13. timirapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana timirapratiShedhAdhyAyaH||13|| (2-3) · Śloka 3

અસ્માદનન્તરં તિમિરિપ્રતિષેધ ઉચ્યતે અથાતસ્તિમિરપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

સ૦-નનુ, દૃષ્ટિરોગવિજ્ઞાનાદનન્તરં દૃષ્ટિરોગપ્રતિષેધો જ્ઞાપ્યઃ| ઉપપન્નમાહ ભવાન્| કિં તુ દૃષ્ટિતોગચિકિત્સિતસ્ય બહુવક્તવ્યત્વાત્ પૃથગધ્યાયો વક્તું યુક્તઃ| તત્રાપિ ક્રમપ્રાપ્તસ્તિમિરપ્રતિષેધ ઇતિ તિમિરપ્રતિષેધારમ્ભ એવ યુક્તઃ| કાચાદીનાં ત્વલ્પવક્તવ્યત્વાદત્રૈવાભિધાનમ્| તતો બહુવક્તવ્યત્વાત્ પૃથગધ્યાયો લિઙ્ગનાશસ્ય| ઇતિ સર્વં યુક્તમ્|

Adhikarana timirasya shIghraM sAdhanam (1) · Śloka 1

તિમિરં કાચતાં યાતિ કાચોઽપ્યાન્ધ્યમુપેક્ષયા| નેત્રરોગેષ્વતો ઘોરં તિમિરં સાધયેદ્ દ્રુતમ્||૧||

સ૦-તિમિરમુપેક્ષયા કાચત્વં યાતિ| કાચોઽપ્યુપેક્ષિત આન્ધ્યં ગચ્છતિ| અતઃ કારણાન્નેત્રરોગેષુ મધ્યે તિમિરં દારુણં શીઘ્રં સાધયેત્|

Adhikarana timiraharaM jIvantyAdighRutam (2-4) · Śloka 4

તુલાં પચેત્ જીવન્ત્યા દ્રોણેઽપાં પાદશેષિતે| તત્ક્વાથે દ્વિગુણક્ષીરં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૨|| પ્રપૌણ્ડરીકકાકોલીપિપ્પલીરોધ્રસૈન્ધવૈઃ| શતહ્વામધુકદ્રાક્ષાસિરાદારુફલત્રયૈઃ||૩|| કર્ષિકૈર્નિશિ તત્પીતં તિમિરાપહરં પરમ્| |૪|

સ૦-જીવન્ત્યાઃ પલશતમપાં દ્રોણે પાદાવશેષિતં પચેત્| તત્ક્વાથે ઘૃતપ્રસ્થં દ્વિગુણક્ષીરં પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિઃ કર્ષપરિમાણૈઃ કલ્કિતૈર્વિપાચયેત્| નિશિ પીતં તત્પરં તિમિરાપહમ્|

Adhikarana kAcatimirAdiharaM drAkShAdighRutam (4-6) · Śloka 6

| દ્રાક્ષાચન્દનમઞ્જિષ્ઠાકાકોલીદ્વયજીવકૈઃ||૪|| સિતાશતાવરીમેદાપુણ્ડ્રાહ્વમધુકોત્પલૈઃ| પચેજ્જીર્ણઘૃતપ્રસ્થં સમક્ષીરં પિચૂન્મિતૈઃ||૫|| હન્તિ તત્કાચતિમિરરક્તરાજીશિરોરુજઃ| |૬|

સ૦-તથા દ્રાક્ષાદિભિઃ પિચૂન્મિતૈઃ-કર્ષાંશૈઃ, જીર્ણસ્ય-પુરાણઘૃતસ્ય પ્રસ્થં સમક્ષીરં પચેત્| તચ્ચ કાચાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana shukratimirAdiharaM paTolAdighRutam (6-10) · Śloka 10

| પટોલનિમ્બકટુકાદાર્વીસેવ્યવરાવૃષમ્||૬|| સધન્વયાસત્રાયન્તીપર્પટં પાલિકં પૃથક્| પ્રસ્થમામલકાનં ચ ક્વાથયેન્નલ્વણેઽમ્ભસિ||૭|| તદાઢકેઽર્ધપલિકૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્પચેત્| મુસ્તભૂનિમ્બયષ્ટ્યાહ્વકુટજોદીચ્યચન્દનૈઃ||૮|| સપિપ્પલીકૈસ્તત્સર્પિઘ્રાણકર્ણાસ્યરોગજિત્| વિદ્રધિજ્વરદુષ્ટારુર્વિસર્પાપચિકુષ્ઠનુત્||૯|| વિશેષાચ્છુક્રતિમિરનક્તાન્ધ્યોષ્ણામ્લદાહહૃત્| |૧૦|

સ૦-પટોલાદિકં પર્પટાન્તં પૃથક્ પલોન્મિતમામલકાનાં પ્રસ્થં નલ્વણે-દ્રોણેઽમ્ભસિ, ક્વાથયેત્| તદાઢકે મુસ્તાદિભિઃ સપિપ્પલીકૈઃ પિષ્ટૈઃ-કલ્કિતૈઃ, અર્ધપલિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| તચ્ચ ઘૃતં ઘ્રાણાદિરોગજિત્, વિદ્રધ્યાદિરોગજિત્, વિશેષેણ શુક્રાદિઘ્નમ્| એતત્પટોલાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana timiraghnaM triphalAghRutam (10-12) · Śloka 12

| ત્રિફલાષ્ટપલં ક્વાથ્યં પાદશેષં જલાઢકે||૧૦|| તેન તુલ્યપયસ્કેન ત્રિફલાપલકલ્કવાન્| અર્ધપ્રસ્થો ઘ્રુતાત્સિદ્ધઃ સિતયા માક્ષિકેણ વા||૧૧|| યુક્તં પિબેત્તત્તિમિરી તદ્યુક્તં વા વરારસમ્| |૧૨|

સ૦-ત્રિફલાયાઃ પલાષ્ટકં જલાઢકે પાદશેષં ક્વાથ્યમ્| તેન ક્વાથેન તુલ્યક્ષીરેણ ત્રિફલાપલકલ્કયુક્તો ઘૃતાર્ધપ્રસ્થઃ પક્વઃ શર્કરયા માક્ષિકેણ વા યુતં તત્તિમિરી પિબેત્| ઘૃતેન વા તેન યુક્તં ત્રિફલાક્વાથં દોષદૂષ્યાદિવશાત્ પિબેત્| એતચ્ચ ત્રિફલાઘ્રુતમુચ્યતે|

Adhikarana timiraghnaM mahAtraiphalaghRRutam (12-14) · Śloka 14

| યષ્ટીમધુદ્વિકાકોલીવ્યાઘ્રીકૃષ્ણામૃતોત્પલૈઃ||૧૨|| પાલિકૈઃ સસિરાદ્રાક્ષૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્સમૈઃ| અજાક્ષીરવરાવાસામાર્કવસ્વરસૈઃ પૃથક્||૧૩|| મહાત્રૈફલમિત્યેતત્પરં દૃષ્ટિવિકારજિત્| |૧૪|

સ૦-યષ્ટ્યાદિભિઃ પાલિકૈઃ સહસિતાદ્રાક્ષૈરજાક્ષીરાદિભિઃ પૃથક્સ્વરસૈઃ સમૈઃ પ્રસ્થપ્રમાણૈઃ સર્પિઃપ્રસ્થં વિપાચયેત્| એતન્મહાત્રૈફલં સુષ્ટ્રુ દૃષ્ટિવિકારજિત્|

Adhikarana timiraghnaM traiphalaghRutaleho gArutmatadRuShTikaraH (14-16) · Śloka 16

| ત્રૈફલેનાથ હવિષા લિહાનસ્ત્રિફલાં નિશિ||૧૪|| યષ્ટીમધુકસંયુક્તાં મધુના ચ પરિપ્લુતામ્| માસમેકં હિતાહારઃ પિબન્નામલકોદકમ્||૧૫|| સૌપર્ણં લભતે ચક્ષુરિત્યાહ ભગવાન્નિમિઃ| |૧૬|

સ૦-ત્રૈફલેન ચ સર્પિષા ત્રિફલાં યષ્ટીયુક્તાં માક્ષિકેણ ચ પરિપ્લુતાં રાત્રૌ લિહાનો માસમેકં હિતાશી સન્નામલકોદકં પિબન્ ગારુત્મતં ચક્ષુર્લભત ઇતિ ભગવાન્નિમિરાહ|

Adhikarana timiraghnaM triphalAkvAthaH (16-17) · Śloka 17

| તાપ્યાયોહેમયષ્ટ્યાહ્વસિતાજીર્ણાજ્યમાક્ષિકૈઃ||૧૬|| સંયોજિતા યથાકામં તિમિરઘ્ની વરા વરા| |૧૭|

સ૦-તાપ્યાદિભિઃ સંયોજિતા ત્રિફલા યથાકામં વરા તિમિરઘ્ની સ્યાત્|

Adhikarana timiraghnaM apUpasUpasaktavaH (17-18) · Śloka 18

| સઘૃતં વા વરાક્વાથં શીલયેત્તિમિરામયી||૧૭|| અપૂપસૂપસક્તૂન્ વા ત્રિફલાચૂર્ણસંયુતાન્| |૧૮|

સ૦-અથવા ત્રિફલાક્વાથં સસર્પિષ્કં તિમિરરોગહરમભ્યસેત્| અપૂપાદીન્ વા ત્રિફલાચૂર્ણસંયુતાન્ શીલયેત્|

Adhikarana timiraghnaM pAyasAdibhakShaNam (18-19) · Śloka 19

| પાયસં વા વરાયુક્તં શીતં સમધુશર્કરમ્||૧૮|| પ્રાતર્ભક્તસ્ય વા પૂર્વમદ્યાત્પથ્યાં પૃથક્ પૃથક્| મૃદ્વીકાશર્કરાક્ષૌદ્રૈઃ સતતં તિમિરાતુરઃ||૧૯||

સ૦-પાયસં ત્રિફલાયુતં વ શીતં સમધુશર્કરં પ્રાતરદ્યાત્| ભક્તસ્ય પૂર્વં વા| હરીતકીં વા મૃદ્વીકાશર્કરાક્ષૌદ્રૈઃ પૃથક્ પૃથક્ યુતામનારતં તિમિરાતુરોઽદ્યાત્|

Adhikarana timiraghnaM cUrNA~jjanam (20-22) · Śloka 22

સ્રોતોજાંશાંશ્ચતુઃષષ્ટિં તામ્રાયોરૂપ્યકાઞ્ચનૈઃ| યુક્તાન્ પ્રત્યેકમેકાંશૈરન્ધમૂષોદરસ્થિતાન્||૨૦|| ધ્માપયિત્વા સમાવૃત્તં તતસ્તચ્ચ નિષેચયેત્| રસસ્કન્ધકષાયેષુ સપ્તકૃત્વઃ પૃથક્ પૃથક્||૨૧|| વૈડૂર્યમુક્તાશઙ્ખાનાં ત્રિભિર્ભાગૈર્યુતં તતઃ| ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રયુઞ્જીત તત્સર્વતિમિરાપહમ્||૨૨||

સ૦-સ્રોતોજાત્ ચતુઃષષ્ટિમંશાંસ્તામ્રાદિભિઃ પ્રત્યેકમેકાં-શૈર્યુતાનન્ધમૂષોદરસ્થિતાન્ ધ્માપયિત્વા સમ્યગાવૃત્તં-આવર્તિતં શિલાયાં, તતઃ-અનન્તરં, મધુરાદિગણક્વાથેષુ તન્નિષેચયેત્ પૃથક્ પૃથક્ સપ્તવારાન્| તતો વૈડૂર્યમુક્તાશઙ્કાનાં ત્રિભિર્ભાગૈર્યુતમેતચ્ચૂર્ણાઞ્જનં સર્વતિમિરઘ્નં પ્રયુઞ્જીત|

Adhikarana timiraghnaM mAMsyAdya~jjanam (23-24) · Śloka 24

માંસીત્રિજાતકાયઃકુઙ્કુમનીલોત્પલાભયાતુત્થૈઃ| સિતકાચશઙ્ખફેનકમરિચાઞ્જનપિપ્પલીમધુકૈઃ||૨૩|| ચન્દ્રેઽશ્વનીસનાથે સુચૂર્ણિતૈરઞ્જયેદ્યુગુલમક્ષ્ણોઃ| તિમિરાર્મરક્તરાજીકણ્ડૂકાચાદિશમમિચ્છન્||૨૪||

સં-માંસ્યાદિભિઃ સૂક્ષ્મરજીકૃતૈશ્ચન્દ્રેઽશ્વિનીયુક્તે સત્યક્ષિયુગ્મમઞ્જયેત્ તિમિરાદિશાન્તિમિચ્છન્| આર્યે મુખચપલે|

Adhikarana timiraghnaM maricAdicUrNam timiraghnaM manohvAdya~jjanam (25-2) · Śloka 2

મરિચવરલવણભાગૌ ભાગૌ દ્વૌ કણસમુદ્રફેનાભ્યામ્| સૌવીરભાગનવકં ચિત્રાયાં ચૂર્ણિતં કફમયજિત્||૨૫|| | મનોહ્વાતુત્થકસ્તૂરીમાંસીમલયરોચનાઃ| દશકર્પૂરસંયુક્તમશીતિગુણમઞ્જનમ્||૧|| પિષ્ટં ચિત્રાશ્વિનીપુષ્યે ષડ્વિધે તિમિરે હિતમ્| પ્રસાદનં ચ દૃષ્ટેઃ સ્યાચ્ચક્ષુષેણાવભાષિતમ્]||૨||

સ૦-મરિચસૈન્ધવયોર્દ્વૌ ભાગૌ, પિપ્પલીસમુદ્રફેનયોર્દ્વૌ ભાગૌ, સૌવીરાઞ્જનસ્ય ભાગા નવ, એતચ્ચિત્રાયાં ચૂર્ણિતં કફામયજિત્| ગીતિરાર્યા|

Adhikarana timiraghnaM videhapatikRutama~jjanam (26-27) · Śloka 27

દ્રાક્ષામૃણાલીસ્વરસે ક્ષીરમદ્યવસાસુ ચ| પૃથક્ દિવ્યાપ્સુ સ્રોતોજં સપ્તકૃત્વો નિષેચયેત્||૨૬|| તચ્ચૂર્ણિતં સ્થિતં શઙ્ખે દૃક્પ્રસાદનમઞ્જનમ્| શસ્તં સર્વાક્ષિરોગેષુ વિદેહપતિનિર્મિતમ્||૨૭||

સ૦-દ્રાક્ષાદિસ્વરસેષુ પૃથક્ પૃથક્ દિવ્યજલે ચ સ્રોતોઞ્જનં સપ્તકૃત્વો નિષેચયેત્| તચ્ચૂર્ણિકૃતં શઙ્કે સ્થિતં દૃષ્ટિપ્રસાદકૃદઞ્જનં સર્વાક્ષિરોગેષુ શ્રેષ્ઠં વિદેહપતિનિર્મિતમ્|

Adhikarana timiraghnaM bhAskaracUrNam (28-31) · Śloka 31

નિર્દગ્ધં બાદરાઙ્ગારૈસ્તુત્થં ચેત્થં નિષેચિતમ્| ક્રમાદજાપયઃ સર્પિઃક્ષૌદ્રે તસ્માત્ પલદ્વયમ્||૨૮|| કાર્ષિકૈસ્તાપ્યમરિચસ્રોતોજકટુકાનતૈઃ| પટુરોધ્નશિલાપથ્યાકણૈલાઞ્જનફેનકૈઃ||૨૯|| યુક્તં પલેન યષ્ટ્યાશ્ચ મૂષાન્તર્ધ્માતચૂર્ણિતમ્| હન્તિ કાચાર્મનક્તાન્ધ્યરક્તરાજીઃ સુશીલતઃ||૩૦|| ચૂર્ણો વિશેષાત્તિમિરં ભાસ્કરો ભાસ્કરો યથા| |૩૧|

સ૦-બાદરઙ્ગારૈસ્તુત્થં નિર્દગ્ધં પૂર્વવત્ ક્રમેણ છાગક્ષીરઘૃતમાક્ષિકે નિષેચિતં, તસ્માત્-નિર્દગ્ધાચ્ચ તુત્થાત્ પલદ્વયં, તાપ્યાદિભિઃ કાર્ષિકૈર્યષ્ટીપલેન ચ યુક્તં, મૂષાન્તર્ધ્માપિતં ચૂર્ણિતં, કાચાદીન્ હન્તિ| સુસેવિતોઽયં ભાસ્કરશ્ચૂર્ણો વિશેષેણ તિમિરંહન્તિ| યથા રવિરન્ધકારમિત્યુપમાશ્લેષોઽલઙ્કારઃ|

Adhikarana bhAskarA~jjanam (31-33) · Śloka 33

| ત્રિંશદ્ભાગા ભુજઙ્ગસ્ય ગન્ધપાષાણપઞ્ચકમ્||૩૧|| શુલ્બતાલકયોર્દ્વૌ દ્વૌ વઙ્ગસ્યૈકોઽઞ્જનાત્ત્રયમ્| અન્ધમૂષીકૃતં ધ્માતં પક્વં વિમલમઞ્જનમ્||૩૨|| તિમિરાન્તકરં લોકે દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ| |૩૩|

સ૦-બુજઙ્ગસ્ય-સીસકસ્ય ત્રિંશદ્ભાગાઃ, ગન્ધપાષાણસ્ય ભાગ પઞ્ચકં, શુલ્બતાલકયોર્દ્વૌ દ્બૌ ભાગૌ, વઙ્ગસ્ય-ત્રપુણ એકો ભાગઃ, અઞ્જનાદ્ભાગત્રયમન્ધમૂષાધ્માતં વિપક્વમઞ્જનં દ્વિતીયો ભાસ્કર ઇવલોકે તિમિરાન્તકરમ્| ભુજઙ્ગાદીનાં શોધિતનામત્ર પ્રયોગઃ, ન તુ મારિતાનામ્|

Adhikarana timiraghnaM tutthaM garuDasamacakShuHkaram (33) · Śloka 33

ગોમૂત્રે છગણરસેઽમ્લકાઞ્જિકે ચ સ્ત્રીસ્તન્યે હવિષિ વિષે ચ માક્ષિકે ચ| યત્તુત્થં જ્વલિતમનેકશો નિષિક્તં તત્કુર્યાદ્ગરુડસમં નરસ્ય ચક્ષુઃ||૩૩||

સ૦-તત્તુત્થં નરસ્ય ગરુડનયનતુલ્યં નયનં કુર્યાત્| કતમમ્ ? યદ્દીપ્તં સત્ ગોમૂત્રાદિષ્વનેકશઃ-સપ્તકૃત્વો, નિષિક્તમ્| પ્રહર્ષિણીવૃત્તમ્|

Adhikarana timiraghnaM sIsashalAkA (34-35) · Śloka 35

શ્રેષ્ઠાજલં ભૃઙ્ગરસં સવિષાજ્યમજાપયઃ| યષ્ટીરસં ચ યત્સીસં સપ્તકૃત્વઃ પૃથક્ પૃથક્||૩૪|| તપ્તં તપ્તં પાયિતં તચ્છલાકા નેત્રે યુક્તા સાઞ્જનાઽનઞ્જના વા| તૈમિર્યાર્મસ્રાપપૈચ્છિલ્યપૈલ્લં કણ્ડૂં જાડ્યં રક્તરાજીં ચ હન્તિ||૩૫||

સ૦-યત્સીસં તપ્તં તપ્તં ત્રિફલાક્વાથાદિકં પૃથક્ પૃથક્ સ્પતકૃત્વઃ પાયિતં તસ્ય સીસસ્ય શલાકા નયને યુક્તા સહાઞ્જનાઽઞ્જનેન રહિતા વા તૈમિર્યાદીન્ હન્તિ| શાલિનીવૃત્તમ્| દ્રવ્યશલાકેયમિતિ પ્રથિતા|

Adhikarana timiraghnaM rasendrAdya~jjanam (36) · Śloka 36

રસેન્દ્રભુજગૌ તુલ્યૌ તયોસ્તુલ્યમથાઞ્જનમ્| ઈષાત્કર્પૂરસંયુક્તમઞ્જનં તિમિરાપહમ્||૩૬||

સ૦-પારદસીસકૌ સમાંશૌ, તયોઃ સમમઞ્જનં, ષોડશાંશકર્પૂરયુતમિદમઞ્જનં તિમિરાપહં ભવતિ|

Adhikarana timiraghnaM gRudhrA~jjanam (37) · Śloka 37

યો ગૃધ્રસ્તરુણરવિપ્રકાશગલ્લ- સ્તસ્યાસ્યં સમયમૃતસ્ય ગોશકૃદ્ભિઃ| નિર્દગ્ધં સમધૃતમઞ્જનં ચ પેષ્યં યોગોઽયં નયનબલં કરોતિ ગાર્ધ્રમ્||૩૭||

સ૦-યો ગૃધ્રસ્તરુણરવિપ્રકાશગલ્લસ્તસ્ય સમયમૃતસ્યાસ્યં મુખં, ગોશકૃદ્ભિઃ-ગોમયકરીષૈઃ, નિર્દગ્ધં-ભસ્માસાત્કૃતં, તસ્ય સમમઞ્જનં-સ્રોતોજં, સમધૃતં-સમભાગં, પેષ્યં-ચૂર્ણયિતવ્યમ્| અયં યોગો નયનયોઃ-નેત્રયોઃ, બલં ગાર્ધ્રં-ગૃધ્રતુલ્યં, કરોતિ|

Adhikarana timiraghnaM kRuShNasarpAsyAdya~jjanam (38) · Śloka 38

કૃષ્ણસર્પવદને સહવિષ્કં દગ્ધમઞ્જનનિઃસૃતધૂમમ્| ચૂર્ણિતં નલદપત્રવિમિશ્રં ભિન્નતારમપિ રક્ષતિ ચક્ષુઃ||૩૮||

સ૦-કૃષ્ણસર્પસ્ય વદને સહવિષ્કમઞ્જનમનિઃસૃતધૂમં દગ્ધં માંસીપત્રકમિશ્રિતં ચૂર્ણીતમુપયુક્તં સત્ ચક્ષુર્ભિન્નતારમપિ રક્ષતિ| ભિન્નતારમપીત્યનેન શક્ત્યતિશયમસ્યાહ| ન તુ ભિન્નતારસ્ય કથઞ્ચિદ્રક્ષણં સ્યાત્| અન્યત્રાપ્યેવંવિધો ન્યાયોઽયમનુસરણીયઃ| સ્વાગતાવૃત્તમ્|

Adhikarana timiraghnaM andhadRuShTipradaM kukkuTapurISham (39-40) · Śloka 40

કૃષ્ણસર્પં મૃતં ન્યસ્ય ચતુરશ્ચાપિ વૃશ્ચિકાન્| ક્ષીરકુમ્ભે ત્રિસપ્તાહં ક્લેદયિત્વા પ્રમન્થયેત્||૩૯|| તત્ર યન્નવનીતં સ્યાત્પુષ્ણીયાત્તેન કુક્કુટમ્| અન્ધસ્તસ્ય પુરીષેણ પ્રેક્ષતે ધ્રુવમઞ્જનાત્||૪૦||

સ૦-ક્ષીરકુમ્ભે મૃતં કૃષ્ણસર્પં ન્યસ્ય વૃશ્ચિકાંશ્ચ ચતુરસ્ત્રિસપ્તાહં ક્લેદયિત્વા વિલોડયેત્| તસ્મિન્ યન્નવનીતં ભવેત્, તેન નવનીતેન કુક્કુટં પુષ્ણીયાત્| તસ્ય કુક્કુટસ્ય પુરીષેણાન્ધોઽપ્યઞ્જનાન્નિશ્ચિતમીક્ષતે|

Adhikarana timiraghnaM andhadRuShTipradaM rasakriyA (41) · Śloka 41

કૃષ્ણસર્પવસા શઙ્ખઃ કતકાત્ ફલમઞ્જનમ્| રસક્રિયેયમચિરાદન્ધાનં દર્શનપ્રદા||૪૧||

સ૦-કૃષ્ણસર્પસ્ય વસા શઙ્ખઃ કતકફલં સૌવીરાઞ્જનમ્| ઇયં રસક્રિયા દ્રાગેવાન્ધાનાં દૃષ્ટિપ્રદા|

Adhikarana timiraghnaM pratIsArAkhyama~jjanam (42) · Śloka 42

મરિચાનિ દશાર્ધપિચુ- સ્તાપ્યાત્તુત્થાત્પલં પિચુર્યષ્ટ્યાઃ| ક્ષીરાર્દ્રદગ્ધમઞ્જન- મપ્રતિસારાખ્યમુત્તમં તિમિરે||૪૨||

સ૦-દશ મરિચાનિ, વટ્ટમાક્ષિકાદર્ધકર્ષં, તુત્થાત્પલં, મધુયષ્ટિકાયાઃ કર્ષઃ, એતત્સર્વં ક્ષીરાર્દ્રં પશ્ચાદ્દગ્ધમપ્રતિસારસંજ્ઞમઞ્જનમતિશ્રેષ્ઠં તિમિરે| ગીતિરાર્યા|

Adhikarana timiraghnaM akShabIjAdiguTikA (43) · Śloka 43

અક્ષબીજમરિચામલકત્વક્- તુત્થયષ્ટિમધુકૈર્જલપિષ્ટૈઃ| છાયયૈવ ગુટિકાઃ પરિશુષ્કા નાશન્યન્તિ તિમિરાણ્યચિરેણ||૪૩||

સ૦-અક્ષબીજાદિભિર્જલપિષ્ટૈર્ગુટિકાઃ છાયયૈવ પરિશુષ્કાઃ-ન ત્વાતપેન, તિમિરાણિ લઘુ નાશયન્તિ| સ્વાગતાવૃત્તમ્|

Adhikarana timiraghnaM ShaNmAkShiko yogaH (44) · Śloka 44

મરિચામલકજલોદ્ભવ- તુત્થાઞ્જનતાપ્યધાતુભિઃ ક્રમવૃદ્ધૈઃ| ષણ્માક્ષિક ઇતિ યોગ- સ્તિમિરાર્મક્લેદકાચકણ્ડૂહન્તા||૪૪||

સ૦-મરિચાદિભિઃ ક્રમવૃદ્ધૈઃ ષણ્માક્ષિક ઇતિ યોગસ્તિમિરાદિઘ્નઃ| ષણ્માક્ષિક ઇતિ કોઽર્થઃ ? કીદૃશઃ સમાસઃ ? બ્રૂમઃ| માક્ષિકશબ્દેનાદિલોપાખ્યયા તન્ત્રયુક્ત્યા વટ્ટમાક્ષિક ઇત્યુચ્યતે| ષટ્પૂરણો વટ્ટમાક્ષિકો યસ્મિન્નિતિ સમાસઃ| તેનાસ્મિન્ યોગે ષષ્ઠો વટ્ટમાક્ષિક ઇત્યવતિષ્ઠતે| ગીતિરાર્યા|

Adhikarana timiraghnaM cUrNA~jjanam (45) · Śloka 45

રત્નાનિ રૂપ્યં સ્ફટિકં સુવર્ણં સ્રોતોઞ્જનં તામ્રમયઃ સશઙ્ખમ્| કુચન્દનં લોહિતગૈરિકં ચ ચૂર્ણાઞ્જનં સર્વદૃગામયઘ્નમ્||૪૫||

સ૦-રત્નાદિભિશ્ચૂર્ણાઞ્જનમ્| રત્નાન્યત્ર વજ્રમરકતાદીનિ યથાલાભં ગ્રાહ્યાણિ| લોહિતગૈરિકં-લોહિતં ગૈરિકમ્, કેચિત્તુ લોહિતં-કુઙ્કુમમાહુઃ| એતચ્ચૂર્ણાઞ્જનમશેષદૃષ્ટિરોગહરમ્| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana timiraghnaM tilatailAdinasyam (46) · Śloka 46

તિલતૈલમક્ષતૈલં ભૃઙ્ગસ્વરસોઽસનાચ્ચ નિર્યૂહઃ| આયસપાત્રવિપક્વં કરોતિ દૃષ્ટેર્બલં નસ્યમ્||૪૬||

સ૦-તિલતૈલમક્ષતૈલં ચ સમાંશં માર્કવસ્વરસોઽસનાચ્ચ ક્વાથશ્ચેત્યયસઃ પાત્રે વિપક્વં દૃષ્ટેર્બલમેતન્નસ્યં કરોતિ| આર્યા|

Adhikarana doShAnurodhena snehAdyupacAraH (47) · Śloka 47

દોષાનુરોધેન ચ નૈકશસ્તં સ્નેહાસ્રવિસ્રવણરેકનસ્યૈઃ| ઉપાચરેદઞ્જનમૂર્ધબસ્તિ- બસ્તિક્રિયાતર્પણલેપસેકૈઃ||૪૭||

સ૦-દોષવશાચ્ચ સ્નેહાદિભિર્મુહુર્મુહુરેનં-નેત્રરોગિણમુપક્રમેત્| મૂર્ધબસ્તિઃ-ગણ્ડૂષાદિવિધ્યુક્તઃ (હૃ.સૂ.અ. ૨૨)| બસ્તિઃબસ્તિવિધ્યુક્તઃ (હૃ.સૂ.અ. ૧૯)| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana ataHparaM pratidoShaM sAdhanam (48) · Śloka 48

| સામાન્યં સાધનમિદમ્ પ્રતિદોષમતઃ શૃણુ||૪૮||

સ૦-ઇદં-અનન્તરાભિહિતં, સામાન્યં ચિકિત્સિતમ્ સં-અતઃ-અનન્તરં, પ્રતિદોષં સાધનં શૃણુ|

Adhikarana vAtaje timire dashamUlAdighRutam (49-50) · Śloka 50

કિં તત્ ? ઇત્યાહ વાતજે તિમિરે તત્ર દશમૂલામ્ભસા ઘૃતમ્| ક્ષીરે ચતુર્ગુણે શ્રેષ્ઠાકલ્કપક્વં પિબેત્તતઃ||૪૯|| ત્રિફલાપઞ્ચમૂલાનાં કષાયં ક્ષીરસંયુતમ્| એરણ્ડતૈલસંયુક્તં યોજયેચ્ચ વિરેચનમ્||૫૦||

સ૦-[તત્ર-] તેષુ તિમિરાદિષુ મધ્યે, વાતોત્થે તિમિરે દશમૂલક્વાથેન ઘૃતં ક્ષીરે ચતુર્ગુણે ત્રિફલાકલ્કપક્વં પિબેત્| અનન્તરં ત્રિફલાપઞ્ચમૂલાનાં ક્વાથં ક્ષીરેણ સંયુતમેરણ્ડતૈલાન્વિતં વિરેચનં યોજયેત્|

Adhikarana vAtaje timire triphalAdivirecanam (51-54) · Śloka 54

સમૂલજાલજીવન્તીતુલાં દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્| અષ્ટભાગસ્થૈતે તસ્મિંસ્તૈલપ્રસ્થં પયઃસમે||૫૧|| બલાત્રિતયજીવન્તીવરીમૂલૈઃ પલોન્મિતૈઃ| યષ્ટીપલૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ લોહપાત્રે વિપાચયેત્||૫૨|| લોહ એવ સ્થિતં માસં નાવનાદૂર્ધ્વજત્રુજાન્| વાતપિત્તાયમયાન્ હન્તિ તદ્વિશેષાદ્દૃગાશ્રયાન્||૫૩|| કેશાસ્યકન્ધરાસ્કન્ધપુષ્ટિલાવણ્યકાન્તિદમ્| |૫૪|

સ૦-મૂલજાલયુતાયા જીવન્ત્યાઃ પલશતં જલદ્રોણે પચેત્| તસ્મિન્ જલેઽષ્ટભાગશેષે ક્ષીરતુલ્યે તૈલપ્રસ્થં બલાત્રિતયાદિભિઃ પલોન્મિતૈર્મધુયષ્ટિકાપલૈશ્ચતુર્ભિર્લોહપાત્રે વિપાચયેત્| લોહભાણ્ડ એવં માસં સ્થિતં તન્નસ્યેનોર્ધ્વજત્રુજાન્ રોગાન્ હન્તિ| વિશેષેણ દૃષ્ટ્યાશ્રયાન્ વાતપિત્તરોગાન્ પરાકરોતિ| કેશાદિષુ પુષ્ટિલાવણ્યકાન્તિકરમ્|

Adhikarana vAtaje timire jIvantItailanasyaM keshAsyAdikAntidaM ca (54-55) · Śloka 55

| સિતૈરણ્ડજટાસિંહીફલદારુવચાનતૈઃ||૫૪|| ઘોષયા બિલ્વમૂલૈશ્ચ તૈલં પક્વં પયોન્વિતમ્| નસ્યં સર્વોર્ધ્વજત્રૂત્થવાતશ્લેષ્મામયાર્તિજિત્||૫૫||

સ૦-શુક્લૈરણ્ડમૂલાદિભિસ્તૈલં સક્ષીરં પક્વં નસ્યેન સર્વજત્રૂર્ધ્વરોગાદિજિત્|

Adhikarana vAtaje timire sitairaNDAditailanasyam (56) · Śloka 56

વસાઽઞ્જને ચ વૈયાઘ્રી વારાહી વા પ્રશસ્યતે| ગૃધ્રાહિકુક્કુટોત્થા વા મધુકેનાન્વિતા પૃથક્||૫૬||

સ૦-વૈયાઘ્રી વારાહી વા વસાઽઞ્જને શસ્યતે| ગૃધ્રસર્પકુક્કુટોત્થા વા વસા પૃથઙ્ મધુયષ્ટિકાયુતા શ્રેષ્ઠા|

Adhikarana vAtaje timire vaiyAghryAdivasA~jjanam vAtaje timire sroto~jjanamM pratya~jjane (57) · Śloka 57

પ્રત્યઞ્જને ચ સ્રોતોજં રસક્ષીરઘૃતે ક્રમાત્| નિષિક્તં પૂર્વવદ્યોજ્યં તિમિરઘ્નમનુત્તમમ્||૫૭||

સ૦-પ્રત્યઞ્જને ચ સ્રોતોઞ્જનં માંસરસાદિષુ ક્રમેણ તપ્તં તપ્તં સપ્તકૃત્વઃ નિષિક્તં પૂર્વવદ્યોજ્યમ્| એતચ્ચ પરં તિમિરહૃત્|

Adhikarana vAtaje timire evaM timirAshAntau tarpaNam (58) · Śloka 58

ન ચેદેવં શમં યાતિ તતસ્તર્પણમાચરેત્| |૫૮|

સ૦-યદ્યેવં તિમિરં ન શામ્યેત્ તતસ્તર્પણમાચરેત્-કુર્યાત્|

Adhikarana vAtaje timire shatAhvAdighRutamM tarpaNam (58-59) · Śloka 59

| શતાહ્વાકુષ્ઠનલદકાકોલીદ્વયષ્ટિભિઃ||૫૮|| પ્રપૌણ્ડરીકસરલપિપ્પલીદેવદારુભિઃ| સર્પિરષ્ટગુણક્ષીરં પક્વં તર્પણમુત્તમમ્||૫૯||

સ૦-શતપુષ્પાદિભિર્ઘૃતમષ્ટગુણક્ષીરં પક્વં શ્રેષ્ઠં તર્પણમ્|

Adhikarana vAtaje timireaiNeyamedotejaH tarpaNam (60) · Śloka 60

મેદસસ્તદ્વદૈણેયાદ્દુગ્ધસિદ્ધાત્ ખજાહતાત્| ઉદ્ધૃતં સાધિતં તેજો મધુકોશીરચન્દનૈઃ||૬૦||

સ૦-તથૈવ કૃષ્ણહરિણાન્મેદસો દુગ્ધે સિદ્ધાત્ ખજેનાલોડિતાત્ તેજ ઉદ્ધૃત્ય મધિકોશીરચન્દનૈઃ સહ પક્વં તર્પણમુત્તમમ્|

Adhikarana vAtaje timire shvAvidAdivasA tarpaNam (61) · Śloka 61

શ્વાવિચ્છલ્યકગોધાનાં દક્ષતિત્તિરિબર્હિણામ્| પૃથક્પૃથગનેનૈવ વિધિના કલ્પયેદ્વસામ્||૬૧||

સ૦-શ્વાવિદાદીનાં પૃથગનેનૈવ વિધિના વસાં કલ્પયેત્|

Adhikarana vAtaje timire puTapAkaH (62) · Śloka 62

પ્રસાદનં સ્નેહનં ચ પુટપાકં પ્રયોજયેત્| |૬૨|

સ૦-પુટપાકં તુ પ્રસાદનં સ્નેહનં ચ-તર્પણપુટાપાકવિધ્યુક્તં (હૃ.સૂ.અ. ૨૪/૧૪-૧૬), પ્રયોજયેત્|

Adhikarana vAtaje timire vAtapInasavannirUhAdi (62) · Śloka 62

| વાતપીનસવચ્ચાત્ર નિરૂહં સાનુવાસનમ્||૬૨||

સ૦-અત્ર ચ-વાતજે તિમિરે, વાતપીનસ ઇવ નિરૂહમનુવાસનં ચ પ્રયોજયેત્

Adhikarana pittaje timire jIvanIyAdighRutasnigdhasya sirAvyadhaH (63) · Śloka 63

પિત્તજે તિમિરે સર્પિર્જીવનીયફલત્રયૈઃ| વિપાચિતં પાયયિત્વા સ્નિગ્ધસ્ય વ્યધયેત્સિરામ્||૬૩||

સ૦-પિત્તજે તિમિરે જીવનીયૈઃ ફલત્રિકેન ચ પક્વં સર્પિઃ પાયયિત્વા તતઃ સ્નિગ્ધસ્ય સતઃ સિરાં વ્યધયેત્|

Adhikarana pittaje timire sharkarAdivirecanam (64) · Śloka 64

શર્કરૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણૈર્મધુયુક્તૈર્વિરેચયેત્| |૬૪|

સ૦-શર્કરાદિભિઃ સમાક્ષિકૈર્વિરચયેત્|

Adhikarana pittaje timire netrAdiShu sishItAH sekalepAdayaH (64) · Śloka 64

| સુશીતાન્ સેકલેપાદીન્ યુઞ્જ્યાન્નેત્રાસ્યમૂર્ધસુ||૬૪||

સ૦-નેત્રાસ્યશિરઃસુ ચાતિશિશિરન્ સેકલેપાદીન્ યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana pittaje timire sArivAdivartiH a~jjane (65-66) · Śloka 66

સારિવાપદ્મકોશીરમુક્તાશાબરચન્દનૈઃ| વર્તિઃ શસ્તાઽઞ્જને, ચૂર્ણસ્તથા પત્રોત્પલાઞ્જનૈઃ||૬૫|| સનાગપુષ્પકર્પૂરયષ્ટ્યાહ્વસ્વર્ણગૈરિકૈઃ| ||૬૬||

સ૦-સારિવાદિભિર્વર્તિરઞ્જને શસ્તા| તથા પત્રાદિભિશ્ચૂર્ણોઽઞ્જનં શસ્તમ્|

Adhikarana pittaje timire patrAdicUrNaH a~jjane (67) · Śloka 67

| સૌવીરાઞ્જનતુત્થકશૃઙ્ગીધાત્રીફલસ્ફટિકકર્પૂતમ્| પઞ્ચાંશં પઞ્ચાંશં ત્ર્યંશમથૈકાંશમઞ્જનં તિમિરઘ્નમ્| |૬૭|

સ૦-સૌવીરાઞ્જનાદિકમઞ્જનં શસ્તમ્| કિયત્કિયત્પ્રમાણમ્ ? ઇત્યાહ-પઞ્ચાંશમિત્યાદિ| તદેવં પઞ્ચ ભાગાઃ સૌવીરાઞ્જનસ્ય, પઞ્ચૈવ તુત્થકસ્ય, શૃઙ્ગ્યામલકાનાં ભાગાસ્ત્રયઃ, સ્ફટિકકર્પૂરસ્ય ભાગ એકઃ, ઇતિ સ્થિતમ્| એવમેતદઞ્જનં તિમિરહૃત્ કુર્યાત્| ગીતિરાર્યેયમ્|

Adhikarana pittaje timire sauvIrA~jjanAdi a~jjane (67) · Śloka 67

| નસ્યં ચાજ્યં શૃતં ક્ષીરજીવનીયસિતોત્પલૈઃ||૬૭||

સ૦-ક્ષીરેણ ચતુર્ગુણેન જીવનીયાદિભિરાજ્યં-ઘૃતં, પક્વં નસ્યે શ્રેષ્ઠમ્|

Adhikarana pittaje timire jIvanIyAdighRutanasyam (68-69) · Śloka 69

શ્લેષ્મોદ્ભવેઽમૃતાક્વાથવરાકણશૃતં ઘૃતમ્| વિધ્યેત્સિરાં પીતવતો દદ્યાચ્ચાનુ વિરેચનમ્||૬૮|| ક્વાથં પૂગાભયાશુણ્ઠીકૃષ્ણાકુમ્ભનિકુમ્ભજમ્| |૬૯|

સ૦-શ્લેષ્મોત્થતિમિરેઽમૃતાદિભિઃ પક્વં ઘૃતં પીતવતઃ સિરાં વિધ્યેત્| વિરેચનં ચ પૂગાદિભિઃ ક્વાથં દદ્યાત્|

Adhikarana kaphaje timire amRutAdighRutam (69-70) · Śloka 70

| હ્નીબેરદારુદ્વિનિશાકૃષ્ણાકલ્કૈઃ પયોન્વિતૈઃ||૬૯|| દ્વિપઞ્ચમૂલનિર્યૂહે તૈલં પક્વં ચ નાવનમ્| |૭૦|

સ૦-હ્નીબેરાદિભિઃ કલ્કિતૈઃ પયોન્વિતર્દ્વિર્પઞ્ચમૂલક્વાથે તૈલં પક્વં નાવનં હિતમ્|

Adhikarana kaphaje timire pUgAdivirecanam (70-71) · Śloka 71

| શઙ્ખપ્રિયઙ્ગુનેપાલીકટુત્રિકફલત્રિકૈઃ||૭૦|| દૃગ્વૈમલ્યાય વિમલા વર્તિઃ સ્યાત્| |૭૧|

સ૦-શઙ્ખાદિભિર્દૃગ્વૈમલ્યાય વિમલાખ્યેયં વર્તિર્હિતા સ્યાત્|

Adhikarana kaphaje timire hrIberAditailanasyam (71) · Śloka 71

કોકિલા પુનઃ| કૃષ્ણલોહરજોવ્યોષસૈન્ધવત્રિફલાઞ્જનૈઃ||૭૧||

સ૦-કૃષ્ણલોહાદિભિઃ કોકિલાખ્યા વર્તિઃ|

Adhikarana kaphaje timire vimalA vartiH (72-73) · Śloka 73

શશગોખરસિંહોષ્ટ્રદ્વિજા લાલાટમસ્થિ ચ| શ્વેતગોવાલમરિચશઙ્ખચન્દનફેનકમ્||૭૨|| પિષ્ટં સ્તન્યાજદુગ્ધાભ્યાં વર્તિસ્તિમિશુક્રજિત્| |૭૩|

સ૦-શશાદિજા દ્વિજાઃ-દન્તાઃ, એષામેવ લાલાટં-લલાટે ભવમસ્થિ, તથા શ્વેતગોવાલાદીનિ, સ્ત્રીક્ષીરચ્છાગદુગ્ધાભ્યાં પિષ્ટા વર્તિસ્તિમિરશુક્રહરેત્યર્થઃ|

Adhikarana kaphaje timire kokilA vartiH (73) · Śloka 73

| રક્તજે પિત્તવત્સિદ્ધિઃ શીતૈશ્ચાસ્રં પ્રસાદયેત્||૭૩||

સ૦-રક્તજે તિમિરે પિત્તવદુપક્રમઃ| [શીતૈઃ-] શીતવીર્યૈઃ શીતસ્પર્શૈરન્નપાનૌષધસેકલેપાદિભિશ્ચ, રક્તં પ્રસાદયેત્|

Adhikarana kaphaje timire shashadvijAdivartiH (74) · Śloka 74

દ્રાક્ષયા નલદરોધ્રયષ્ટિભિઃ શઙ્ખતામ્રહિમપદ્મપદ્મકૈઃ| સોત્પલૈશ્છગલદુગ્ધવર્તિતૈ- રસ્રજં તિમિરમાશુ નશ્યતિ||૭૪||

સ૦-દ્રાક્ષાદિભિશ્છાગલીદુગ્ધપિષ્ટૈઃ શીઘ્રં રક્તોત્થં તિમિરં નશ્યતિ|

Adhikarana raktaje timire pittavat (75) · Śloka 75

સંસર્ગસન્નિપાતોત્થે યથાદોષોદયં ક્રિયા| |૭૫|

સ૦-સંસર્ગજે સન્નિપાતજે ચ તિમિરે યથાદોષોદ્રેકં ચિકિત્સિતમ્|

Adhikarana raktaje timire shItaiH raktaprasAdanam (75-76) · Śloka 76

| સિદ્ધં મધૂકકૃમિજિન્મરિચામરદારુભિઃ||૭૫|| સક્ષીરં નાવનં તૈલં પિષ્ટૈર્લેપો મુખસ્ય ચ| |૭૬|

સ૦-મધૂકાદિભિઃ સક્ષીરં તૈલં સિદ્ધં નાવનં હિતમ્| મધૂકાદિભિરેવ જલેન પિષ્ટૈર્મુખલેપો હિતઃ|

Adhikarana raktaje timire drAkShAdibheShajam (76-77) · Śloka 77

| નતનીલોત્પલાનન્તાયષ્ટ્યાહ્વસુનિષણ્ણકૈઃ||૭૬|| સાધિતં નાવને તૈલં શિરોબસ્તૌ ચ શસ્યતે| |૭૭|

સ૦-નતાદિભિઃ સાધિતં તૈલં નાવને શિરોબસ્તૌ ચ શસ્યતે|

Adhikarana saMsargasannipAtaje yathAdoSham (77-78) · Śloka 78

| દદ્યાદુશીરનિર્યૂહે ચૂર્ણિતં કણસૈન્ધવમ્||૭૭|| તત્સ્રુતં સઘૃતં ભૂયઃ પચેત્ક્ષૌદ્રં ઘને ક્ષિપેત્| શીતે ચાસ્મિન્ હિતમિદં સર્વજે તિમિરેઽઞ્જનમ્||૭૮||

સ૦-ઉશીરક્વાથે પિપ્પલીસૈન્ધવં રજીકૃતં દદ્યાત્| તચ્ચ સ્રુતં સત્ ઘૃતાન્વિતં પુનઃ પચેત્| ઘને ચાસ્મિન્ શીતે ચ ક્ષૌદ્રં ક્ષિપેત્| એતત્ સર્વોત્થે તિમિરે હિતમઞ્જનમ્|

Adhikarana saMsargasannipAtaje madhUkAditailaM nasyam (79-81) · Śloka 81

અસ્થીનિ મજ્જપૂર્ણાનિ સત્ત્વાનાં રાત્રિચારિણામ્| સ્રોતોજાઞ્જનયુક્તાનિ વહત્યમ્ભસિ વાસયેત્||૭૯|| માસં વિંશતિરાત્રં વા તતશ્ચોદ્ધૃત્ય શોષયેત્| સમેષશૃઙ્ગીપુષ્પાણિ સયષ્ટ્યાહ્વાનિ તાન્યનુ||૮૦|| ચૂર્ણિતાન્યઞ્જનં શ્રેષ્ઠં તિમિરે સાન્નિપાતિકે| |૮૧|

સ૦-રાત્રિચારિણાં પ્રાણિનામસ્થીનિ મજ્જપૂર્ણાનિ સ્રોતોઞ્જનયુક્તાનિ જલે વહતિ માસં વિંશતિર્વા નિશા વાસયેત્| તતઃ-પશ્ચાત્, ઉદ્ધૃત્ય શોષયેત્| તનિ ચ મેષશૃઙ્ગીપુષ્પૈર્યુતાનિ મધૂકેન ચ, ચૂર્ણિતાનિ સાન્નિપાતિકે તિમિરેઽઞ્જનં શ્રેષ્ઠમ્|

Adhikarana saMsargasannipAtaje madhUkAdirmukhalepaH (81-82) · Śloka 82

| કાચેઽપ્યેષા ક્રિયા મુક્ત્વા સિરાં, યન્ત્રનિપીડિતાઃ||૮૧|| આન્ધ્યાય સ્યુર્મલા દદ્યાત્સ્રાવ્યે ત્વસ્રે જલૌકસઃ| |૮૨|

સ૦-કાચેઽપ્યયેષા-પૂર્વોદિતા ક્રિયા, સિરાં હિત્વા| સિરાઽપિ કસ્માન્નાનુમીયતે ? ઇત્યાહ-યન્ત્રેત્યાદિ| સિરોપયોગિયન્ત્રનિપીડિતા મલા આન્ધ્યાય યતઃ સ્યુઃ| સ્રાવ્યે તુ રક્તે જલૌકસો દદ્યાત્|

Adhikarana saMsargasannipAtaje natAditailaM nasye shiro bastau ca (82-83) · Śloka 83

| ગુડઃ ફેનોઽઞ્જનં કૃષ્ણા મરિચં કુઙ્કુમાદ્રજઃ||૮૨|| રસક્રિયેયં સક્ષૌદ્રા કાચયાપનમઞ્જનમ્| |૮૩|

સ૦-ગુડાદયો રસક્રિયા ક્ષૌદ્રાન્વિતેયં કાચયાપનમઞ્જનમ્|

Adhikarana nakulAndhe timiravidhiH (83) · Śloka 83

| નકુલન્ધે ત્રિદોષોત્થે તૈમિર્યવિહિતો વિધિઃ||૮૩||

સ૦-નકુલાન્ધે ત્રિદોષજે તિમિરવિહિતો વિધિઃ કાર્યઃ|

Adhikarana rAtryandhe tArkShyAdirasakriyA (84) · Śloka 84

રસક્રિયા ઘૃતક્ષૌદ્રગોમયસ્વરસદ્રુતૈઃ| તાર્ક્ષ્યગૈરિકતાલીસૈર્નિશાન્ધે હિતમઞ્જનમ્||૮૪||

સ૦-ઘૃતાદિદ્રુતૈ રસાઞ્જનાદિભિર્નિશાન્ધે રસક્રિયા હિતમઞ્જનમ્|

Adhikarana rAtryandhe maricA~jjanam (85) · Śloka 85

દઘ્ના વિઘૃષ્ટં મરિચં રાત્ર્યન્ધેઽઞ્જનમુત્તમમ્| |૮૫|

સ૦-દધ્ના વિઘૃષ્ટં મરિચં રાત્ર્યન્ધે શ્રેષ્ઠમઞ્જનમ્|

Adhikarana rAtryandhe kauntyAdivartiH (85-86) · Śloka 86

| કરઞ્જિકોત્પલસ્વર્ણગૈરિકામ્ભોજકેસરૈઃ||૮૫|| પિષ્ટૈર્ગોમયતોયેન વર્તિદોષાન્ધનાશિની| |૮૬|

સ૦-કરઞ્જિકાદિભિર્ગોમયરસેન પિષ્ટૈર્વર્તિર્નક્તાન્ધ્યહૃત્|

Adhikarana rAtryandhe kAlAnusAryAdayo vartayaH (86-87) · Śloka 87

| અજામૂત્રેણ વા કૌન્તીકૃષ્ણાસ્રોતોજસૈન્ધવૈઃ||૮૬|| કાલાનુસારીત્રિકાતુત્રિફલાલમનઃશિલાઃ| સફેનાશ્છાગદુગ્ધેન રાત્ર્યન્ધે વર્તયો હિતાઃ||૮૭||

સ૦-અજામૂત્રેણ પિષ્ટૈઃ કૌન્ત્યાદિભિર્વા વર્તિર્નિશાન્ધ્યઘ્ની| સં-કાલાનુસાર્યાદયોઽજાક્ષીરેણ પિષ્ટા વર્તયો નિશાન્ધે હિતાઃ|

Adhikarana rAtryandhe pippalya~jjanam (88) · Śloka 88

સન્નિવેશ્ય યકૃન્મધ્યે પિપ્પલીરદહન્પચેત્| તાઃ શુષ્કા મધુના ઘૃષ્ટા નિશાન્ધે શ્રેષ્ઠમઞ્જનમ્||૮૮||

સ૦-પિપ્પલીર્યકૃન્મધ્યે સન્નિવેશ્યાદહન્ પચેત્| તતઃ પિપ્પલ્યઃ શુષ્કા મધુઘૃષ્ટા રાત્ર્યન્ધે પરમઞ્જનમ્|

Adhikarana rAtryandhe mAhiShaplIhayakRudbhakShaNam (89) · Śloka 89

ખાદેચ્ચ પ્લીહયકૃતી માહિષે તૈલસર્પિષા| |૮૯|

સ૦-માહિષે ચ પ્લીહયકૃતી તૈલસર્પિષા સહ ભક્ષયેત્|

Adhikarana rAtryandhe jIvantyAdipallavabhakShaNam (89-90) · Śloka 90

| ઘૃતે સિદ્ધાનિ જીવન્ત્યાઃ પલ્લવાનિ ચ ભક્ષયેત્||૮૯|| તથાઽતિમુક્તકૈરણ્ડાશોફાલ્યભીરુજાનિ ચ| ભૃષ્ટં ઘૃતં કુમ્ભયોનેઃ પત્રૈઃ પાને ચ પૂજિતમ્||૯૦||

સ૦-જીવન્ત્યાશ્ચ પલ્લવાનિ સર્પિષા પક્વાનિ ભુઞ્જીત| તથા અતિમુક્તકાદીનિ પત્રાણિ ઘૃતસિદ્ધાનિ ખાદેત્| અગસ્તિપત્રૈઃ સર્પિઃ સિદ્ધં પાને ચ પૂજિતમ્|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu jIrNasarpirvirecanam shItalepashca (91) · Śloka 91

ધૂમરાખ્યામ્લપિત્તોષ્ણવિદાહે જીર્ણસર્પિષા| સ્નિગ્ધં વેરેચયેચ્છીતૈઃ શીતોર્દિહ્યાચ્ચ સર્વતઃ||૯૧||

સ૦-અમ્લપિત્તોષ્ણૈર્વિદાહો-વિદગ્ધત્વં, અમ્લપિત્તોષ્ણવિદાહઃ| ધૂમરાખ્યશ્ચામ્લપિત્તોષ્ણવિદાહશ્ચ તસ્મિન્| તત્ર ધૂમરાખ્યઃ-"શોકજ્વરાદિ" (અ. ૧૨/૨૯) ઇત્યાદિ લક્ષણઃ| "ભૃશમમ્લાશનાત્" (અ. ૧૨/૨૮) ઇત્યાદિનાઽમ્લવિદગ્ધા| "ભવેત્પિત્તવિદગ્ધાખ્યા" (અ. ૧૨/૧૬) ઇતિ પિત્તવિદગ્ધા| "ઉષ્ણતપ્તસ્ય" (અ. ૧૨/૨૬) ઇત્યાદિના ઉષ્ણાવિદગ્ધેતિ| તસ્મિન્ ધૂમરાખ્યામ્લપિત્તોષ્ણવિદાહેઽતિપુરાણસર્પિષાઽભ્યક્તં સ્નિગ્ધં શીતૈર્વિશોધયેત્| શીતૈશ્ચ સર્વતો લેપયેત્|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu goshakRudrasA~jjanam dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu svarNagairikAdirasakriyA (92) · Śloka 92

ગોશકૃદ્રસદુગ્ધાજ્યૈર્વિપક્વં શસ્યતેઽઞ્જનમ્| સ્વર્ણગૈરિકતાલીસચૂર્ણાવાપા રસક્રિયા||૯૨||

સ૦-ગોશકૃદાદિભિર્વપક્વમઞ્જનં શસ્યતે| સ્વર્ણગૈરિકાદીનાં ચૂર્ણૈરાવાપો યસ્યાં સા, એવંવિધા રસક્રિયા વ શસ્યતે|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu medAdighRutatailaM nasyam (93) · Śloka 93

મેદાશાબરકાનન્તામઞ્જિષ્ઠાદાર્વિયષ્ટિભિઃ| ક્ષીરાષ્ટાંશં ઘૃતં પક્વં સતૈલં નાવનં હિતમ્||૯૩||

સ૦-મેદાદિભિઃ ક્ષીરાષ્ટાંશં ઘૃતં તૈલસહિતં પક્વં નાવનં હિતમ્|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu kShIrasarpistarpaNam (94) · Śloka 94

તર્પણં ક્ષીરસર્પિઃ સ્યાદશામ્યતિ સિરાવ્યધઃ| |૯૪|

સ૦-ક્ષીરોદ્ભવમ્ સર્પિસ્તર્પણં હિતમ્| એવમશામ્યતિ સિરાવ્યધઃ કાર્યઃ|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu evamashAntau sirAvyadhaH timirarogivadavalokane kAraNAni (94-96) · Śloka 96

| ચિન્તાભિઘાતભીશોકરૌક્ષ્યાત્ સોત્કટકાસનાત્||૯૪|| વિરેકનસ્યવમનપુટપાકાદિવિભ્રમાત્| વિદગ્ધાહારવમનાત્ ક્ષુત્તૃષ્ણાદિવિધારણાત્||૯૫|| અક્ષિરોગાવસાનાચ્ચ પશ્યેત્તિમિરરોગિવત્| |૯૬|

સ૦-ચિન્તાદિભિરતિમિરવાનપિ તિમિરરોગીવ પશ્યેત્|

Adhikarana timirarogivadavalokane yathAdoShamauShadham (96) · Śloka 96

| યથાસ્વં તત્ર યુઞ્જીત દોષાદીન્ વીક્ષ્ય ભેષજમ્||૯૬||

સ૦-[ તત્ર- ] તસ્મિંશ્ચ તિમિરરોગિસદૃશદર્શને, યથાયોગં દોષદૂષ્યદેશાદીન્ વીક્ષ્યૌષધં પ્રયુઞ્જીત|

Adhikarana sUryo parAgAdyupahatekShaNe santarpaNam sUryo parAgAdyupahatekShaNe suvarNA~jjanam (97) · Śloka 97

સૂર્યોપરાગાનલવિદ્યુદાદિ- વિલોકનેનોપહતેક્ષણસ્ય| સન્તર્પણં સ્નિગ્ધહિમાદિ કાર્યં તથાઞ્જનં હેમ ઘૃતેન ઘૃષ્ટમ્||૯૭||

સ૦-સૂર્યોપરાગાદિવિલોકનેનોપહતદર્શનસ્ય સ્નિગ્ધહિમાદિ સન્તર્પણં કાર્યમ્| આદિશબ્દેનાતિસૂક્ષ્માતિભાસુરાદિપરિગ્રહઃ| સુર્વણં ચ ઘૃતેન ઘૃષ્ટમઞ્જનં હિતમ્| ઉપાજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana netrarakShaNaM sarvadA kartavyam (98) · Śloka 98

ચક્ષૂરક્ષાયાં સર્વકાલં મનુષ્યૈ- ર્યત્નઃ કર્તવ્યો જીવિતે યાવદિચ્છા| વ્યર્થો લોકોઽયં તુલ્યરાત્રિંદિવાનાં પુંસામન્ધાનાં વિદ્યમાનેઽપિ વિત્તે||૯૮||

સ૦-નેત્રરક્ષાયાં સદા યત્નો વિધેયો યાવજ્જીવિતાભિલાષિત્વમ્| યસ્માદન્ધાનાં તુલ્યરાત્રિંદિવાનાં પુંસાં વિદ્યમાનેઽપિ ધને લોક એવ નિરર્થકઃ સ્યાત્| રાત્રિંદિવશબ્દોઽત્રાચતુરાદિસૂત્રે નિપાતિતઃ| વૈશ્વદેવીવૃત્તમ્|

Adhikarana netrarakShaNakaraM triphalAdi (99) · Śloka 99

ત્રિફલા રુધિરસ્રુતિર્વિશુદ્ધિ- ર્મનસો નિર્વૃતિરઞ્જનં સનસ્યમ્| શકુનાશનતા સપાદપૂજા ઘૃતપાનં ચ સદૈવ નેત્રરક્ષા||૯૯||

સ૦-ત્રિફલાદિકં સદૈવ-સર્વકાલં, નેત્રરક્ષા સ્યાત્|

Adhikarana netrarakShaNakaraM ahitAshananivRuttyAdi (13) · Śloka 13

અહિતાદશનાત્સદા નિવૃત્તિ- ર્ભૃશભાસ્વચ્ચલસૂક્ષ્મવીક્ષણાચ્ચ| મુનિના નિમિનોપદષ્ટમેતત્ પરમં રક્ષણમીક્ષણસ્ય પુંસામ્||૧૦૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિ- તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર સ્થાને તિમિરપ્રતિષેધો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||

સ૦-અહિતાદાહારાત્ સતતં નિવૃત્તિઃ, અતિભાસુરાદ્યાલોકનાચ્ચોપરતિઃ, ઇત્યેતન્નિમિનામ્રા મુનિના પરમં નૃણાં નયનસ્ય રક્ષણમુદિતમ્| ઔપચ્છન્દસિકં(કે) વૃત્તમ્(ત્તે)| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયામ્ સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને તિમિર- પ્રતિષેધો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૩||