ್ಷ್ಯಶೋಫವ್ಯಧನ್ಚ್ಛೇದದಾಹಸ್ಫುರಣಪೂತಿತಾಃ| ಕಪಾಲೇ ತಾಲುಶಿರಸೋಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಶೋಷಃ ಪ್ರಮೀಲಕಃ||೧೪|| ತಾಮ್ರಾಚ್ಛಸಿಙ್ಘಾಣಕತಾ ಕರ್ಣನಾದಶ್ಚ ಜನ್ತುಜೇ| |೧೫|

ಸ೦-ಸಙ್ಕೀರ್ಣೈರಾಹಾರೈಃ ಶಿರಸಿ ಕ್ಲೇದಿತೇ ರುಧಿರೇ ಮಾಂಸೇ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಕೋಪಿತೇ ಕೃಮಯೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜಾಯನ್ತೇ| ತೇ ಚ ಮೂರ್ಧ್ನೌ ರಕ್ತಂ ಪಿಬನ್ತೋ ದಾರುಣಾಃ ಪೀಡಾ ಮನೋವಿಭ್ರಂಶಕಾರಿಣೀರ್ಜನಯನ್ತಿ| ಜ್ವರಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ಕಪಾಲೇ ತಾಲುಶಿರಸೋಃ ಕಣ್ಡ್ವಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ತಾಮ್ರಾಚ್ಛಸಿಙ್ಘಾಣಕತ್ವಂ ಕರ್ಣನಾದಶ್ಚ ಕೃಮಿಜೇ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 8 shiraHkampasya shirobhitApasya lakShaNam 9 sha~gkhakasya shirobhitApasya lakShaNam (15-17) · Śloka 17

| ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ತತ್ಸಂಜ್ಞಂ ಕುರ್ವತೇ ಮಲಾಃ||೧೫|| ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೈರ್ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಶಙ್ಖೇ ಶೋಫಃ ಸಶೋಣಿತೈಃ| ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾರಾಗಪ್ರಲಾಪಜ್ವರತೃಡ್ಭ್ರಮಾಃ||೧೬|| ತಿಕ್ತಾಸ್ಯಃ ಪೀತವದನಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ ಸ ಶಙ್ಖಕಃ| ತ್ರಿರಾತ್ರಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪ್ಯಾಶು ಸಾಧಿತಃ||೧೭||

ಸ೦-ವಾತಾಧಿಕಾ ದೋಷಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ಶಿರಃ ಕಮ್ಪಾಖ್ಯಂ ಕುರ್ವತೇ| ಸ೦-ಪಿತ್ತಾಧಿಕೈರ್ದೋಷೈಃ ಸರಕ್ತೈಃ ಶಙ್ಖೇ ಶೋಫೋಽತಿದಾಹಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ| ಸ ಚ ಶಙ್ಖಕಸ್ತಿಕ್ತಾಸ್ಯಃ ಪೀತವರ್ಣಮುಖಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಿಕ್ತಂ-ತಿಕ್ತಸ್ವಾದಮಾಸ್ಯಂ, ಯಸ್ಮಿನ್ ಶಙ್ಖಕೇ ಸಃ| ಏವಮನ್ಯದಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ ಚಾನುಪಕ್ರಾನ್ತಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರೇಣ ಜೀವಿತಂ ಹರತಿ| ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಃ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಕದಾಚಿನ್ನ ಸಿಧ್ಯತಿ|

Adhikarana 10 sUryAvartasya lakShaNam (18-20) · Śloka 20

ಪಿತ್ತಾನುಬದ್ಧಃ ಶಙ್ಖಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಲಲಾಟೇಷು ಮಾರುತಃ| ರುಜಂ ಸಸ್ಪನ್ದನಾಂ ಕುರ್ಯಾದನುಸೂರ್ಯೋದಯೋದಯಾಮ್||೧೮|| ಆಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ವಿವರ್ಧಿಷ್ಣುಃ ಕ್ಷುದ್ವತಃ ಸಾ ವಿಶೇಷತಃ| ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತಶೀತೋಷ್ಣಸುಖಾ ಶಾಮ್ಯತ್ಯತಃ ಪರಮ್||೧೯|| ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ ಸ ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ದಶ ರೋಗಾಃ ಶಿರೋಗತಾಃ| |೨೦|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾನುಬದ್ಧೋ ಮಾರುತಃ ಶಙ್ಖಾದಿಷು ರುಜಂ ಸಸ್ಪನ್ದನಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಂ ರುಜಮ್ ? ಅನುಸೂರ್ಯೋದಯಂ ಉದಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಾಮ್| ಆಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ-ಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ಮರ್ಯಾದೀಕೃತ್ಯ ವರ್ಧನಶೀಲಾ, ಸಾ ಪೀಡಾ ಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ| ತಥಾಽನಿಯತಶೀತೋಷ್ಣಸುಖಾ| ಅತೋ-ಮಧ್ಯಾಹ್ನಾತ್, ಪರಂ ಶಮಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಸಃ-ಇತ್ಯೇವಂ, ಸೂರ್ಯಾವರ್ತ ಉಕ್ತಃ| ಸ೦-ದಶೈತೇ ಮೂರ್ಧಗತಾ ರೋಗಾ ಉಕ್ತಾಃ|

