Adhikarana unmAdapratiShedhAdhyAyaH||6|| (2-3) · Śloka 3
athāta unmādapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||
अथात उन्मादप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
bhūtapratiṣēdhādanantaramunmādāpasmārapratiṣēdha ucyatē, cikitsāsāmānyāt| tatrāpyapasmārādunmādasya pūrvamupanyāsō bahuvaktavyatvādityāha- sa0-unmādasya pratiṣēdha-cikitsitaṁ, bhaṇiṣyāmaḥ|
Adhikarana unmAdAH ShaT (1) · Śloka 1
unmādāḥ ṣaṭ pr̥thagdōṣanicayādhiviṣōdbhavāḥ| |1|
उन्मादाः षट् पृथग्दोषनिचयाधिविषोद्भवाः| |१|
🔊 Audio coming soon
sa0-pratyēkaṁ dōṣaistrayaḥ sānnipātika ādhijō viṣajaścēti|
Adhikarana unmAdasya svarUpam (1) · Śloka 1
| unmādō nāma manasō dōṣairunmārgagairmadaḥ||1||
| उन्मादो नाम मनसो दोषैरुन्मार्गगैर्मदः||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-unmādō dōṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, unmārgagaiḥ-apathaprasthitaiḥ, manasō yō madaḥ sa unmādō nāma rōga ucyatē|
Adhikarana unmAdasya nidAnam unmAdasya samprAptiH unmAdasya sAmyAnyaM lakShaNam (2-6) · Śloka 6
adhunā vistarēṇōtpattikramamunmādānāmāha śārīramānasairduṣṭairahitādannapānataḥ| vikr̥tāsātmyasamalādviṣamādupayōgataḥ||2|| viṣaṇṇasyālpasattvasya vyādhivēgasamudgamāt| kṣīṇasya cēṣṭāvaiṣamyāt pūjyapūjāvyatikramāt||3|| ādhibhiścittavibhraṁśād viṣēṇōpaviṣēṇa ca| ēbhirhi hīnasattvasya hr̥di dōṣāḥ pradūṣitāḥ||4|| dhiyō vidhāya kāluṣyaṁ hatva mārgān manōvahān| unmādaṁ kurvatē, tēna dhīvijñānasmr̥tibhramāt||5|| dēhō duḥkhasukhabhraṣṭō bhraṣṭasārathivadrathaḥ| bhramatyacintitārambhaḥ|6|
अधुना विस्तरेणोत्पत्तिक्रममुन्मादानामाह शारीरमानसैर्दुष्टैरहितादन्नपानतः| विकृतासात्म्यसमलाद्विषमादुपयोगतः||२|| विषण्णस्याल्पसत्त्वस्य व्याधिवेगसमुद्गमात्| क्षीणस्य चेष्टावैषम्यात् पूज्यपूजाव्यतिक्रमात्||३|| आधिभिश्चित्तविभ्रंशाद् विषेणोपविषेण च| एभिर्हि हीनसत्त्वस्य हृदि दोषाः प्रदूषिताः||४|| धियो विधाय कालुष्यं हत्व मार्गान् मनोवहान्| उन्मादं कुर्वते, तेन धीविज्ञानस्मृतिभ्रमात्||५|| देहो दुःखसुखभ्रष्टो भ्रष्टसारथिवद्रथः| भ्रमत्यचिन्तितारम्भः|६|
🔊 Audio coming soon
sa0-śārīramānasairdōṣairduṣṭairyāvadupaviṣēṇa cēti| ēbhiḥ-amībhirhētubhiḥ, dōṣā hr̥dayē pradūṣitāḥ santō hīnasattvasya puṁsō buddhēḥ kāluṣyaṁ kr̥tvā tathā cittavahāni srōtāṁsi hatvōnmādaṁ kurvatē| tēna-unmādēna, dēhō buddhibhramānnaṣṭasukhaduḥkhō bhraṣṭasārathiriva rathō bhramati| acintitaḥ-anirūpitakriyaḥ, ārambhaḥ-udyamō, yasya sa ēvam|
Adhikarana 1 vAtonmAdasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
iti sāmānyalakṣaṇamunmādasyōktvā pavanādijasya viśiṣṭaṁ lakṣaṇamāha | tatra vātātkr̥śāṅgatā||6|| asthānē rōdanākrōśahasitasmitanartanam| gītavāditravāgaṅgavikṣēpāsphōṭanāni ca||7|| asāmnā vēṇuvīṇādiśabdānukaraṇaṁ muhuḥ| āsyātphēnāgamō'jasramaṭanaṁ bahubhāṣitā||8|| alaṅkārō'nalaṅkārairayānairgamanōdyamaḥ| gr̥ddhirabhyavahāryēṣu tallābhē cāvamānatā||9|| utpiṇḍitāruṇākṣitvaṁ jīrṇē cānnē gadōdbhavaḥ| |10|
