13. timirapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana timirapratiShedhAdhyAyaH||13|| (2-3) · Śloka 3

अस्मादनन्तरं तिमिरिप्रतिषेध उच्यते अथातस्तिमिरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||

स०-ननु, दृष्टिरोगविज्ञानादनन्तरं दृष्टिरोगप्रतिषेधो ज्ञाप्यः| उपपन्नमाह भवान्| किं तु दृष्टितोगचिकित्सितस्य बहुवक्तव्यत्वात् पृथगध्यायो वक्तुं युक्तः| तत्रापि क्रमप्राप्तस्तिमिरप्रतिषेध इति तिमिरप्रतिषेधारम्भ एव युक्तः| काचादीनां त्वल्पवक्तव्यत्वादत्रैवाभिधानम्| ततो बहुवक्तव्यत्वात् पृथगध्यायो लिङ्गनाशस्य| इति सर्वं युक्तम्|

Adhikarana timirasya shIghraM sAdhanam (1) · Śloka 1

तिमिरं काचतां याति काचोऽप्यान्ध्यमुपेक्षया| नेत्ररोगेष्वतो घोरं तिमिरं साधयेद् द्रुतम्||१||

स०-तिमिरमुपेक्षया काचत्वं याति| काचोऽप्युपेक्षित आन्ध्यं गच्छति| अतः कारणान्नेत्ररोगेषु मध्ये तिमिरं दारुणं शीघ्रं साधयेत्|

Adhikarana timiraharaM jIvantyAdighRutam (2-4) · Śloka 4

तुलां पचेत् जीवन्त्या द्रोणेऽपां पादशेषिते| तत्क्वाथे द्विगुणक्षीरं घृतप्रस्थं विपाचयेत्||२|| प्रपौण्डरीककाकोलीपिप्पलीरोध्रसैन्धवैः| शतह्वामधुकद्राक्षासिरादारुफलत्रयैः||३|| कर्षिकैर्निशि तत्पीतं तिमिरापहरं परम्| |४|

स०-जीवन्त्याः पलशतमपां द्रोणे पादावशेषितं पचेत्| तत्क्वाथे घृतप्रस्थं द्विगुणक्षीरं प्रपौण्डरीकादिभिः कर्षपरिमाणैः कल्कितैर्विपाचयेत्| निशि पीतं तत्परं तिमिरापहम्|

Adhikarana kAcatimirAdiharaM drAkShAdighRutam (4-6) · Śloka 6

| द्राक्षाचन्दनमञ्जिष्ठाकाकोलीद्वयजीवकैः||४|| सिताशतावरीमेदापुण्ड्राह्वमधुकोत्पलैः| पचेज्जीर्णघृतप्रस्थं समक्षीरं पिचून्मितैः||५|| हन्ति तत्काचतिमिररक्तराजीशिरोरुजः| |६|

स०-तथा द्राक्षादिभिः पिचून्मितैः-कर्षांशैः, जीर्णस्य-पुराणघृतस्य प्रस्थं समक्षीरं पचेत्| तच्च काचादीन् हन्ति|

Adhikarana shukratimirAdiharaM paTolAdighRutam (6-10) · Śloka 10

| पटोलनिम्बकटुकादार्वीसेव्यवरावृषम्||६|| सधन्वयासत्रायन्तीपर्पटं पालिकं पृथक्| प्रस्थमामलकानं च क्वाथयेन्नल्वणेऽम्भसि||७|| तदाढकेऽर्धपलिकैः पिष्टैः प्रस्थं घृतात्पचेत्| मुस्तभूनिम्बयष्ट्याह्वकुटजोदीच्यचन्दनैः||८|| सपिप्पलीकैस्तत्सर्पिघ्राणकर्णास्यरोगजित्| विद्रधिज्वरदुष्टारुर्विसर्पापचिकुष्ठनुत्||९|| विशेषाच्छुक्रतिमिरनक्तान्ध्योष्णाम्लदाहहृत्| |१०|

स०-पटोलादिकं पर्पटान्तं पृथक् पलोन्मितमामलकानां प्रस्थं नल्वणे-द्रोणेऽम्भसि, क्वाथयेत्| तदाढके मुस्तादिभिः सपिप्पलीकैः पिष्टैः-कल्कितैः, अर्धपलिकैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्| तच्च घृतं घ्राणादिरोगजित्, विद्रध्यादिरोगजित्, विशेषेण शुक्रादिघ्नम्| एतत्पटोलाद्यं घृतम्|

Adhikarana timiraghnaM triphalAghRutam (10-12) · Śloka 12

| त्रिफलाष्टपलं क्वाथ्यं पादशेषं जलाढके||१०|| तेन तुल्यपयस्केन त्रिफलापलकल्कवान्| अर्धप्रस्थो घ्रुतात्सिद्धः सितया माक्षिकेण वा||११|| युक्तं पिबेत्तत्तिमिरी तद्युक्तं वा वरारसम्| |१२|

स०-त्रिफलायाः पलाष्टकं जलाढके पादशेषं क्वाथ्यम्| तेन क्वाथेन तुल्यक्षीरेण त्रिफलापलकल्कयुक्तो घृतार्धप्रस्थः पक्वः शर्करया माक्षिकेण वा युतं तत्तिमिरी पिबेत्| घृतेन वा तेन युक्तं त्रिफलाक्वाथं दोषदूष्यादिवशात् पिबेत्| एतच्च त्रिफलाघ्रुतमुच्यते|

Adhikarana timiraghnaM mahAtraiphalaghRRutam (12-14) · Śloka 14

| यष्टीमधुद्विकाकोलीव्याघ्रीकृष्णामृतोत्पलैः||१२|| पालिकैः ससिराद्राक्षैर्घृतप्रस्थं पचेत्समैः| अजाक्षीरवरावासामार्कवस्वरसैः पृथक्||१३|| महात्रैफलमित्येतत्परं दृष्टिविकारजित्| |१४|

स०-यष्ट्यादिभिः पालिकैः सहसिताद्राक्षैरजाक्षीरादिभिः पृथक्स्वरसैः समैः प्रस्थप्रमाणैः सर्पिःप्रस्थं विपाचयेत्| एतन्महात्रैफलं सुष्ट्रु दृष्टिविकारजित्|

Adhikarana timiraghnaM traiphalaghRutaleho gArutmatadRuShTikaraH (14-16) · Śloka 16

| त्रैफलेनाथ हविषा लिहानस्त्रिफलां निशि||१४|| यष्टीमधुकसंयुक्तां मधुना च परिप्लुताम्| मासमेकं हिताहारः पिबन्नामलकोदकम्||१५|| सौपर्णं लभते चक्षुरित्याह भगवान्निमिः| |१६|

स०-त्रैफलेन च सर्पिषा त्रिफलां यष्टीयुक्तां माक्षिकेण च परिप्लुतां रात्रौ लिहानो मासमेकं हिताशी सन्नामलकोदकं पिबन् गारुत्मतं चक्षुर्लभत इति भगवान्निमिराह|

Adhikarana timiraghnaM triphalAkvAthaH (16-17) · Śloka 17

| ताप्यायोहेमयष्ट्याह्वसिताजीर्णाज्यमाक्षिकैः||१६|| संयोजिता यथाकामं तिमिरघ्नी वरा वरा| |१७|

स०-ताप्यादिभिः संयोजिता त्रिफला यथाकामं वरा तिमिरघ्नी स्यात्|

Adhikarana timiraghnaM apUpasUpasaktavaH (17-18) · Śloka 18

| सघृतं वा वराक्वाथं शीलयेत्तिमिरामयी||१७|| अपूपसूपसक्तून् वा त्रिफलाचूर्णसंयुतान्| |१८|

स०-अथवा त्रिफलाक्वाथं ससर्पिष्कं तिमिररोगहरमभ्यसेत्| अपूपादीन् वा त्रिफलाचूर्णसंयुतान् शीलयेत्|

Adhikarana timiraghnaM pAyasAdibhakShaNam (18-19) · Śloka 19

| पायसं वा वरायुक्तं शीतं समधुशर्करम्||१८|| प्रातर्भक्तस्य वा पूर्वमद्यात्पथ्यां पृथक् पृथक्| मृद्वीकाशर्कराक्षौद्रैः सततं तिमिरातुरः||१९||

स०-पायसं त्रिफलायुतं व शीतं समधुशर्करं प्रातरद्यात्| भक्तस्य पूर्वं वा| हरीतकीं वा मृद्वीकाशर्कराक्षौद्रैः पृथक् पृथक् युतामनारतं तिमिरातुरोऽद्यात्|

Adhikarana timiraghnaM cUrNA~jjanam (20-22) · Śloka 22

स्रोतोजांशांश्चतुःषष्टिं ताम्रायोरूप्यकाञ्चनैः| युक्तान् प्रत्येकमेकांशैरन्धमूषोदरस्थितान्||२०|| ध्मापयित्वा समावृत्तं ततस्तच्च निषेचयेत्| रसस्कन्धकषायेषु सप्तकृत्वः पृथक् पृथक्||२१|| वैडूर्यमुक्ताशङ्खानां त्रिभिर्भागैर्युतं ततः| चूर्णाञ्जनं प्रयुञ्जीत तत्सर्वतिमिरापहम्||२२||

स०-स्रोतोजात् चतुःषष्टिमंशांस्ताम्रादिभिः प्रत्येकमेकां-शैर्युतानन्धमूषोदरस्थितान् ध्मापयित्वा सम्यगावृत्तं-आवर्तितं शिलायां, ततः-अनन्तरं, मधुरादिगणक्वाथेषु तन्निषेचयेत् पृथक् पृथक् सप्तवारान्| ततो वैडूर्यमुक्ताशङ्कानां त्रिभिर्भागैर्युतमेतच्चूर्णाञ्जनं सर्वतिमिरघ्नं प्रयुञ्जीत|

Adhikarana timiraghnaM mAMsyAdya~jjanam (23-24) · Śloka 24

मांसीत्रिजातकायःकुङ्कुमनीलोत्पलाभयातुत्थैः| सितकाचशङ्ख़फेनकमरिचाञ्जनपिप्पलीमधुकैः||२३|| चन्द्रेऽश्वनीसनाथे सुचूर्णितैरञ्जयेद्युगुलमक्ष्णोः| तिमिरार्मरक्तराजीकण्डूकाचादिशममिच्छन्||२४||

सं-मांस्यादिभिः सूक्ष्मरजीकृतैश्चन्द्रेऽश्विनीयुक्ते सत्यक्षियुग्ममञ्जयेत् तिमिरादिशान्तिमिच्छन्| आर्ये मुख़चपले|

Adhikarana timiraghnaM maricAdicUrNam timiraghnaM manohvAdya~jjanam (25-2) · Śloka 2

मरिचवरलवणभागौ भागौ द्वौ कणसमुद्रफेनाभ्याम्| सौवीरभागनवकं चित्रायां चूर्णितं कफमयजित्||२५|| | मनोह्वातुत्थकस्तूरीमांसीमलयरोचनाः| दशकर्पूरसंयुक्तमशीतिगुणमञ्जनम्||१|| पिष्टं चित्राश्विनीपुष्ये षड्विधे तिमिरे हितम्| प्रसादनं च दृष्टेः स्याच्चक्षुषेणावभाषितम्]||२||

स०-मरिचसैन्धवयोर्द्वौ भागौ, पिप्पलीसमुद्रफेनयोर्द्वौ भागौ, सौवीराञ्जनस्य भागा नव, एतच्चित्रायां चूर्णितं कफामयजित्| गीतिरार्या|

Adhikarana timiraghnaM videhapatikRutama~jjanam (26-27) · Śloka 27

द्राक्षामृणालीस्वरसे क्षीरमद्यवसासु च| पृथक् दिव्याप्सु स्रोतोजं सप्तकृत्वो निषेचयेत्||२६|| तच्चूर्णितं स्थितं शङ्खे दृक्प्रसादनमञ्जनम्| शस्तं सर्वाक्षिरोगेषु विदेहपतिनिर्मितम्||२७||

स०-द्राक्षादिस्वरसेषु पृथक् पृथक् दिव्यजले च स्रोतोञ्जनं सप्तकृत्वो निषेचयेत्| तच्चूर्णिकृतं शङ्के स्थितं दृष्टिप्रसादकृदञ्जनं सर्वाक्षिरोगेषु श्रेष्ठं विदेहपतिनिर्मितम्|

Adhikarana timiraghnaM bhAskaracUrNam (28-31) · Śloka 31

निर्दग्धं बादराङ्गारैस्तुत्थं चेत्थं निषेचितम्| क्रमादजापयः सर्पिःक्षौद्रे तस्मात् पलद्वयम्||२८|| कार्षिकैस्ताप्यमरिचस्रोतोजकटुकानतैः| पटुरोध्नशिलापथ्याकणैलाञ्जनफेनकैः||२९|| युक्तं पलेन यष्ट्याश्च मूषान्तर्ध्मातचूर्णितम्| हन्ति काचार्मनक्तान्ध्यरक्तराजीः सुशीलतः||३०|| चूर्णो विशेषात्तिमिरं भास्करो भास्करो यथा| |३१|

स०-बादरङ्गारैस्तुत्थं निर्दग्धं पूर्ववत् क्रमेण छागक्षीरघृतमाक्षिके निषेचितं, तस्मात्-निर्दग्धाच्च तुत्थात् पलद्वयं, ताप्यादिभिः कार्षिकैर्यष्टीपलेन च युक्तं, मूषान्तर्ध्मापितं चूर्णितं, काचादीन् हन्ति| सुसेवितोऽयं भास्करश्चूर्णो विशेषेण तिमिरंहन्ति| यथा रविरन्धकारमित्युपमाश्लेषोऽलङ्कारः|

Adhikarana bhAskarA~jjanam (31-33) · Śloka 33

| त्रिंशद्भागा भुजङ्गस्य गन्धपाषाणपञ्चकम्||३१|| शुल्बतालकयोर्द्वौ द्वौ वङ्गस्यैकोऽञ्जनात्त्रयम्| अन्धमूषीकृतं ध्मातं पक्वं विमलमञ्जनम्||३२|| तिमिरान्तकरं लोके द्वितीय इव भास्करः| |३३|

स०-बुजङ्गस्य-सीसकस्य त्रिंशद्भागाः, गन्धपाषाणस्य भाग पञ्चकं, शुल्बतालकयोर्द्वौ द्बौ भागौ, वङ्गस्य-त्रपुण एको भागः, अञ्जनाद्भागत्रयमन्धमूषाध्मातं विपक्वमञ्जनं द्वितीयो भास्कर इवलोके तिमिरान्तकरम्| भुजङ्गादीनां शोधितनामत्र प्रयोगः, न तु मारितानाम्|

Adhikarana timiraghnaM tutthaM garuDasamacakShuHkaram (33) · Śloka 33

गोमूत्रे छगणरसेऽम्लकाञ्जिके च स्त्रीस्तन्ये हविषि विषे च माक्षिके च| यत्तुत्थं ज्वलितमनेकशो निषिक्तं तत्कुर्याद्गरुडसमं नरस्य चक्षुः||३३||

स०-तत्तुत्थं नरस्य गरुडनयनतुल्यं नयनं कुर्यात्| कतमम् ? यद्दीप्तं सत् गोमूत्रादिष्वनेकशः-सप्तकृत्वो, निषिक्तम्| प्रहर्षिणीवृत्तम्|

Adhikarana timiraghnaM sIsashalAkA (34-35) · Śloka 35

श्रेष्ठाजलं भृङ्गरसं सविषाज्यमजापयः| यष्टीरसं च यत्सीसं सप्तकृत्वः पृथक् पृथक्||३४|| तप्तं तप्तं पायितं तच्छलाका नेत्रे युक्ता साञ्जनाऽनञ्जना वा| तैमिर्यार्मस्रापपैच्छिल्यपैल्लं कण्डूं जाड्यं रक्तराजीं च हन्ति||३५||

स०-यत्सीसं तप्तं तप्तं त्रिफलाक्वाथादिकं पृथक् पृथक् स्पतकृत्वः पायितं तस्य सीसस्य शलाका नयने युक्ता सहाञ्जनाऽञ्जनेन रहिता वा तैमिर्यादीन् हन्ति| शालिनीवृत्तम्| द्रव्यशलाकेयमिति प्रथिता|

Adhikarana timiraghnaM rasendrAdya~jjanam (36) · Śloka 36

रसेन्द्रभुजगौ तुल्यौ तयोस्तुल्यमथाञ्जनम्| ईषात्कर्पूरसंयुक्तमञ्जनं तिमिरापहम्||३६||

स०-पारदसीसकौ समांशौ, तयोः सममञ्जनं, षोडशांशकर्पूरयुतमिदमञ्जनं तिमिरापहं भवति|

Adhikarana timiraghnaM gRudhrA~jjanam (37) · Śloka 37

यो गृध्रस्तरुणरविप्रकाशगल्ल- स्तस्यास्यं समयमृतस्य गोशकृद्भिः| निर्दग्धं समधृतमञ्जनं च पेष्यं योगोऽयं नयनबलं करोति गार्ध्रम्||३७||

स०-यो गृध्रस्तरुणरविप्रकाशगल्लस्तस्य समयमृतस्यास्यं मुखं, गोशकृद्भिः-गोमयकरीषैः, निर्दग्धं-भस्मासात्कृतं, तस्य सममञ्जनं-स्रोतोजं, समधृतं-समभागं, पेष्यं-चूर्णयितव्यम्| अयं योगो नयनयोः-नेत्रयोः, बलं गार्ध्रं-गृध्रतुल्यं, करोति|

Adhikarana timiraghnaM kRuShNasarpAsyAdya~jjanam (38) · Śloka 38

कृष्णसर्पवदने सहविष्कं दग्धमञ्जननिःसृतधूमम्| चूर्णितं नलदपत्रविमिश्रं भिन्नतारमपि रक्षति चक्षुः||३८||

स०-कृष्णसर्पस्य वदने सहविष्कमञ्जनमनिःसृतधूमं दग्धं मांसीपत्रकमिश्रितं चूर्णीतमुपयुक्तं सत् चक्षुर्भिन्नतारमपि रक्षति| भिन्नतारमपीत्यनेन शक्त्यतिशयमस्याह| न तु भिन्नतारस्य कथञ्चिद्रक्षणं स्यात्| अन्यत्राप्येवंविधो न्यायोऽयमनुसरणीयः| स्वागतावृत्तम्|

Adhikarana timiraghnaM andhadRuShTipradaM kukkuTapurISham (39-40) · Śloka 40

कृष्णसर्पं मृतं न्यस्य चतुरश्चापि वृश्चिकान्| क्षीरकुम्भे त्रिसप्ताहं क्लेदयित्वा प्रमन्थयेत्||३९|| तत्र यन्नवनीतं स्यात्पुष्णीयात्तेन कुक्कुटम्| अन्धस्तस्य पुरीषेण प्रेक्षते ध्रुवमञ्जनात्||४०||

स०-क्षीरकुम्भे मृतं कृष्णसर्पं न्यस्य वृश्चिकांश्च चतुरस्त्रिसप्ताहं क्लेदयित्वा विलोडयेत्| तस्मिन् यन्नवनीतं भवेत्, तेन नवनीतेन कुक्कुटं पुष्णीयात्| तस्य कुक्कुटस्य पुरीषेणान्धोऽप्यञ्जनान्निश्चितमीक्षते|

Adhikarana timiraghnaM andhadRuShTipradaM rasakriyA (41) · Śloka 41

कृष्णसर्पवसा शङ्खः कतकात् फलमञ्जनम्| रसक्रियेयमचिरादन्धानं दर्शनप्रदा||४१||

स०-कृष्णसर्पस्य वसा शङ्खः कतकफलं सौवीराञ्जनम्| इयं रसक्रिया द्रागेवान्धानां दृष्टिप्रदा|

Adhikarana timiraghnaM pratIsArAkhyama~jjanam (42) · Śloka 42

मरिचानि दशार्धपिचु- स्ताप्यात्तुत्थात्पलं पिचुर्यष्ट्याः| क्षीरार्द्रदग्धमञ्जन- मप्रतिसाराख्यमुत्तमं तिमिरे||४२||

स०-दश मरिचानि, वट्टमाक्षिकादर्धकर्षं, तुत्थात्पलं, मधुयष्टिकायाः कर्षः, एतत्सर्वं क्षीरार्द्रं पश्चाद्दग्धमप्रतिसारसंज्ञमञ्जनमतिश्रेष्ठं तिमिरे| गीतिरार्या|

Adhikarana timiraghnaM akShabIjAdiguTikA (43) · Śloka 43

अक्षबीजमरिचामलकत्वक्- तुत्थयष्टिमधुकैर्जलपिष्टैः| छाययैव गुटिकाः परिशुष्का नाशन्यन्ति तिमिराण्यचिरेण||४३||

स०-अक्षबीजादिभिर्जलपिष्टैर्गुटिकाः छाययैव परिशुष्काः-न त्वातपेन, तिमिराणि लघु नाशयन्ति| स्वागतावृत्तम्|

Adhikarana timiraghnaM ShaNmAkShiko yogaH (44) · Śloka 44

मरिचामलकजलोद्भव- तुत्थाञ्जनताप्यधातुभिः क्रमवृद्धैः| षण्माक्षिक इति योग- स्तिमिरार्मक्लेदकाचकण्डूहन्ता||४४||

स०-मरिचादिभिः क्रमवृद्धैः षण्माक्षिक इति योगस्तिमिरादिघ्नः| षण्माक्षिक इति कोऽर्थः ? कीदृशः समासः ? ब्रूमः| माक्षिकशब्देनादिलोपाख्यया तन्त्रयुक्त्या वट्टमाक्षिक इत्युच्यते| षट्पूरणो वट्टमाक्षिको यस्मिन्निति समासः| तेनास्मिन् योगे षष्ठो वट्टमाक्षिक इत्यवतिष्ठते| गीतिरार्या|

Adhikarana timiraghnaM cUrNA~jjanam (45) · Śloka 45

रत्नानि रूप्यं स्फटिकं सुवर्णं स्रोतोञ्जनं ताम्रमयः सशङ्खम्| कुचन्दनं लोहितगैरिकं च चूर्णाञ्जनं सर्वदृगामयघ्नम्||४५||

स०-रत्नादिभिश्चूर्णाञ्जनम्| रत्नान्यत्र वज्रमरकतादीनि यथालाभं ग्राह्याणि| लोहितगैरिकं-लोहितं गैरिकम्, केचित्तु लोहितं-कुङ्कुममाहुः| एतच्चूर्णाञ्जनमशेषदृष्टिरोगहरम्| उपजातिवृत्तम्|

Adhikarana timiraghnaM tilatailAdinasyam (46) · Śloka 46

तिलतैलमक्षतैलं भृङ्गस्वरसोऽसनाच्च निर्यूहः| आयसपात्रविपक्वं करोति दृष्टेर्बलं नस्यम्||४६||

स०-तिलतैलमक्षतैलं च समांशं मार्कवस्वरसोऽसनाच्च क्वाथश्चेत्ययसः पात्रे विपक्वं दृष्टेर्बलमेतन्नस्यं करोति| आर्या|

Adhikarana doShAnurodhena snehAdyupacAraH (47) · Śloka 47

दोषानुरोधेन च नैकशस्तं स्नेहास्रविस्रवणरेकनस्यैः| उपाचरेदञ्जनमूर्धबस्ति- बस्तिक्रियातर्पणलेपसेकैः||४७||

स०-दोषवशाच्च स्नेहादिभिर्मुहुर्मुहुरेनं-नेत्ररोगिणमुपक्रमेत्| मूर्धबस्तिः-गण्डूषादिविध्युक्तः (हृ.सू.अ. २२)| बस्तिःबस्तिविध्युक्तः (हृ.सू.अ. १९)| उपजातिवृत्तम्|

Adhikarana ataHparaM pratidoShaM sAdhanam (48) · Śloka 48

| सामान्यं साधनमिदम् प्रतिदोषमतः शृणु||४८||

स०-इदं-अनन्तराभिहितं, सामान्यं चिकित्सितम् सं-अतः-अनन्तरं, प्रतिदोषं साधनं शृणु|

Adhikarana vAtaje timire dashamUlAdighRutam (49-50) · Śloka 50

किं तत् ? इत्याह वातजे तिमिरे तत्र दशमूलाम्भसा घृतम्| क्षीरे चतुर्गुणे श्रेष्ठाकल्कपक्वं पिबेत्ततः||४९|| त्रिफलापञ्चमूलानां कषायं क्षीरसंयुतम्| एरण्डतैलसंयुक्तं योजयेच्च विरेचनम्||५०||

स०-[तत्र-] तेषु तिमिरादिषु मध्ये, वातोत्थे तिमिरे दशमूलक्वाथेन घृतं क्षीरे चतुर्गुणे त्रिफलाकल्कपक्वं पिबेत्| अनन्तरं त्रिफलापञ्चमूलानां क्वाथं क्षीरेण संयुतमेरण्डतैलान्वितं विरेचनं योजयेत्|

Adhikarana vAtaje timire triphalAdivirecanam (51-54) · Śloka 54

समूलजालजीवन्तीतुलां द्रोणेऽम्भसः पचेत्| अष्टभागस्थैते तस्मिंस्तैलप्रस्थं पयःसमे||५१|| बलात्रितयजीवन्तीवरीमूलैः पलोन्मितैः| यष्टीपलैश्चतुर्भिश्च लोहपात्रे विपाचयेत्||५२|| लोह एव स्थितं मासं नावनादूर्ध्वजत्रुजान्| वातपित्तायमयान् हन्ति तद्विशेषाद्दृगाश्रयान्||५३|| केशास्यकन्धरास्कन्धपुष्टिलावण्यकान्तिदम्| |५४|

स०-मूलजालयुताया जीवन्त्याः पलशतं जलद्रोणे पचेत्| तस्मिन् जलेऽष्टभागशेषे क्षीरतुल्ये तैलप्रस्थं बलात्रितयादिभिः पलोन्मितैर्मधुयष्टिकापलैश्चतुर्भिर्लोहपात्रे विपाचयेत्| लोहभाण्ड एवं मासं स्थितं तन्नस्येनोर्ध्वजत्रुजान् रोगान् हन्ति| विशेषेण दृष्ट्याश्रयान् वातपित्तरोगान् पराकरोति| केशादिषु पुष्टिलावण्यकान्तिकरम्|

Adhikarana vAtaje timire jIvantItailanasyaM keshAsyAdikAntidaM ca (54-55) · Śloka 55

| सितैरण्डजटासिंहीफलदारुवचानतैः||५४|| घोषया बिल्वमूलैश्च तैलं पक्वं पयोन्वितम्| नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातश्लेष्मामयार्तिजित्||५५||

स०-शुक्लैरण्डमूलादिभिस्तैलं सक्षीरं पक्वं नस्येन सर्वजत्रूर्ध्वरोगादिजित्|

Adhikarana vAtaje timire sitairaNDAditailanasyam (56) · Śloka 56

वसाऽञ्जने च वैयाघ्री वाराही वा प्रशस्यते| गृध्राहिकुक्कुटोत्था वा मधुकेनान्विता पृथक्||५६||

स०-वैयाघ्री वाराही वा वसाऽञ्जने शस्यते| गृध्रसर्पकुक्कुटोत्था वा वसा पृथङ् मधुयष्टिकायुता श्रेष्ठा|

Adhikarana vAtaje timire vaiyAghryAdivasA~jjanam vAtaje timire sroto~jjanamM pratya~jjane (57) · Śloka 57

प्रत्यञ्जने च स्रोतोजं रसक्षीरघृते क्रमात्| निषिक्तं पूर्ववद्योज्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्||५७||

स०-प्रत्यञ्जने च स्रोतोञ्जनं मांसरसादिषु क्रमेण तप्तं तप्तं सप्तकृत्वः निषिक्तं पूर्ववद्योज्यम्| एतच्च परं तिमिरहृत्|

Adhikarana vAtaje timire evaM timirAshAntau tarpaNam (58) · Śloka 58

न चेदेवं शमं याति ततस्तर्पणमाचरेत्| |५८|

स०-यद्येवं तिमिरं न शाम्येत् ततस्तर्पणमाचरेत्-कुर्यात्|

Adhikarana vAtaje timire shatAhvAdighRutamM tarpaNam (58-59) · Śloka 59

| शताह्वाकुष्ठनलदकाकोलीद्वयष्टिभिः||५८|| प्रपौण्डरीकसरलपिप्पलीदेवदारुभिः| सर्पिरष्टगुणक्षीरं पक्वं तर्पणमुत्तमम्||५९||

स०-शतपुष्पादिभिर्घृतमष्टगुणक्षीरं पक्वं श्रेष्ठं तर्पणम्|

Adhikarana vAtaje timireaiNeyamedotejaH tarpaNam (60) · Śloka 60

मेदसस्तद्वदैणेयाद्दुग्धसिद्धात् खजाहतात्| उद्धृतं साधितं तेजो मधुकोशीरचन्दनैः||६०||

स०-तथैव कृष्णहरिणान्मेदसो दुग्धे सिद्धात् खजेनालोडितात् तेज उद्धृत्य मधिकोशीरचन्दनैः सह पक्वं तर्पणमुत्तमम्|

Adhikarana vAtaje timire shvAvidAdivasA tarpaNam (61) · Śloka 61

श्वाविच्छल्यकगोधानां दक्षतित्तिरिबर्हिणाम्| पृथक्पृथगनेनैव विधिना कल्पयेद्वसाम्||६१||

स०-श्वाविदादीनां पृथगनेनैव विधिना वसां कल्पयेत्|

Adhikarana vAtaje timire puTapAkaH (62) · Śloka 62

प्रसादनं स्नेहनं च पुटपाकं प्रयोजयेत्| |६२|

स०-पुटपाकं तु प्रसादनं स्नेहनं च-तर्पणपुटापाकविध्युक्तं (हृ.सू.अ. २४/१४-१६), प्रयोजयेत्|

Adhikarana vAtaje timire vAtapInasavannirUhAdi (62) · Śloka 62

| वातपीनसवच्चात्र निरूहं सानुवासनम्||६२||

स०-अत्र च-वातजे तिमिरे, वातपीनस इव निरूहमनुवासनं च प्रयोजयेत्

Adhikarana pittaje timire jIvanIyAdighRutasnigdhasya sirAvyadhaH (63) · Śloka 63

पित्तजे तिमिरे सर्पिर्जीवनीयफलत्रयैः| विपाचितं पाययित्वा स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्||६३||

स०-पित्तजे तिमिरे जीवनीयैः फलत्रिकेन च पक्वं सर्पिः पाययित्वा ततः स्निग्धस्य सतः सिरां व्यधयेत्|

Adhikarana pittaje timire sharkarAdivirecanam (64) · Śloka 64

शर्करैलात्रिवृच्चूर्णैर्मधुयुक्तैर्विरेचयेत्| |६४|

स०-शर्करादिभिः समाक्षिकैर्विरचयेत्|

Adhikarana pittaje timire netrAdiShu sishItAH sekalepAdayaH (64) · Śloka 64

| सुशीतान् सेकलेपादीन् युञ्ज्यान्नेत्रास्यमूर्धसु||६४||

स०-नेत्रास्यशिरःसु चातिशिशिरन् सेकलेपादीन् युञ्ज्यात्|

Adhikarana pittaje timire sArivAdivartiH a~jjane (65-66) · Śloka 66

सारिवापद्मकोशीरमुक्ताशाबरचन्दनैः| वर्तिः शस्ताऽञ्जने, चूर्णस्तथा पत्रोत्पलाञ्जनैः||६५|| सनागपुष्पकर्पूरयष्ट्याह्वस्वर्णगैरिकैः| ||६६||

स०-सारिवादिभिर्वर्तिरञ्जने शस्ता| तथा पत्रादिभिश्चूर्णोऽञ्जनं शस्तम्|

Adhikarana pittaje timire patrAdicUrNaH a~jjane (67) · Śloka 67

| सौवीराञ्जनतुत्थकशृङ्गीधात्रीफलस्फटिककर्पूतम्| पञ्चांशं पञ्चांशं त्र्यंशमथैकांशमञ्जनं तिमिरघ्नम्| |६७|

स०-सौवीराञ्जनादिकमञ्जनं शस्तम्| कियत्कियत्प्रमाणम् ? इत्याह-पञ्चांशमित्यादि| तदेवं पञ्च भागाः सौवीराञ्जनस्य, पञ्चैव तुत्थकस्य, शृङ्ग्यामलकानां भागास्त्रयः, स्फटिककर्पूरस्य भाग एकः, इति स्थितम्| एवमेतदञ्जनं तिमिरहृत् कुर्यात्| गीतिरार्येयम्|

Adhikarana pittaje timire sauvIrA~jjanAdi a~jjane (67) · Śloka 67

| नस्यं चाज्यं शृतं क्षीरजीवनीयसितोत्पलैः||६७||

स०-क्षीरेण चतुर्गुणेन जीवनीयादिभिराज्यं-घृतं, पक्वं नस्ये श्रेष्ठम्|

Adhikarana pittaje timire jIvanIyAdighRutanasyam (68-69) · Śloka 69

श्लेष्मोद्भवेऽमृताक्वाथवराकणशृतं घृतम्| विध्येत्सिरां पीतवतो दद्याच्चानु विरेचनम्||६८|| क्वाथं पूगाभयाशुण्ठीकृष्णाकुम्भनिकुम्भजम्| |६९|

स०-श्लेष्मोत्थतिमिरेऽमृतादिभिः पक्वं घृतं पीतवतः सिरां विध्येत्| विरेचनं च पूगादिभिः क्वाथं दद्यात्|

Adhikarana kaphaje timire amRutAdighRutam (69-70) · Śloka 70

| ह्नीबेरदारुद्विनिशाकृष्णाकल्कैः पयोन्वितैः||६९|| द्विपञ्चमूलनिर्यूहे तैलं पक्वं च नावनम्| |७०|

स०-ह्नीबेरादिभिः कल्कितैः पयोन्वितर्द्विर्पञ्चमूलक्वाथे तैलं पक्वं नावनं हितम्|

Adhikarana kaphaje timire pUgAdivirecanam (70-71) · Śloka 71

| शङ्खप्रियङ्गुनेपालीकटुत्रिकफलत्रिकैः||७०|| दृग्वैमल्याय विमला वर्तिः स्यात्| |७१|

स०-शङ्खादिभिर्दृग्वैमल्याय विमलाख्येयं वर्तिर्हिता स्यात्|

Adhikarana kaphaje timire hrIberAditailanasyam (71) · Śloka 71

कोकिला पुनः| कृष्णलोहरजोव्योषसैन्धवत्रिफलाञ्जनैः||७१||

स०-कृष्णलोहादिभिः कोकिलाख्या वर्तिः|

Adhikarana kaphaje timire vimalA vartiH (72-73) · Śloka 73

शशगोखरसिंहोष्ट्रद्विजा लालाटमस्थि च| श्वेतगोवालमरिचशङ्खचन्दनफेनकम्||७२|| पिष्टं स्तन्याजदुग्धाभ्यां वर्तिस्तिमिशुक्रजित्| |७३|

स०-शशादिजा द्विजाः-दन्ताः, एषामेव लालाटं-ललाटे भवमस्थि, तथा श्वेतगोवालादीनि, स्त्रीक्षीरच्छागदुग्धाभ्यां पिष्टा वर्तिस्तिमिरशुक्रहरेत्यर्थः|

Adhikarana kaphaje timire kokilA vartiH (73) · Śloka 73

| रक्तजे पित्तवत्सिद्धिः शीतैश्चास्रं प्रसादयेत्||७३||

स०-रक्तजे तिमिरे पित्तवदुपक्रमः| [शीतैः-] शीतवीर्यैः शीतस्पर्शैरन्नपानौषधसेकलेपादिभिश्च, रक्तं प्रसादयेत्|

Adhikarana kaphaje timire shashadvijAdivartiH (74) · Śloka 74

द्राक्षया नलदरोध्रयष्टिभिः शङ्खताम्रहिमपद्मपद्मकैः| सोत्पलैश्छगलदुग्धवर्तितै- रस्रजं तिमिरमाशु नश्यति||७४||

स०-द्राक्षादिभिश्छागलीदुग्धपिष्टैः शीघ्रं रक्तोत्थं तिमिरं नश्यति|

Adhikarana raktaje timire pittavat (75) · Śloka 75

संसर्गसन्निपातोत्थे यथादोषोदयं क्रिया| |७५|

स०-संसर्गजे सन्निपातजे च तिमिरे यथादोषोद्रेकं चिकित्सितम्|

Adhikarana raktaje timire shItaiH raktaprasAdanam (75-76) · Śloka 76

| सिद्धं मधूककृमिजिन्मरिचामरदारुभिः||७५|| सक्षीरं नावनं तैलं पिष्टैर्लेपो मुखस्य च| |७६|

स०-मधूकादिभिः सक्षीरं तैलं सिद्धं नावनं हितम्| मधूकादिभिरेव जलेन पिष्टैर्मुखलेपो हितः|

Adhikarana raktaje timire drAkShAdibheShajam (76-77) · Śloka 77

| नतनीलोत्पलानन्तायष्ट्याह्वसुनिषण्णकैः||७६|| साधितं नावने तैलं शिरोबस्तौ च शस्यते| |७७|

स०-नतादिभिः साधितं तैलं नावने शिरोबस्तौ च शस्यते|

Adhikarana saMsargasannipAtaje yathAdoSham (77-78) · Śloka 78

| दद्यादुशीरनिर्यूहे चूर्णितं कणसैन्धवम्||७७|| तत्स्रुतं सघृतं भूयः पचेत्क्षौद्रं घने क्षिपेत्| शीते चास्मिन् हितमिदं सर्वजे तिमिरेऽञ्जनम्||७८||

स०-उशीरक्वाथे पिप्पलीसैन्धवं रजीकृतं दद्यात्| तच्च स्रुतं सत् घृतान्वितं पुनः पचेत्| घने चास्मिन् शीते च क्षौद्रं क्षिपेत्| एतत् सर्वोत्थे तिमिरे हितमञ्जनम्|

Adhikarana saMsargasannipAtaje madhUkAditailaM nasyam (79-81) · Śloka 81

अस्थीनि मज्जपूर्णानि सत्त्वानां रात्रिचारिणाम्| स्रोतोजाञ्जनयुक्तानि वहत्यम्भसि वासयेत्||७९|| मासं विंशतिरात्रं वा ततश्चोद्धृत्य शोषयेत्| समेषशृङ्गीपुष्पाणि सयष्ट्याह्वानि तान्यनु||८०|| चूर्णितान्यञ्जनं श्रेष्ठं तिमिरे सान्निपातिके| |८१|

स०-रात्रिचारिणां प्राणिनामस्थीनि मज्जपूर्णानि स्रोतोञ्जनयुक्तानि जले वहति मासं विंशतिर्वा निशा वासयेत्| ततः-पश्चात्, उद्धृत्य शोषयेत्| तनि च मेषशृङ्गीपुष्पैर्युतानि मधूकेन च, चूर्णितानि सान्निपातिके तिमिरेऽञ्जनं श्रेष्ठम्|

Adhikarana saMsargasannipAtaje madhUkAdirmukhalepaH (81-82) · Śloka 82

| काचेऽप्येषा क्रिया मुक्त्वा सिरां, यन्त्रनिपीडिताः||८१|| आन्ध्याय स्युर्मला दद्यात्स्राव्ये त्वस्रे जलौकसः| |८२|

स०-काचेऽप्ययेषा-पूर्वोदिता क्रिया, सिरां हित्वा| सिराऽपि कस्मान्नानुमीयते ? इत्याह-यन्त्रेत्यादि| सिरोपयोगियन्त्रनिपीडिता मला आन्ध्याय यतः स्युः| स्राव्ये तु रक्ते जलौकसो दद्यात्|

Adhikarana saMsargasannipAtaje natAditailaM nasye shiro bastau ca (82-83) · Śloka 83

| गुडः फेनोऽञ्जनं कृष्णा मरिचं कुङ्कुमाद्रजः||८२|| रसक्रियेयं सक्षौद्रा काचयापनमञ्जनम्| |८३|

स०-गुडादयो रसक्रिया क्षौद्रान्वितेयं काचयापनमञ्जनम्|

Adhikarana nakulAndhe timiravidhiH (83) · Śloka 83

| नकुलन्धे त्रिदोषोत्थे तैमिर्यविहितो विधिः||८३||

स०-नकुलान्धे त्रिदोषजे तिमिरविहितो विधिः कार्यः|

Adhikarana rAtryandhe tArkShyAdirasakriyA (84) · Śloka 84

रसक्रिया घृतक्षौद्रगोमयस्वरसद्रुतैः| तार्क्ष्यगैरिकतालीसैर्निशान्धे हितमञ्जनम्||८४||

स०-घृतादिद्रुतै रसाञ्जनादिभिर्निशान्धे रसक्रिया हितमञ्जनम्|

Adhikarana rAtryandhe maricA~jjanam (85) · Śloka 85

दघ्ना विघृष्टं मरिचं रात्र्यन्धेऽञ्जनमुत्तमम्| |८५|

स०-दध्ना विघृष्टं मरिचं रात्र्यन्धे श्रेष्ठमञ्जनम्|

Adhikarana rAtryandhe kauntyAdivartiH (85-86) · Śloka 86

| करञ्जिकोत्पलस्वर्णगैरिकाम्भोजकेसरैः||८५|| पिष्टैर्गोमयतोयेन वर्तिदोषान्धनाशिनी| |८६|

स०-करञ्जिकादिभिर्गोमयरसेन पिष्टैर्वर्तिर्नक्तान्ध्यहृत्|

Adhikarana rAtryandhe kAlAnusAryAdayo vartayaH (86-87) · Śloka 87

| अजामूत्रेण वा कौन्तीकृष्णास्रोतोजसैन्धवैः||८६|| कालानुसारीत्रिकातुत्रिफलालमनःशिलाः| सफेनाश्छागदुग्धेन रात्र्यन्धे वर्तयो हिताः||८७||

स०-अजामूत्रेण पिष्टैः कौन्त्यादिभिर्वा वर्तिर्निशान्ध्यघ्नी| सं-कालानुसार्यादयोऽजाक्षीरेण पिष्टा वर्तयो निशान्धे हिताः|

Adhikarana rAtryandhe pippalya~jjanam (88) · Śloka 88

सन्निवेश्य यकृन्मध्ये पिप्पलीरदहन्पचेत्| ताः शुष्का मधुना घृष्टा निशान्धे श्रेष्ठमञ्जनम्||८८||

स०-पिप्पलीर्यकृन्मध्ये सन्निवेश्यादहन् पचेत्| ततः पिप्पल्यः शुष्का मधुघृष्टा रात्र्यन्धे परमञ्जनम्|

Adhikarana rAtryandhe mAhiShaplIhayakRudbhakShaNam (89) · Śloka 89

खादेच्च प्लीहयकृती माहिषे तैलसर्पिषा| |८९|

स०-माहिषे च प्लीहयकृती तैलसर्पिषा सह भक्षयेत्|

Adhikarana rAtryandhe jIvantyAdipallavabhakShaNam (89-90) · Śloka 90

| घृते सिद्धानि जीवन्त्याः पल्लवानि च भक्षयेत्||८९|| तथाऽतिमुक्तकैरण्डाशोफाल्यभीरुजानि च| भृष्टं घृतं कुम्भयोनेः पत्रैः पाने च पूजितम्||९०||

स०-जीवन्त्याश्च पल्लवानि सर्पिषा पक्वानि भुञ्जीत| तथा अतिमुक्तकादीनि पत्राणि घृतसिद्धानि खादेत्| अगस्तिपत्रैः सर्पिः सिद्धं पाने च पूजितम्|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu jIrNasarpirvirecanam shItalepashca (91) · Śloka 91

धूमराख्याम्लपित्तोष्णविदाहे जीर्णसर्पिषा| स्निग्धं वेरेचयेच्छीतैः शीतोर्दिह्याच्च सर्वतः||९१||

स०-अम्लपित्तोष्णैर्विदाहो-विदग्धत्वं, अम्लपित्तोष्णविदाहः| धूमराख्यश्चाम्लपित्तोष्णविदाहश्च तस्मिन्| तत्र धूमराख्यः-"शोकज्वरादि" (अ. १२/२९) इत्यादि लक्षणः| "भृशमम्लाशनात्" (अ. १२/२८) इत्यादिनाऽम्लविदग्धा| "भवेत्पित्तविदग्धाख्या" (अ. १२/१६) इति पित्तविदग्धा| "उष्णतप्तस्य" (अ. १२/२६) इत्यादिना उष्णाविदग्धेति| तस्मिन् धूमराख्याम्लपित्तोष्णविदाहेऽतिपुराणसर्पिषाऽभ्यक्तं स्निग्धं शीतैर्विशोधयेत्| शीतैश्च सर्वतो लेपयेत्|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu goshakRudrasA~jjanam dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu svarNagairikAdirasakriyA (92) · Śloka 92

गोशकृद्रसदुग्धाज्यैर्विपक्वं शस्यतेऽञ्जनम्| स्वर्णगैरिकतालीसचूर्णावापा रसक्रिया||९२||

स०-गोशकृदादिभिर्वपक्वमञ्जनं शस्यते| स्वर्णगैरिकादीनां चूर्णैरावापो यस्यां सा, एवंविधा रसक्रिया व शस्यते|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu medAdighRutatailaM nasyam (93) · Śloka 93

मेदाशाबरकानन्तामञ्जिष्ठादार्वियष्टिभिः| क्षीराष्टांशं घृतं पक्वं सतैलं नावनं हितम्||९३||

स०-मेदादिभिः क्षीराष्टांशं घृतं तैलसहितं पक्वं नावनं हितम्|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu kShIrasarpistarpaNam (94) · Śloka 94

तर्पणं क्षीरसर्पिः स्यादशाम्यति सिराव्यधः| |९४|

स०-क्षीरोद्भवम् सर्पिस्तर्पणं हितम्| एवमशाम्यति सिराव्यधः कार्यः|

Adhikarana dhUmarAmlapittoShNavidagdhAsu evamashAntau sirAvyadhaH timirarogivadavalokane kAraNAni (94-96) · Śloka 96

| चिन्ताभिघातभीशोकरौक्ष्यात् सोत्कटकासनात्||९४|| विरेकनस्यवमनपुटपाकादिविभ्रमात्| विदग्धाहारवमनात् क्षुत्तृष्णादिविधारणात्||९५|| अक्षिरोगावसानाच्च पश्येत्तिमिररोगिवत्| |९६|

स०-चिन्तादिभिरतिमिरवानपि तिमिररोगीव पश्येत्|

Adhikarana timirarogivadavalokane yathAdoShamauShadham (96) · Śloka 96

| यथास्वं तत्र युञ्जीत दोषादीन् वीक्ष्य भेषजम्||९६||

स०-[ तत्र- ] तस्मिंश्च तिमिररोगिसदृशदर्शने, यथायोगं दोषदूष्यदेशादीन् वीक्ष्यौषधं प्रयुञ्जीत|

Adhikarana sUryo parAgAdyupahatekShaNe santarpaNam sUryo parAgAdyupahatekShaNe suvarNA~jjanam (97) · Śloka 97

सूर्योपरागानलविद्युदादि- विलोकनेनोपहतेक्षणस्य| सन्तर्पणं स्निग्धहिमादि कार्यं तथाञ्जनं हेम घृतेन घृष्टम्||९७||

स०-सूर्योपरागादिविलोकनेनोपहतदर्शनस्य स्निग्धहिमादि सन्तर्पणं कार्यम्| आदिशब्देनातिसूक्ष्मातिभासुरादिपरिग्रहः| सुर्वणं च घृतेन घृष्टमञ्जनं हितम्| उपाजातिवृत्तम्|

Adhikarana netrarakShaNaM sarvadA kartavyam (98) · Śloka 98

चक्षूरक्षायां सर्वकालं मनुष्यै- र्यत्नः कर्तव्यो जीविते यावदिच्छा| व्यर्थो लोकोऽयं तुल्यरात्रिंदिवानां पुंसामन्धानां विद्यमानेऽपि वित्ते||९८||

स०-नेत्ररक्षायां सदा यत्नो विधेयो यावज्जीविताभिलाषित्वम्| यस्मादन्धानां तुल्यरात्रिंदिवानां पुंसां विद्यमानेऽपि धने लोक एव निरर्थकः स्यात्| रात्रिंदिवशब्दोऽत्राचतुरादिसूत्रे निपातितः| वैश्वदेवीवृत्तम्|

Adhikarana netrarakShaNakaraM triphalAdi (99) · Śloka 99

त्रिफला रुधिरस्रुतिर्विशुद्धि- र्मनसो निर्वृतिरञ्जनं सनस्यम्| शकुनाशनता सपादपूजा घृतपानं च सदैव नेत्ररक्षा||९९||

स०-त्रिफलादिकं सदैव-सर्वकालं, नेत्ररक्षा स्यात्|

Adhikarana netrarakShaNakaraM ahitAshananivRuttyAdi (13) · Śloka 13

अहितादशनात्सदा निवृत्ति- र्भृशभास्वच्चलसूक्ष्मवीक्षणाच्च| मुनिना निमिनोपदष्टमेतत् परमं रक्षणमीक्षणस्य पुंसाम्||१००|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि- तायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर स्थाने तिमिरप्रतिषेधो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||

स०-अहितादाहारात् सततं निवृत्तिः, अतिभासुराद्यालोकनाच्चोपरतिः, इत्येतन्निमिनाम्रा मुनिना परमं नृणां नयनस्य रक्षणमुदितम्| औपच्छन्दसिकं(के) वृत्तम्(त्ते)| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदय- टीकायाम् सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने तिमिर- प्रतिषेधो नाम त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः|| १३||