Adhikarana shiraHkapAle nava rogAH| 1 upashIrShakasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| ಶಿರಸ್ಯೇವ ಚ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಕಪಾಲೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ನವ||೨೦|| ಕಪಾಲೇ ಪವನೇ ದುಷ್ಟೇ ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಜಾಯತೇ| ಸವರ್ಣೋ ನೀರುಜಃ ಶೋಫಸ್ತಂ ವಿದ್ಯಾದುಪಶೀರ್ಷಕಮ್||೨೧||

ಸ೦-ಶಿರಸ್ಯೇವ ಕಪಾಲೇ ನವ ರೋಗಾ ಭಣಿಷ್ಯನ್ತೇ| ಸ೦-ಕಪಾಲೇ ಪವನೇ ದುಷ್ಟೇ ಗರ್ಭಸ್ಥಿತಸ್ಯಾಪಿ ನೀರುಜಃ ಶೋಫಸ್ತತ್ಸವರ್ಣಃ-ಕಾಯಸಮಾನವರ್ಣೋ, ಜಾಯತೇ| ತಮುಪಶೀರ್ಷಕಾಖ್ಯಂ ರೋಗಂ ಜಾನೀಯಾತ್|

Adhikarana 2 piTikAyAH lakShaNam 3 arbudasya lakShaNam 4 vidradheH lakShaNam 5 arUMShikAnAM lakShaNam (22-23) · Śloka 23

ಯಥಾದೋಷೋದಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಪಿಟಿಕಾರ್ಬುದವಿದ್ರಧೀನ್| ಕಪಾಲೇ ಕ್ಲೇದಬಹುಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ತುಭಿಃ||೨೨|| ಕಙ್ಗುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕನಿಭಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಸ್ಯುರರುಂಷಿಕಾಃ| |೨೩|

ಸ೦-ಪಿಟಿಕಾದೀನ್ ತ್ರೀನ್ ಯಥಾದೋಷೋದಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್| ಸ೦-ಕಪಾಲೇ ಕ್ಲೇದಬಹುಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ತುಭಿಃ ಕಙ್ಗುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಫಲರೂಪಾಃ ಪಿಟಿಕಾ ಅರುಂಷಿಕಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana 6 dAruNakasya lakShaNam 7 idraluptasya lakShaNam (23-26) · Śloka 26

| ಕಣ್ಡೂಕೇಶಚ್ಯುತಿಸ್ವಾಪರೌಕ್ಷ್ಯಕೃತ್ ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಃ||೨೩|| ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದಾರುಣಕಂ ತು ತತ್| ರೋಮಕೂಪಾನುಗಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್||೨೪|| ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ ರೋಮಾಣಿ ತತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಶೋಣಿತಃ| ರೋಮಕೂಪಾನ್ ರುಣದ್ಧ್ಯಸ್ಯ ತೇನಾನ್ಯೇಷಾಮಸಮ್ಭವಃ||೨೫|| ತದಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ರುಜ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರಾಹುಶ್ಚಾಚೇತಿ ಚಾಪರೇ| |೨೬|

ಸ೦-ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕೃತ್ ತ್ವಚಃ ಸ್ಫುಟನಂ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಯತ್ ತದ್ದಾರುಣಕಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಅಂ-ಪಿತ್ತಂ ವಾತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ರೋಮಕೂಪಾನುಗತಂ ರೋಮಾಣಿ ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ| ತತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ರಕ್ತಸಹಿತೋ ರೋಮಕೂಪಾನ್ ರುಣದ್ಧಿ| ತೇನ ಕಾರಣೇನಾಸ್ಯ-ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತವತಃ, ಅನ್ಯೇಷಾಂ ರೋಮ್ಣಾಮನುತ್ಪತ್ತಿಃ| ತತ್-ಏತತ್, ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ರುಜ್ಯಾಂ ಚಾಚೇತ್ಯನ್ಯ ಆಹುಃ|

Adhikarana 8 khalateH sAmAnyaM lakShaNam vAtajAyAH khalateH lakShaNam pittajAyAH khalateH lakShaNam kaphajAyAH khalateH lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| ಖಲತೇರಪಿ ಜನ್ಮೈವಂ ಶಾತನಂ ತತ್ರ ತು ಕ್ರಮಾತ್||೨೬|| ಸಾ ವಾತಾದಗ್ನಿದಗ್ಧಾಭಾ, ಪಿತ್ತಾತ್ಸ್ವಿನ್ನಸಿರಾವೃತಾ| ಕಫಾದ್ಧನತ್ವಗ್ವರ್ಣಾಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ತ್ವಚಿ||೨೭||