इति सामान्यलक्षणमुन्मादस्योक्त्वा पवनादिजस्य विशिष्टं लक्षणमाह | तत्र वातात्कृशाङ्गता||६|| अस्थाने रोदनाक्रोशहसितस्मितनर्तनम्| गीतवादित्रवागङ्गविक्षेपास्फोटनानि च||७|| असाम्ना वेणुवीणादिशब्दानुकरणं मुहुः| आस्यात्फेनागमोऽजस्रमटनं बहुभाषिता||८|| अलङ्कारोऽनलङ्कारैरयानैर्गमनोद्यमः| गृद्धिरभ्यवहार्येषु तल्लाभे चावमानता||९|| उत्पिण्डितारुणाक्षित्वं जीर्णे चान्ने गदोद्भवः| |१०|
🔊 Audio coming soon
sa0-vātādunmādē sati kr̥śāṅgādilakṣaṇaṁ ca jīrṇē cānnē gadōdbhava ityantam| asthānē-aprasaṅgē, rōdanādīni| asāmnā auddhatyēna, punaḥpunaḥ vēṇuvīṇādivādyasyānukaraṇam|
Adhikarana 2 pittonmAdasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11
| pittātsantarjanaṁ krōdhō muṣṭilōṣṭādyabhidravaḥ||10|| śītacchāyōdakākāṅkṣā nagnatvaṁ pītavarṇatā| asatyajvalanajvālātārakādīpadarśanam||11||
| पित्तात्सन्तर्जनं क्रोधो मुष्टिलोष्टाद्यभिद्रवः||१०|| शीतच्छायोदकाकाङ्क्षा नग्नत्वं पीतवर्णता| असत्यज्वलनज्वालातारकादीपदर्शनम्||११||
🔊 Audio coming soon
sa0-pittādunmādē sati santarjanakrōdhādayaḥ syuḥ| asatyānāṁ jvalanādīnāṁ darśanam|
Adhikarana 3 kaphonmAdasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
kaphādarōcakaśchardiralpēhāhāravākyatā| strīkāmatā rahaḥprītirlālāsiṅghāṇakasrutiḥ||12|| baibhatsyaṁ śaucavidvēṣō nidrā śvayathurānanē| unmādō balavān rātrau bhuktamātrē ca jāyatē||13||
कफादरोचकश्छर्दिरल्पेहाहारवाक्यता| स्त्रीकामता रहःप्रीतिर्लालासिङ्घाणकस्रुतिः||१२|| बैभत्स्यं शौचविद्वेषो निद्रा श्वयथुरानने| उन्मादो बलवान् रात्रौ भुक्तमात्रे च जायते||१३||
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphādunmādē satyarōcakādayaḥ syuḥ| tathā rātrau balavān sadyō bhuktē ca syāt|
Adhikarana 4 sannipAtonmAdasya lakShaNam (14) · Śloka 14
sarvāyatanasaṁsthānasannipātē tadātmakam| unmādaṁ dāruṇaṁ vidyāt taṁ bhiṣak parivarjayēt||14||
सर्वायतनसंस्थानसन्निपाते तदात्मकम्| उन्मादं दारुणं विद्यात् तं भिषक् परिवर्जयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
sa0-āyatanāni-nimittāni, saṁsthānāni-liṅgāni, sarvāṇi tridōṣaviṣayāṇyāyatanāni saṁsthānāni ca yasmin sannipātē| tadātmakaṁ-tridōṣōttham, unmādaṁ dāruṇaṁ-māraṇātmakaṁ, vidyāt| taṁ-unmādaṁ, nōpakramēt|
Adhikarana 5 cittajonmAdasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16
atha cittajamunmādaṁ vakti dhanakāntādināśēna duḥsahēnābhiṣaṅgavān| pāṇḍurdīnō muhurmuhyan hāhēti paridēvatē||15|| rōdityakasmānmriyatē tadguṇān bahu manyatē| śōkakliṣṭamanā dhyāyan jāgarūkō vicēṣṭatē||16||
अथ चित्तजमुन्मादं वक्ति धनकान्तादिनाशेन दुःसहेनाभिषङ्गवान्| पाण्डुर्दीनो मुहुर्मुह्यन् हाहेति परिदेवते||१५|| रोदित्यकस्मान्म्रियते तद्गुणान् बहु मन्यते| शोकक्लिष्टमना ध्यायन् जागरूको विचेष्टते||१६||
🔊 Audio coming soon
sa0-dhanādināśēna duḥsahēnābhiṣaṅgavānunmādaḥ syāt| tēna pāṇḍvādikaḥ sannidamidaṁ karōti| tathā śōkakhinnacētāḥ san dhyāyan jāgaraṇaśīlō vicēṣṭatē|
Adhikarana 6 viShajonmAdasya lakShaNam (17) · Śloka 17
viṣēṇa śyāvavadanō naṣṭacchāyābalēndriyaḥ| vēgāntarē'pi sambhrāntō raktākṣastaṁ vivarjayēt||17||
विषेण श्याववदनो नष्टच्छायाबलेन्द्रियः| वेगान्तरेऽपि सम्भ्रान्तो रक्ताक्षस्तं विवर्जयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
sa0-viṣēṇōnmādē śyāvavadanaḥ syāt| taṁ varjayēt-nōpakramēt|
Adhikarana vAtonmAde cikitsA (18) · Śloka 18
athānilaja unmādē snēhapānaṁ prayōjayēt| pūrvamāvr̥tamārgē tu sasnēhaṁ mr̥du śōdhanam||18||
अथानिलज उन्मादे स्नेहपानं प्रयोजयेत्| पूर्वमावृतमार्गे तु सस्नेहं मृदु शोधनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
sa0-athēdr̥śyunmādalakṣaṇē'vagatē sati pavanajō ya unmādastasmin snēhapānaṁ pūrvaṁ kārayēt| āvr̥tavartmani tvanilē sasnēhaṁ mr̥du śōdhanaṁ pūrvaṁ snēhapānāt kārayēt|
Adhikarana kaphapittonmAdayoH cikitsA (19-20) · Śloka 20
kaphapittabhavē'pyādau vamanaṁ savirēcanam| sasnigdhasvinnasya bastiṁ ca śirasaḥ savirēcanam||19|| tathā'sya śuddhadēhasya prasādaṁ labhatē manaḥ| |20|
कफपित्तभवेऽप्यादौ वमनं सविरेचनम्| सस्निग्धस्विन्नस्य बस्तिं च शिरसः सविरेचनम्||१९|| तथाऽस्य शुद्धदेहस्य प्रसादं लभते मनः| |२०|
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphabhavē pittabhavē cōnmādē snigdhasvinnasya narasya yathāsaṅkhyaṁ vamanaṁ virēcanaṁ ca kārayēt| apiśabdānna kēvalaṁ pavanajēsnēhapānamādau, yāvat kaphapittōtthē'pi kāryamiti gamayati| tathā ca muniḥ(?)-"unmādaṁ snēhapānēna pūrvaṁ sarvamupācarēt|" iti| bastiṁ śirasaḥ savirēcanaṁ triṣvapyunmādēṣu kārayēt| tathā ca-ēvaṁ, śuddhaśarīrasya satō manaḥ prasīdati|
Adhikarana evamapyanuvRuttau nAvanA~jjanAdi (20-22) · Śloka 22
| itthamapyanuvr̥ttau tu tīkṣṇaṁ nāvanamañjanam||20|| harṣaṇāśvāsanōttrāsabhayatāḍanatarjanam| abhyaṅgōdvartanālēpadhūpān pānaṁ ca sarpiṣaḥ||21|| yuñjyāttāni hi śuddhasya nayanti prakr̥tiṁ manaḥ| |22|
| इत्थमप्यनुवृत्तौ तु तीक्ष्णं नावनमञ्जनम्||२०|| हर्षणाश्वासनोत्त्रासभयताडनतर्जनम्| अभ्यङ्गोद्वर्तनालेपधूपान् पानं च सर्पिषः||२१|| युञ्ज्यात्तानि हि शुद्धस्य नयन्ति प्रकृतिं मनः| |२२|
🔊 Audio coming soon
sa0-ēvamapyupakrānta unmādē'syānubandhē sati tīkṣṇaṁ nāvanāñjanaṁ yuñjyāt, harṣaṇādi ca| kutaḥ ? yasmādētāni kr̥tāni śuddhadēhasya cittaṁ prakr̥tiṁ prāpayanti|
Adhikarana unmAdAdiharaM hiMgvAdighRutam (22-23) · Śloka 23
| hiṅgusauvarcalavyōṣairdvipalāṁśairghr̥tāḍhakam||22|| siddhaṁ samūtramunmādabhūtāpasmāranutparam| |23|
| हिङ्गुसौवर्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकम्||२२|| सिद्धं समूत्रमुन्मादभूतापस्मारनुत्परम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
sa0-hiṅgvādibhirdvipalikairghr̥tasyāḍhakaṁ gōmūtrēṇa saha pacēt| taccōpayuktaṁ paramamunmādādijit|
Adhikarana unmAdAdiharaM brAhmIghRutam (23-26) · Śloka 26
| dvau prasthau svarasād brāhayā ghr̥taprasthaṁ ca sādhitam||23|| vyōṣaśyāmātrivr̥ddantīśaṅkhapuṣpīnr̥padrumaiḥ| sasaptalākr̥miharaiḥ kalkitairakṣasammitaiḥ||24|| palavr̥ddhyā prayuñjīta paraṁ mātrā catuṣpalam| unmādakuṣṭhāpasmāraharaṁ vandhyāsutapradam||25|| vāksvarasmr̥timēdhākr̥d dhanyaṁ brāhmīghr̥taṁ smr̥tam| |26|
| द्वौ प्रस्थौ स्वरसाद् ब्राहया घृतप्रस्थं च साधितम्||२३|| व्योषश्यामात्रिवृद्दन्तीशङ्खपुष्पीनृपद्रुमैः| ससप्तलाकृमिहरैः कल्कितैरक्षसम्मितैः||२४|| पलवृद्ध्या प्रयुञ्जीत परं मात्रा चतुष्पलम्| उन्मादकुष्ठापस्मारहरं वन्ध्यासुतप्रदम्||२५|| वाक्स्वरस्मृतिमेधाकृद् धन्यं ब्राह्मीघृतं स्मृतम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
sa0-brāhmīsvarasātprasthadvayaṁ ghr̥tasya prasthaṁ vyōṣādibhiḥ kārṣikai rajīkr̥taiḥ pakvaṁ palavr̥ddhyā-palaṁ prathamē'hni dvipalaṁ dvitīyē'hni tripalaṁ tr̥tīyē'hni catuṣpalaṁ caturthē'hnē tataḥ paraṁ catuṣpalamityēvaṁ, prayuñjīta| taccōnmādādijidvandhyāsutapradaṁ vāgādikr̥cchivaṁ ca brāhmīghr̥taṁ smr̥tam|
Adhikarana unmAdAdiharaM kalyANakaM ghRutam (26-31) · Śloka 31
| varāviśālābhadrailādēvadārvēlavālukaiḥ||26|| dvisārivādvirajanīdvisthirāphalinīnataiḥ| br̥hatīkuṣṭhamañjiṣṭhānāgakēsaradāḍimaiḥ||27|| vēllatālīsapatrailāmālatīmukulōtpalaiḥ| sadantīpadmakahimaiḥ karṣāṁśaiḥ sarpiṣaḥ pacēt||28|| prasthaṁ bhūtagrahōnmādakāsāpasmārapāpmasu| pāṇḍukaṇḍūviṣē śōṣē mōhē mēhē garē jvarē||29|| arētasyaprajasi vā daivōpahatacētasi| amēdhasi skhaladvāci smr̥tikāmē'lpapāvakē||30|| balyaṁ maṅgalyamāyuṣyaṁ kāntisaubhāgyapuṣṭidam| kalyāṇakamidaṁ sarpiḥ śrēṣṭhaṁ puṁsavanēṣu ca||31||
| वराविशालाभद्रैलादेवदार्वेलवालुकैः||२६|| द्विसारिवाद्विरजनीद्विस्थिराफलिनीनतैः| बृहतीकुष्ठमञ्जिष्ठानागकेसरदाडिमैः||२७|| वेल्लतालीसपत्रैलामालतीमुकुलोत्पलैः| सदन्तीपद्मकहिमैः कर्षांशैः सर्पिषः पचेत्||२८|| प्रस्थं भूतग्रहोन्मादकासापस्मारपाप्मसु| पाण्डुकण्डूविषे शोषे मोहे मेहे गरे ज्वरे||२९|| अरेतस्यप्रजसि वा दैवोपहतचेतसि| अमेधसि स्खलद्वाचि स्मृतिकामेऽल्पपावके||३०|| बल्यं मङ्गल्यमायुष्यं कान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्| कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च||३१||
🔊 Audio coming soon
sa0-varādibhiḥ karṣapramāṇairghr̥taprasthaṁ pacēt| taccōpayuktaṁ bhūtagrahādiṣu śrēṣṭhaṁ balyādiguṇaṁ ca| kalyāṇakākhyamētatsarpiḥ puṁsavanēṣu ca varam| atra ca bhadrailā-sthūlailā|
Adhikarana unmAdAdiharaM mahAkalyANakaM ghRutam (32-34) · Śloka 34
ēbhyō dvisārivādīni jalē paktvaikaviṁśatim| rasē tasmin pacētsarpirgr̥ṣṭikṣīracaturguṇam||32|| vīrādvimēdākākōlīkapikacchūviṣāṇibhiḥ| śūrpaparṇīyutairētanmahākalyāṇakaṁ param||33|| br̥ṁhaṇaṁ sannipātaghnaṁ pūrvasmādadhikaṁ guṇaiḥ| |34|
एभ्यो द्विसारिवादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम्| रसे तस्मिन् पचेत्सर्पिर्गृष्टिक्षीरचतुर्गुणम्||३२|| वीराद्विमेदाकाकोलीकपिकच्छूविषाणिभिः| शूर्पपर्णीयुतैरेतन्महाकल्याणकं परम्||३३|| बृंहणं सन्निपातघ्नं पूर्वस्मादधिकं गुणैः| |३४|
🔊 Audio coming soon
sa0-ēbhyō-varādibhyō, madhyādādyāni sapta hitvā, dvisārivādīnyēkaviṁśatiṁ jalē ṣōḍaśaguṇē snēhāpēkṣayā pacēdyāvatsnēhāccaturguṇaḥ kvāthaḥ| tasmin snēhacaturguṇē rasē sarpirgr̥ṣṭikṣīracaturguṇaṁ vīrādibhiḥ snēhakvathitaiḥ pādikaiḥ kalkīkr̥taiḥ pacēt| ētanmahākalyāṇakaṁ nāma ghr̥taṁ pūrvasmāt-kalyāṇakāt, guṇairatiriktam| atra dvisārivādināṁ pāṭhādēvaikaviṁśatitvaṁ cēt atadguṇasaṁvijñānō'yaṁ bahuvrīhiriti kasyacid bhrāntiḥ syāt| ēvaṁ ca sārivādidvayasya grahaṇaṁ na prāpnuyādityēkaviṁśatigrahaṇam
Adhikarana unmAdAdiharaM mahApaishAcikaM ghRutam (34-38) · Śloka 38
| jaṭilā pūtanā kēśī cāraṭī markaṭī vacā||34|| trāyamāṇā jayā vīrā cōrakaḥ kaṭurōhiṇī| vayaḥsthā śūkarī chatrā sāticchatrā palaṅkaṣā||35|| mahāpuruṣadantā ca kāyasthā nākulīdvayam| kaṭambharā vr̥ścikālī śāliparṇī ca tairghr̥tam||36|| siddhaṁ cāturthikōnmādagrahāpasmāranāśanam| mahāpaiśācakaṁ nāma ghr̥tamētadyathā'mr̥tam||37|| buddhimēdhāsmr̥tikaraṁ bālānaṁ cāṅgavardhanam| |38|
| जटिला पूतना केशी चारटी मर्कटी वचा||३४|| त्रायमाणा जया वीरा चोरकः कटुरोहिणी| वयःस्था शूकरी छत्रा सातिच्छत्रा पलङ्कषा||३५|| महापुरुषदन्ता च कायस्था नाकुलीद्वयम्| कटम्भरा वृश्चिकाली शालिपर्णी च तैर्घृतम्||३६|| सिद्धं चातुर्थिकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्| महापैशाचकं नाम घृतमेतद्यथाऽमृतम्||३७|| बुद्धिमेधास्मृतिकरं बालानं चाङ्गवर्धनम्| |३८|
🔊 Audio coming soon
sa0-jaṭilādibhirghr̥taṁ pakvaṁ cāturthikādināśanam| jaṭilāmāṁsī| pūtanā-harītakī| kēśī-gandhamāṁsī| caraṭī-padmacāriṇī| markaṭī-kapikacchūḥ| jayā-araṇikā| vīrā-kākōlī| cōrakaḥ-caṇḍā| vayaḥsthā-dhātrī| śūkarī-vr̥ddhadārukaḥ| chatrā-dhānyakam| aticchatrā-śatapuṣpā| palaṅkaṣā-lākṣā| mahāpuruṣadantā-śatāvarī| kāyasthā-kṣīrakākōlī| nākulīdvayaṁ-sarpākṣī sarpasugandhā ca| mahāpaiśācakasaṁjñaṁ cāturthikādināśanam| tathā'mr̥tatulyaṁ mahāguṇatvāt| buddhyādikaṁ śiśūnāṁ ca saṁvardhayati|
Adhikarana unmAdAdiharaM brAhyAdivartiH (38-40) · Śloka 40
| brāhmīmaindrīṁ viḍaṅgāni vyōṣaṁ hiṅgu jaṭāṁ murām||38|| rāsnāṁ viṣaghnāṁ laśunaṁ viśalyāṁ surasāṁ vacām| jyōtiṣmatīṁ nāgavinnāmanantāṁ saharītakīm||39|| kāṅkṣīṁ ca hastimūtrēṇa piṣṭvā chāyāviśōṣitā| vartirnasyāñjanālēpadhūpairunmādasūdanī||40||
| ब्राह्मीमैन्द्रीं विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु जटां मुराम्||३८|| रास्नां विषघ्नां लशुनं विशल्यां सुरसां वचाम्| ज्योतिष्मतीं नागविन्नामनन्तां सहरीतकीम्||३९|| काङ्क्षीं च हस्तिमूत्रेण पिष्ट्वा छायाविशोषिता| वर्तिर्नस्याञ्जनालेपधूपैरुन्मादसूदनी||४०||
🔊 Audio coming soon
sa0-brāhmyādibhirgajamūtrapiṣṭā vartiśchāyāyāṁ viśōṣitā nasyādibhirunmādahr̥t| viṣaghnā-ativiṣā| viśalyā-lāṅgalī| nāgavinnā-nāgadantī| kāṅkṣī-saurāṣṭrikā|
Adhikarana unmAdAdiharaM avapIDAdayaH (41-42) · Śloka 42
avapīḍāśca vividhāḥ sarṣāpāḥ snēhasaṁyutāḥ| kaṭutailēna cābhyaṅgō dhmāpayēccāsya tadrajaḥ||41|| sahiṅgustīkṣṇadhūmaśca sūtrasthānōditō hitaḥ| |42|
अवपीडाश्च विविधाः सर्षापाः स्नेहसंयुताः| कटुतैलेन चाभ्यङ्गो ध्मापयेच्चास्य तद्रजः||४१|| सहिङ्गुस्तीक्ष्णधूमश्च सूत्रस्थानोदितो हितः| |४२|
🔊 Audio coming soon
sa-"kalkādyairavapīḍastu" (hr̥.sū.a. 20/7) iti kathitō'vapīḍaḥ| tē'vapīḍāḥ sarṣapatailayutā hitāḥ| abhyaṅgaśca sarṣapatailēna| tathā'sya tadrajaḥ-sarṣapacūrṇaṁ, ghrāṇē dhmāpayēt| tathā sūtrasthānōktastīkṣṇō dhūmō (a. 21/17) hiṅgunā saha hitaḥ|
Adhikarana unmAdAdiharaM shRugAlAdimUtrAdibhirdhUpAdikam (42-43) · Śloka 43
| śr̥gālaśalyakōlūkajalaukāvr̥ṣabastajaiḥ||42|| mūtrapittaśakr̥llōmanakhacarmabhirācarēt| dhūpadhūmāñjanābhyaṅgapradēhapariṣēcanam||43||
| शृगालशल्यकोलूकजलौकावृषबस्तजैः||४२|| मूत्रपित्तशकृल्लोमनखचर्मभिराचरेत्| धूपधूमाञ्जनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेचनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
sa0-śr̥gālādimūtrādibhirdhūpādikamācarēt| atra jalaukācarmacaṭikā|
Adhikarana vAtakaphAtmake shvagomatsyairdhUpaH (44) · Śloka 44
dhūpayētsatataṁ cainaṁ śvagōmatsyaiḥ supūtibhiḥ| vātaślēṣmātmakē prāyaḥ|44|
धूपयेत्सततं चैनं श्वगोमत्स्यैः सुपूतिभिः| वातश्लेष्मात्मके प्रायः|४४|
🔊 Audio coming soon
sa0-ēnaṁ-cōnmādinaṁ, punaḥpunaśca gōmatsyādibhiḥ suṣṭhu pūtiṁgandhibhirdhūpayēt| vātaślēṣmātmakē bāhulyēnaiṣa upakramaḥ|
Adhikarana pittAtmake tiktakaghRutAdi (44-45) · Śloka 45
| paittikē tu praśasyatē||44|| tiktakaṁ jīvanīyaṁ ca sarpiḥ snēhaśca miśrakaḥ| śītāni cānnapānāni madhurāṇi laghūni ca||45||
| पैत्तिके तु प्रशस्यते||४४|| तिक्तकं जीवनीयं च सर्पिः स्नेहश्च मिश्रकः| शीतानि चान्नपानानि मधुराणि लघूनि च||४५||
🔊 Audio coming soon
sa0-paittikē tūnmādē tiktakaṁ sarpirjīvanīyaṁ ca śasyatē| tathā miśrakō-yamakaḥ snēhaḥ, praśasyatē| tathā śiśirāṇi madhurāṇyannapānāni laghūni ca śasyantē|
Adhikarana shirAvyadhAdi (46) · Śloka 46
vidhyēcchirāṁ yathōktāṁ vā tr̥ptaṁ mēdyāmiṣasya vā| nivātē śāyayēdēvaṁ mucyatē mativibhramāt||46||
विध्येच्छिरां यथोक्तां वा तृप्तं मेद्यामिषस्य वा| निवाते शाययेदेवं मुच्यते मतिविभ्रमात्||४६||
🔊 Audio coming soon
sa0-tathā śirāvyadhavidhyuktāṁ śirāṁ vidhyēt| mēduramāṁsasya tr̥ptaṁ nivātē svāpayēcca| ēvaṁ kr̥tē sati mativibhramāt mucyatē|
Adhikarana asalile kUpe prakShepaNAdi (47-52) · Śloka 52
prakṣipyāsalilē kūpē śōṣayēdvā bubhukṣayā| āśvāsayētsuhr̥ttaṁ vā vākyairdharmārthasaṁhitaiḥ||47|| br̥yādiṣṭavināśaṁ vā darśayēdadbhutāni vā| baddhaṁ sarṣapatailāktaṁ nyasēdvōttānamātapē||48|| kapikacchvā'thavā taptairlōhatailajalaiḥ spr̥śēt| kaśābhistāḍayitvā vā baddhaṁ śvabhrē viniḥkṣipēt||49|| athavā vītaśastrāśmajanē saṁtamasē gr̥hē| sarpēṇōddhr̥tadaṁṣṭrēṇa dāntaiḥ siṁhairgajaiśca tam||50|| (trāsayēcchastrahastairvā kirātārātitaskaraiḥ| ) athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṁyatam| bhāpayēyurvadhēnainaṁ tarjayantō nr̥pājñayā||51|| dēhaduḥkhabhayēbhyō hi paraṁ prāṇabhayaṁ matam| tēna yāti śamaṁ tasya sarvatō viplutaṁ manaḥ||52||
प्रक्षिप्यासलिले कूपे शोषयेद्वा बुभुक्षया| आश्वासयेत्सुहृत्तं वा वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः||४७|| बृयादिष्टविनाशं वा दर्शयेदद्भुतानि वा| बद्धं सर्षपतैलाक्तं न्यसेद्वोत्तानमातपे||४८|| कपिकच्छ्वाऽथवा तप्तैर्लोहतैलजलैः स्पृशेत्| कशाभिस्ताडयित्वा वा बद्धं श्वभ्रे विनिःक्षिपेत्||४९|| अथवा वीतशस्त्राश्मजने संतमसे गृहे| सर्पेणोद्धृतदंष्ट्रेण दान्तैः सिंहैर्गजैश्च तम्||५०|| (त्रासयेच्छस्त्रहस्तैर्वा किरातारातितस्करैः| ) अथवा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम्| भापयेयुर्वधेनैनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया||५१|| देहदुःखभयेभ्यो हि परं प्राणभयं मतम्| तेन याति शमं तस्य सर्वतो विप्लुतं मनः||५२||
🔊 Audio coming soon
sa0-athavā jalavarjitē kūpē prakṣipya kṣudhā śōṣayēt| athavā taṁ-unmādavantaṁ, suhr̥t dharmārthayutairvākyairāśvāsayēt-sāntvayēt| athavā'sya putrādērvināśaṁ-vighātaṁ, taṁ brūyāt| adbhutāni vā taṁ darśayēt| athavā kaṭutailēnābhyaktaṁ badhvā tamuttānaṁ kr̥tvā''tapē nyasēt| kapikacchvā, athavā taptairlōhādibhiḥ| athavā carmakaśābhirahatya baddhaṁ santamavaṭē viniḥkṣipēt| śastrādivarjitē tvagārē('ndhakārē) bhavanē vā badhvā vinikṣipēt| nanu ca, ēkasya śūnyagr̥hē sthitirunmādasya nidānamuktam| yacca yasya nidānaṁ tadēva tasya kathaṁ cikitsitaṁ syāt ? naiṣadōṣaḥ| tadarthakāribhēṣajatvāt| tadarthakāriṇi hi bhēṣajēyadēva nidānaṁ tadēvauṣadham| yathā,-tucchadagdhē'gnipratapanam, madātyayē madyapānamiti| tadvadihāpyavagantavyam| athavā samutpāṭitadaṁṣṭrēṇa sarpēṇa bhāpayēt, dāntairgajādibhirvā| rājapuruṣā bahirnītvā taṁ suṣṭu yantritaṁ kr̥tvā rājājñayā tarjayantō vadhēna bhāpayēyuḥ| yatō dēhaduḥkhabhayēbhyaḥ sakāśāt paraṁ-atiśayēna, prāṇabhayaṁ matam| tēna-bhayēna, itaścētaścittaṁ viplutamunmādinaḥ śamamēti|
Adhikarana siddhA kriyA prayojyA (53) · Śloka 53
siddhā kriyā prayōjyēyaṁ dēśakālādyapēkṣayā| |53|
सिद्धा क्रिया प्रयोज्येयं देशकालाद्यपेक्षया| |५३|
🔊 Audio coming soon
sa0-iyaṁ kriyā dēśādyapēkṣayā siddhā prayōjanīyā
Adhikarana iShTavinAshe tatsadRushaprAptyAdi (53-54) · Śloka 54
| iṣṭadravyavināśāttu manō yasyōpahanyatē||53|| tasya tatsadr̥śaprāptisāntvāśvāsaiḥ śamaṁ nayēt| |54|
| इष्टद्रव्यविनाशात्तु मनो यस्योपहन्यते||५३|| तस्य तत्सदृशप्राप्तिसान्त्वाश्वासैः शमं नयेत्| |५४|
🔊 Audio coming soon
sa0-iṣṭadravyavināśād yasya mānasamupahanyatē tasya tatsadr̥śā-tulyā, prāptiḥ kāryā| tathā sāntvanaiścāśvāsanaiśca śamamunmādinaṁ nayēt|
Adhikarana kAmAdije tatpratidvandvena shamanam (54-55) · Śloka 55
| kāmaśōkabhayakrōdhaharṣērṣyālōbhasambhavān||54|| parasparapratidvandvairēbhirēva śamaṁ nayēt| |55|
| कामशोकभयक्रोधहर्षेर्ष्यालोभसम्भवान्||५४|| परस्परप्रतिद्वन्द्वैरेभिरेव शमं नयेत्| |५५|
🔊 Audio coming soon
sa0-kāmādijānunmādān anyōnyapratikṣairēbhirēva-kāmādibhiḥ, śamaṁ nayēt|
Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (55-56) · Śloka 56
| bhūtānubandhamīkṣēta prōktaliṅgādhikākr̥tim||55|| yadyunmādē tataḥ kuryādbhūtanirdiṣṭamauṣadham| |56|
| भूतानुबन्धमीक्षेत प्रोक्तलिङ्गाधिकाकृतिम्||५५|| यद्युन्मादे ततः कुर्याद्भूतनिर्दिष्टमौषधम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
sa0-bhūtaiḥ-dēvādibhiḥ pūrvōktaiḥ, anubandhaḥ-anuṣaṅgaḥ, tamanantarōkta āgantāvunmādē yadīkṣēta tatō bhūtapratiṣēdhōktamauṣadhaṁ kuryāt| nanu, kathamīkṣaṇaṁ kartuṁ śakyatē ? iti viśēṣaṇadvārēṇa hētumāha-prōktaliṅgādhikākr̥timiti| prōktāni pūrvaṁ ṣaḍvidhasyōnmādasya yāni liṅgāni tēbhyō'dhikā''kr̥tiḥ-lakṣaṇaṁ, yasya-bhūtānubandhasya, taṁ tathāvidham|
Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (56-58) · Śloka 58
| baliṁ ca dadyātpalalaṁ yāvakaṁ saktupiṇḍikām||56|| snigdhaṁ madhuramāhāraṁ taṇḍulān rudhirōkṣitān| pakvāmakāni māṁsāni surāṁ mairēyamāsavam||57|| atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca| catuṣpathē gavāṁ tīrthē nadīnāṁ saṅgamēṣu ca||58||
| बलिं च दद्यात्पललं यावकं सक्तुपिण्डिकाम्||५६|| स्निग्धं मधुरमाहारं तण्डुलान् रुधिरोक्षितान्| पक्वामकानि मांसानि सुरां मैरेयमासवम्||५७|| अतिमुक्तस्य पुष्पाणि जात्याः सहचरस्य च| चतुष्पथे गवां तीर्थे नदीनां सङ्गमेषु च||५८||
🔊 Audio coming soon
sa0-tathā'tra bhūtānubandhē palalayāvakādi ca yāvat puṣpāṇi sahacarasya cēti baliṁ dadyāt| kva ? catuṣpathē, tathā gōtīrthē nadyōrvā saṅgamē|
Adhikarana bhUtAnubandhe catuShpathAdau balirdeyaH (59) · Śloka 59
nivr̥ttāmiṣamadyō yō hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ satvavānna sa yujyatē||59||
निवृत्तामिषमद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः| निजागन्तुभिरुन्मादैः सत्ववान्न स युज्यते||५९||
🔊 Audio coming soon
sa0-yaḥ puruṣō nivr̥ttamadyamāṁsō hitabhōjī prayataḥ śuciḥ syāt| sa sātvikō nijāgantubhirunmādairna yujyatē| tasmādīdr̥śēna bhāvyamiti bhāvaḥ|
Adhikarana unmAde pathyam vigatonmAdasya lakShaNam (6) · Śloka 6
prasāda indriyārthānāṁ buddhyātmamanasāṁ tathā| dhātūnāṁ prakr̥tisthatvaṁ vigatōnmādalakṣaṇam||60|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē unmādapratiṣēdhō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
प्रसाद इन्द्रियार्थानां बुद्ध्यात्ममनसां तथा| धातूनां प्रकृतिस्थत्वं विगतोन्मादलक्षणम्||६०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने उन्मादप्रतिषेधो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
sa0-indriyārthānāṁ prasannatvaṁ tathābuddhyātmamanasāṁ ca, dhātūnāṁ prakr̥tisthatvaṁ cēti vigatōnmādasya lakṣaṇamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē unmā- dapratiṣēdhō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||