ಸ೦-ಏವಂ-ಏತತ್ತುಲ್ಯರೂಪಾ, ಖಲತೇರುತ್ಪತ್ತಿಃ| ಕಿನ್ತು[ತತ್ರ-] ಖಲತೌ, ಕ್ರಮೇಣ ಕೇಶಾನಾಂ ಶಾತೋ ನ ತ್ವಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತ ಇವ ಸಹಸಾ| ಸ೦-ಸಾ-ಖಲತಿಃ, ವಾತಾದಗ್ನಿದಗ್ಧಾಭಾ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ವಿನ್ನಸಿರಾವೃತಾ ಸ್ಯಾತ್| ಕಫೇನ ಘನತ್ವಕ್| ತ್ವಚಿ ವರ್ಣಾಶ್ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|

Adhikarana sannipAtajAyAH khalateH lakShaNam 9 palitasya nidAnasamprAptI (28) · Śloka 28

ದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸರ್ವೈರಸಾಧ್ಯಾ ಸಾ ನಖಪ್ರಭಾ| ದಗ್ಧಾಗ್ನಿನೇವ ನಿರ್ಲೋಮಾ ಸದಾಹಾ ಯಾ ಚ ಜಾಯತೇ||೨೮||

ಸ೦-ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ ಖಲತಿಃ| ನಖಪ್ರಭಾ ಸಾ ಚಾಸಾಧ್ಯಾ ಸ್ಯಾತ್| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧತುಲ್ಯಾ ರೋಮರಹಿತಾ ಸದಾಹಾ ಚ ಯಾ ಜಾಯತೇ, ಸಾಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAtajasya palitasya lakShaNam pittajasya palitasya lakShaNam kaphajasya palitasya lakShaNam sannipAtajasya palitasya lakShaNam (29-31) · Śloka 31

ಶೋಕಶ್ರಮಕ್ರೋಧಕೃತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಶಿರೋಗತಃ| ಕೇಶಾನ್ ಸದೋಷಃ ಪಚತಿ ಪಲಿತಂ ಸಮ್ಭವತ್ಯತಃ||೨೯|| ತದ್ವಾತಾತ್ಸ್ಫುಟಿತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಖರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಜಲಪ್ರಭಮ್| ಪಿತ್ತಾತ್ಸದಾಹಂ ಪೀತಾಭಂ, ಕಫಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿವೃದ್ಧಿಮತ್||೩೦|| ಸ್ಥೂಲಂ ಸುಶುಕ್ಲಂ, ಸರ್ವೈಸ್ತು ವಿದ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಮ್| |೩೧|

ಸ೦-ಶೋಕಾದಿಭಿರುದ್ಗತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ದೋಷೈಃ ಸಹಿತಃ ಕೇಶಾನ್ ಪಚತಿ| ಅತಃ ಪಲಿತಂ ಜಾಯತೇ| ಸ೦-ತಚ್ಚ-ಪಲಿತಂ, ವಾತಾತ್ ಸ್ಫಿಟಿತಾದಿಗುಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತೇನ ಸದಾಹಂ ಪೀತವರ್ಣಮ್| ಕಫಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿವೃದ್ಧಿಮತ್ ಸ್ಥೂಲಂ ಸುಶುಕ್ಲಂ ಚ| ಸರ್ವೈಸ್ತು ದೋಷೈಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಂ ವಿದ್ಯಾತ್

Adhikarana shirorujodbhavasya palitasya lakShaNam sannipAtajakhalatipalitAnAmasAdhyatvam (31-32) · Śloka 32

| ಶಿರೋರುಜೋದ್ಭವಂ ಚಾನ್ಯದ್ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಮ್||೩೧|| ಅಸಾಧ್ಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಖಲತಿಃ ಪಲಿತಾನಿ ಚ| |೩೨|

ಸ೦-ಶಿರೋರುಜೋತ್ಥಂ ಚಾಪರಂ ಪಲಿತಂ ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸ೦-ಖಲತಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನಾಸಾಧ್ಯಾ| ಪಲಿತಾನಿ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ| ದೋಷೈಃ ಸರ್ವೈಃ ಖಲತಿರಸಾಧ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮೇವ| ಇದಂ ತು ವಚನಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮೇವೇತಿ ಮನ್ಯೇ, ತಥಾ ಸನ್ನಿಪಾತೋದ್ಭೂತಾನಿ ಪಲಿತಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನೀತಿ|

Adhikarana sharIrapariNAmotthAnAM rasAyanApekShatvam (23) · Śloka 23

| ಶರೀರಪರಿಣಾಮೋತ್ಥಾನ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ರಸಾಯನಮ್||೩೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ- ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ತ್ರಯೋವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೩||

ಸ೦-ಶರೀರಪರಿಣಾಮೋದ್ಭವಾನಿ ತು ಪಲಿತಾನಿ ರಸಾಯನಮಪೇಕ್ಷನ್ತ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯ- ಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ತ್ರಯೋವಿಂಶೋ- ಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨೩||