Adhikarana unmAdapratiShedhAdhyAyaH||6|| (2-3) · Śloka 3
അഥാത ഉന്മാദപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| )||൩||
अथात उन्मादप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
ഭൂതപ്രതിഷേധാദനന്തരമുന്മാദാപസ്മാരപ്രതിഷേധ ഉച്യതേ, ചികിത്സാസാമാന്യാത്| തത്രാപ്യപസ്മാരാദുന്മാദസ്യ പൂര്വമുപന്യാസോ ബഹുവക്തവ്യത്വാദിത്യാഹ- സ൦-ഉന്മാദസ്യ പ്രതിഷേധ-ചികിത്സിതം, ഭണിഷ്യാമഃ|
Adhikarana unmAdAH ShaT (1) · Śloka 1
ഉന്മാദാഃ ഷട് പൃഥഗ്ദോഷനിചയാധിവിഷോദ്ഭവാഃ| |൧|
उन्मादाः षट् पृथग्दोषनिचयाधिविषोद्भवाः| |१|
🔊 Audio coming soon
സ൦-പ്രത്യേകം ദോഷൈസ്ത്രയഃ സാന്നിപാതിക ആധിജോ വിഷജശ്ചേതി|
Adhikarana unmAdasya svarUpam (1) · Śloka 1
| ഉന്മാദോ നാമ മനസോ ദോഷൈരുന്മാര്ഗഗൈര്മദഃ||൧||
| उन्मादो नाम मनसो दोषैरुन्मार्गगैर्मदः||१||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഉന്മാദോ ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ, ഉന്മാര്ഗഗൈഃ-അപഥപ്രസ്ഥിതൈഃ, മനസോ യോ മദഃ സ ഉന്മാദോ നാമ രോഗ ഉച്യതേ|
Adhikarana unmAdasya nidAnam unmAdasya samprAptiH unmAdasya sAmyAnyaM lakShaNam (2-6) · Śloka 6
അധുനാ വിസ്തരേണോത്പത്തിക്രമമുന്മാദാനാമാഹ ശാരീരമാനസൈര്ദുഷ്ടൈരഹിതാദന്നപാനതഃ| വികൃതാസാത്മ്യസമലാദ്വിഷമാദുപയോഗതഃ||൨|| വിഷണ്ണസ്യാല്പസത്ത്വസ്യ വ്യാധിവേഗസമുദ്ഗമാത്| ക്ഷീണസ്യ ചേഷ്ടാവൈഷമ്യാത് പൂജ്യപൂജാവ്യതിക്രമാത്||൩|| ആധിഭിശ്ചിത്തവിഭ്രംശാദ് വിഷേണോപവിഷേണ ച| ഏഭിര്ഹി ഹീനസത്ത്വസ്യ ഹൃദി ദോഷാഃ പ്രദൂഷിതാഃ||൪|| ധിയോ വിധായ കാലുഷ്യം ഹത്വ മാര്ഗാന് മനോവഹാന്| ഉന്മാദം കുര്വതേ, തേന ധീവിജ്ഞാനസ്മൃതിഭ്രമാത്||൫|| ദേഹോ ദുഃഖസുഖഭ്രഷ്ടോ ഭ്രഷ്ടസാരഥിവദ്രഥഃ| ഭ്രമത്യചിന്തിതാരമ്ഭഃ|൬|
अधुना विस्तरेणोत्पत्तिक्रममुन्मादानामाह शारीरमानसैर्दुष्टैरहितादन्नपानतः| विकृतासात्म्यसमलाद्विषमादुपयोगतः||२|| विषण्णस्याल्पसत्त्वस्य व्याधिवेगसमुद्गमात्| क्षीणस्य चेष्टावैषम्यात् पूज्यपूजाव्यतिक्रमात्||३|| आधिभिश्चित्तविभ्रंशाद् विषेणोपविषेण च| एभिर्हि हीनसत्त्वस्य हृदि दोषाः प्रदूषिताः||४|| धियो विधाय कालुष्यं हत्व मार्गान् मनोवहान्| उन्मादं कुर्वते, तेन धीविज्ञानस्मृतिभ्रमात्||५|| देहो दुःखसुखभ्रष्टो भ्रष्टसारथिवद्रथः| भ्रमत्यचिन्तितारम्भः|६|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ശാരീരമാനസൈര്ദോഷൈര്ദുഷ്ടൈര്യാവദുപവിഷേണ ചേതി| ഏഭിഃ-അമീഭിര്ഹേതുഭിഃ, ദോഷാ ഹൃദയേ പ്രദൂഷിതാഃ സന്തോ ഹീനസത്ത്വസ്യ പുംസോ ബുദ്ധേഃ കാലുഷ്യം കൃത്വാ തഥാ ചിത്തവഹാനി സ്രോതാംസി ഹത്വോന്മാദം കുര്വതേ| തേന-ഉന്മാദേന, ദേഹോ ബുദ്ധിഭ്രമാന്നഷ്ടസുഖദുഃഖോ ഭ്രഷ്ടസാരഥിരിവ രഥോ ഭ്രമതി| അചിന്തിതഃ-അനിരൂപിതക്രിയഃ, ആരമ്ഭഃ-ഉദ്യമോ, യസ്യ സ ഏവമ്|
Adhikarana 1 vAtonmAdasya lakShaNam (6-10) · Śloka 10
ഇതി സാമാന്യലക്ഷണമുന്മാദസ്യോക്ത്വാ പവനാദിജസ്യ വിശിഷ്ടം ലക്ഷണമാഹ | തത്ര വാതാത്കൃശാങ്ഗതാ||൬|| അസ്ഥാനേ രോദനാക്രോശഹസിതസ്മിതനര്തനമ്| ഗീതവാദിത്രവാഗങ്ഗവിക്ഷേപാസ്ഫോടനാനി ച||൭|| അസാമ്നാ വേണുവീണാദിശബ്ദാനുകരണം മുഹുഃ| ആസ്യാത്ഫേനാഗമോऽജസ്രമടനം ബഹുഭാഷിതാ||൮|| അലങ്കാരോऽനലങ്കാരൈരയാനൈര്ഗമനോദ്യമഃ| ഗൃദ്ധിരഭ്യവഹാര്യേഷു തല്ലാഭേ ചാവമാനതാ||൯|| ഉത്പിണ്ഡിതാരുണാക്ഷിത്വം ജീര്ണേ ചാന്നേ ഗദോദ്ഭവഃ| |൧൦|
इति सामान्यलक्षणमुन्मादस्योक्त्वा पवनादिजस्य विशिष्टं लक्षणमाह | तत्र वातात्कृशाङ्गता||६|| अस्थाने रोदनाक्रोशहसितस्मितनर्तनम्| गीतवादित्रवागङ्गविक्षेपास्फोटनानि च||७|| असाम्ना वेणुवीणादिशब्दानुकरणं मुहुः| आस्यात्फेनागमोऽजस्रमटनं बहुभाषिता||८|| अलङ्कारोऽनलङ्कारैरयानैर्गमनोद्यमः| गृद्धिरभ्यवहार्येषु तल्लाभे चावमानता||९|| उत्पिण्डितारुणाक्षित्वं जीर्णे चान्ने गदोद्भवः| |१०|
🔊 Audio coming soon
സ൦-വാതാദുന്മാദേ സതി കൃശാങ്ഗാദിലക്ഷണം ച ജീര്ണേ ചാന്നേ ഗദോദ്ഭവ ഇത്യന്തമ്| അസ്ഥാനേ-അപ്രസങ്ഗേ, രോദനാദീനി| അസാമ്നാ ഔദ്ധത്യേന, പുനഃപുനഃ വേണുവീണാദിവാദ്യസ്യാനുകരണമ്|
Adhikarana 2 pittonmAdasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11
| പിത്താത്സന്തര്ജനം ക്രോധോ മുഷ്ടിലോഷ്ടാദ്യഭിദ്രവഃ||൧൦|| ശീതച്ഛായോദകാകാങ്ക്ഷാ നഗ്നത്വം പീതവര്ണതാ| അസത്യജ്വലനജ്വാലാതാരകാദീപദര്ശനമ്||൧൧||
| पित्तात्सन्तर्जनं क्रोधो मुष्टिलोष्टाद्यभिद्रवः||१०|| शीतच्छायोदकाकाङ्क्षा नग्नत्वं पीतवर्णता| असत्यज्वलनज्वालातारकादीपदर्शनम्||११||
🔊 Audio coming soon
സ൦-പിത്താദുന്മാദേ സതി സന്തര്ജനക്രോധാദയഃ സ്യുഃ| അസത്യാനാം ജ്വലനാദീനാം ദര്ശനമ്|
Adhikarana 3 kaphonmAdasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
കഫാദരോചകശ്ഛര്ദിരല്പേഹാഹാരവാക്യതാ| സ്ത്രീകാമതാ രഹഃപ്രീതിര്ലാലാസിങ്ഘാണകസ്രുതിഃ||൧൨|| ബൈഭത്സ്യം ശൌചവിദ്വേഷോ നിദ്രാ ശ്വയഥുരാനനേ| ഉന്മാദോ ബലവാന് രാത്രൌ ഭുക്തമാത്രേ ച ജായതേ||൧൩||
कफादरोचकश्छर्दिरल्पेहाहारवाक्यता| स्त्रीकामता रहःप्रीतिर्लालासिङ्घाणकस्रुतिः||१२|| बैभत्स्यं शौचविद्वेषो निद्रा श्वयथुरानने| उन्मादो बलवान् रात्रौ भुक्तमात्रे च जायते||१३||
🔊 Audio coming soon
സ൦-കഫാദുന്മാദേ സത്യരോചകാദയഃ സ്യുഃ| തഥാ രാത്രൌ ബലവാന് സദ്യോ ഭുക്തേ ച സ്യാത്|
Adhikarana 4 sannipAtonmAdasya lakShaNam (14) · Śloka 14
സര്വായതനസംസ്ഥാനസന്നിപാതേ തദാത്മകമ്| ഉന്മാദം ദാരുണം വിദ്യാത് തം ഭിഷക് പരിവര്ജയേത്||൧൪||
सर्वायतनसंस्थानसन्निपाते तदात्मकम्| उन्मादं दारुणं विद्यात् तं भिषक् परिवर्जयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ആയതനാനി-നിമിത്താനി, സംസ്ഥാനാനി-ലിങ്ഗാനി, സര്വാണി ത്രിദോഷവിഷയാണ്യായതനാനി സംസ്ഥാനാനി ച യസ്മിന് സന്നിപാതേ| തദാത്മകം-ത്രിദോഷോത്ഥമ്, ഉന്മാദം ദാരുണം-മാരണാത്മകം, വിദ്യാത്| തം-ഉന്മാദം, നോപക്രമേത്|
Adhikarana 5 cittajonmAdasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16
അഥ ചിത്തജമുന്മാദം വക്തി ധനകാന്താദിനാശേന ദുഃസഹേനാഭിഷങ്ഗവാന്| പാണ്ഡുര്ദീനോ മുഹുര്മുഹ്യന് ഹാഹേതി പരിദേവതേ||൧൫|| രോദിത്യകസ്മാന്മ്രിയതേ തദ്ഗുണാന് ബഹു മന്യതേ| ശോകക്ലിഷ്ടമനാ ധ്യായന് ജാഗരൂകോ വിചേഷ്ടതേ||൧൬||
अथ चित्तजमुन्मादं वक्ति धनकान्तादिनाशेन दुःसहेनाभिषङ्गवान्| पाण्डुर्दीनो मुहुर्मुह्यन् हाहेति परिदेवते||१५|| रोदित्यकस्मान्म्रियते तद्गुणान् बहु मन्यते| शोकक्लिष्टमना ध्यायन् जागरूको विचेष्टते||१६||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ധനാദിനാശേന ദുഃസഹേനാഭിഷങ്ഗവാനുന്മാദഃ സ്യാത്| തേന പാണ്ഡ്വാദികഃ സന്നിദമിദം കരോതി| തഥാ ശോകഖിന്നചേതാഃ സന് ധ്യായന് ജാഗരണശീലോ വിചേഷ്ടതേ|
Adhikarana 6 viShajonmAdasya lakShaNam (17) · Śloka 17
വിഷേണ ശ്യാവവദനോ നഷ്ടച്ഛായാബലേന്ദ്രിയഃ| വേഗാന്തരേऽപി സമ്ഭ്രാന്തോ രക്താക്ഷസ്തം വിവര്ജയേത്||൧൭||
विषेण श्याववदनो नष्टच्छायाबलेन्द्रियः| वेगान्तरेऽपि सम्भ्रान्तो रक्ताक्षस्तं विवर्जयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
സ൦-വിഷേണോന്മാദേ ശ്യാവവദനഃ സ്യാത്| തം വര്ജയേത്-നോപക്രമേത്|
Adhikarana vAtonmAde cikitsA (18) · Śloka 18
അഥാനിലജ ഉന്മാദേ സ്നേഹപാനം പ്രയോജയേത്| പൂര്വമാവൃതമാര്ഗേ തു സസ്നേഹം മൃദു ശോധനമ്||൧൮||
अथानिलज उन्मादे स्नेहपानं प्रयोजयेत्| पूर्वमावृतमार्गे तु सस्नेहं मृदु शोधनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
സ൦-അഥേദൃശ്യുന്മാദലക്ഷണേऽവഗതേ സതി പവനജോ യ ഉന്മാദസ്തസ്മിന് സ്നേഹപാനം പൂര്വം കാരയേത്| ആവൃതവര്ത്മനി ത്വനിലേ സസ്നേഹം മൃദു ശോധനം പൂര്വം സ്നേഹപാനാത് കാരയേത്|
Adhikarana kaphapittonmAdayoH cikitsA (19-20) · Śloka 20
കഫപിത്തഭവേऽപ്യാദൌ വമനം സവിരേചനമ്| സസ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ബസ്തിം ച ശിരസഃ സവിരേചനമ്||൧൯|| തഥാऽസ്യ ശുദ്ധദേഹസ്യ പ്രസാദം ലഭതേ മനഃ| |൨൦|
कफपित्तभवेऽप्यादौ वमनं सविरेचनम्| सस्निग्धस्विन्नस्य बस्तिं च शिरसः सविरेचनम्||१९|| तथाऽस्य शुद्धदेहस्य प्रसादं लभते मनः| |२०|
🔊 Audio coming soon
സ൦-കഫഭവേ പിത്തഭവേ ചോന്മാദേ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ നരസ്യ യഥാസങ്ഖ്യം വമനം വിരേചനം ച കാരയേത്| അപിശബ്ദാന്ന കേവലം പവനജേസ്നേഹപാനമാദൌ, യാവത് കഫപിത്തോത്ഥേऽപി കാര്യമിതി ഗമയതി| തഥാ ച മുനിഃ(?)-"ഉന്മാദം സ്നേഹപാനേന പൂര്വം സര്വമുപാചരേത്|" ഇതി| ബസ്തിം ശിരസഃ സവിരേചനം ത്രിഷ്വപ്യുന്മാദേഷു കാരയേത്| തഥാ ച-ഏവം, ശുദ്ധശരീരസ്യ സതോ മനഃ പ്രസീദതി|
Adhikarana evamapyanuvRuttau nAvanA~jjanAdi (20-22) · Śloka 22
| ഇത്ഥമപ്യനുവൃത്തൌ തു തീക്ഷ്ണം നാവനമഞ്ജനമ്||൨൦|| ഹര്ഷണാശ്വാസനോത്ത്രാസഭയതാഡനതര്ജനമ്| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനാലേപധൂപാന് പാനം ച സര്പിഷഃ||൨൧|| യുഞ്ജ്യാത്താനി ഹി ശുദ്ധസ്യ നയന്തി പ്രകൃതിം മനഃ| |൨൨|
| इत्थमप्यनुवृत्तौ तु तीक्ष्णं नावनमञ्जनम्||२०|| हर्षणाश्वासनोत्त्रासभयताडनतर्जनम्| अभ्यङ्गोद्वर्तनालेपधूपान् पानं च सर्पिषः||२१|| युञ्ज्यात्तानि हि शुद्धस्य नयन्ति प्रकृतिं मनः| |२२|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഏവമപ്യുപക്രാന്ത ഉന്മാദേऽസ്യാനുബന്ധേ സതി തീക്ഷ്ണം നാവനാഞ്ജനം യുഞ്ജ്യാത്, ഹര്ഷണാദി ച| കുതഃ ? യസ്മാദേതാനി കൃതാനി ശുദ്ധദേഹസ്യ ചിത്തം പ്രകൃതിം പ്രാപയന്തി|
Adhikarana unmAdAdiharaM hiMgvAdighRutam (22-23) · Śloka 23
| ഹിങ്ഗുസൌവര്ചലവ്യോഷൈര്ദ്വിപലാംശൈര്ഘൃതാഢകമ്||൨൨|| സിദ്ധം സമൂത്രമുന്മാദഭൂതാപസ്മാരനുത്പരമ്| |൨൩|
| हिङ्गुसौवर्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकम्||२२|| सिद्धं समूत्रमुन्मादभूतापस्मारनुत्परम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഹിങ്ഗ്വാദിഭിര്ദ്വിപലികൈര്ഘൃതസ്യാഢകം ഗോമൂത്രേണ സഹ പചേത്| തച്ചോപയുക്തം പരമമുന്മാദാദിജിത്|
Adhikarana unmAdAdiharaM brAhmIghRutam (23-26) · Śloka 26
| ദ്വൌ പ്രസ്ഥൌ സ്വരസാദ് ബ്രാഹയാ ഘൃതപ്രസ്ഥം ച സാധിതമ്||൨൩|| വ്യോഷശ്യാമാത്രിവൃദ്ദന്തീശങ്ഖപുഷ്പീനൃപദ്രുമൈഃ| സസപ്തലാകൃമിഹരൈഃ കല്കിതൈരക്ഷസമ്മിതൈഃ||൨൪|| പലവൃദ്ധ്യാ പ്രയുഞ്ജീത പരം മാത്രാ ചതുഷ്പലമ്| ഉന്മാദകുഷ്ഠാപസ്മാരഹരം വന്ധ്യാസുതപ്രദമ്||൨൫|| വാക്സ്വരസ്മൃതിമേധാകൃദ് ധന്യം ബ്രാഹ്മീഘൃതം സ്മൃതമ്| |൨൬|
| द्वौ प्रस्थौ स्वरसाद् ब्राहया घृतप्रस्थं च साधितम्||२३|| व्योषश्यामात्रिवृद्दन्तीशङ्खपुष्पीनृपद्रुमैः| ससप्तलाकृमिहरैः कल्कितैरक्षसम्मितैः||२४|| पलवृद्ध्या प्रयुञ्जीत परं मात्रा चतुष्पलम्| उन्मादकुष्ठापस्मारहरं वन्ध्यासुतप्रदम्||२५|| वाक्स्वरस्मृतिमेधाकृद् धन्यं ब्राह्मीघृतं स्मृतम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ബ്രാഹ്മീസ്വരസാത്പ്രസ്ഥദ്വയം ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥം വ്യോഷാദിഭിഃ കാര്ഷികൈ രജീകൃതൈഃ പക്വം പലവൃദ്ധ്യാ-പലം പ്രഥമേऽഹ്നി ദ്വിപലം ദ്വിതീയേऽഹ്നി ത്രിപലം തൃതീയേऽഹ്നി ചതുഷ്പലം ചതുര്ഥേऽഹ്നേ തതഃ പരം ചതുഷ്പലമിത്യേവം, പ്രയുഞ്ജീത| തച്ചോന്മാദാദിജിദ്വന്ധ്യാസുതപ്രദം വാഗാദികൃച്ഛിവം ച ബ്രാഹ്മീഘൃതം സ്മൃതമ്|
Adhikarana unmAdAdiharaM kalyANakaM ghRutam (26-31) · Śloka 31
| വരാവിശാലാഭദ്രൈലാദേവദാര്വേലവാലുകൈഃ||൨൬|| ദ്വിസാരിവാദ്വിരജനീദ്വിസ്ഥിരാഫലിനീനതൈഃ| ബൃഹതീകുഷ്ഠമഞ്ജിഷ്ഠാനാഗകേസരദാഡിമൈഃ||൨൭|| വേല്ലതാലീസപത്രൈലാമാലതീമുകുലോത്പലൈഃ| സദന്തീപദ്മകഹിമൈഃ കര്ഷാംശൈഃ സര്പിഷഃ പചേത്||൨൮|| പ്രസ്ഥം ഭൂതഗ്രഹോന്മാദകാസാപസ്മാരപാപ്മസു| പാണ്ഡുകണ്ഡൂവിഷേ ശോഷേ മോഹേ മേഹേ ഗരേ ജ്വരേ||൨൯|| അരേതസ്യപ്രജസി വാ ദൈവോപഹതചേതസി| അമേധസി സ്ഖലദ്വാചി സ്മൃതികാമേऽല്പപാവകേ||൩൦|| ബല്യം മങ്ഗല്യമായുഷ്യം കാന്തിസൌഭാഗ്യപുഷ്ടിദമ്| കല്യാണകമിദം സര്പിഃ ശ്രേഷ്ഠം പുംസവനേഷു ച||൩൧||
| वराविशालाभद्रैलादेवदार्वेलवालुकैः||२६|| द्विसारिवाद्विरजनीद्विस्थिराफलिनीनतैः| बृहतीकुष्ठमञ्जिष्ठानागकेसरदाडिमैः||२७|| वेल्लतालीसपत्रैलामालतीमुकुलोत्पलैः| सदन्तीपद्मकहिमैः कर्षांशैः सर्पिषः पचेत्||२८|| प्रस्थं भूतग्रहोन्मादकासापस्मारपाप्मसु| पाण्डुकण्डूविषे शोषे मोहे मेहे गरे ज्वरे||२९|| अरेतस्यप्रजसि वा दैवोपहतचेतसि| अमेधसि स्खलद्वाचि स्मृतिकामेऽल्पपावके||३०|| बल्यं मङ्गल्यमायुष्यं कान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्| कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च||३१||
🔊 Audio coming soon
സ൦-വരാദിഭിഃ കര്ഷപ്രമാണൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം പചേത്| തച്ചോപയുക്തം ഭൂതഗ്രഹാദിഷു ശ്രേഷ്ഠം ബല്യാദിഗുണം ച| കല്യാണകാഖ്യമേതത്സര്പിഃ പുംസവനേഷു ച വരമ്| അത്ര ച ഭദ്രൈലാ-സ്ഥൂലൈലാ|
Adhikarana unmAdAdiharaM mahAkalyANakaM ghRutam (32-34) · Śloka 34
ഏഭ്യോ ദ്വിസാരിവാദീനി ജലേ പക്ത്വൈകവിംശതിമ്| രസേ തസ്മിന് പചേത്സര്പിര്ഗൃഷ്ടിക്ഷീരചതുര്ഗുണമ്||൩൨|| വീരാദ്വിമേദാകാകോലീകപികച്ഛൂവിഷാണിഭിഃ| ശൂര്പപര്ണീയുതൈരേതന്മഹാകല്യാണകം പരമ്||൩൩|| ബൃംഹണം സന്നിപാതഘ്നം പൂര്വസ്മാദധികം ഗുണൈഃ| |൩൪|
एभ्यो द्विसारिवादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम्| रसे तस्मिन् पचेत्सर्पिर्गृष्टिक्षीरचतुर्गुणम्||३२|| वीराद्विमेदाकाकोलीकपिकच्छूविषाणिभिः| शूर्पपर्णीयुतैरेतन्महाकल्याणकं परम्||३३|| बृंहणं सन्निपातघ्नं पूर्वस्मादधिकं गुणैः| |३४|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഏഭ്യോ-വരാദിഭ്യോ, മധ്യാദാദ്യാനി സപ്ത ഹിത്വാ, ദ്വിസാരിവാദീന്യേകവിംശതിം ജലേ ഷോഡശഗുണേ സ്നേഹാപേക്ഷയാ പചേദ്യാവത്സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണഃ ക്വാഥഃ| തസ്മിന് സ്നേഹചതുര്ഗുണേ രസേ സര്പിര്ഗൃഷ്ടിക്ഷീരചതുര്ഗുണം വീരാദിഭിഃ സ്നേഹക്വഥിതൈഃ പാദികൈഃ കല്കീകൃതൈഃ പചേത്| ഏതന്മഹാകല്യാണകം നാമ ഘൃതം പൂര്വസ്മാത്-കല്യാണകാത്, ഗുണൈരതിരിക്തമ്| അത്ര ദ്വിസാരിവാദിനാം പാഠാദേവൈകവിംശതിത്വം ചേത് അതദ്ഗുണസംവിജ്ഞാനോऽയം ബഹുവ്രീഹിരിതി കസ്യചിദ് ഭ്രാന്തിഃ സ്യാത്| ഏവം ച സാരിവാദിദ്വയസ്യ ഗ്രഹണം ന പ്രാപ്നുയാദിത്യേകവിംശതിഗ്രഹണമ്
Adhikarana unmAdAdiharaM mahApaishAcikaM ghRutam (34-38) · Śloka 38
| ജടിലാ പൂതനാ കേശീ ചാരടീ മര്കടീ വചാ||൩൪|| ത്രായമാണാ ജയാ വീരാ ചോരകഃ കടുരോഹിണീ| വയഃസ്ഥാ ശൂകരീ ഛത്രാ സാതിച്ഛത്രാ പലങ്കഷാ||൩൫|| മഹാപുരുഷദന്താ ച കായസ്ഥാ നാകുലീദ്വയമ്| കടമ്ഭരാ വൃശ്ചികാലീ ശാലിപര്ണീ ച തൈര്ഘൃതമ്||൩൬|| സിദ്ധം ചാതുര്ഥികോന്മാദഗ്രഹാപസ്മാരനാശനമ്| മഹാപൈശാചകം നാമ ഘൃതമേതദ്യഥാऽമൃതമ്||൩൭|| ബുദ്ധിമേധാസ്മൃതികരം ബാലാനം ചാങ്ഗവര്ധനമ്| |൩൮|
| जटिला पूतना केशी चारटी मर्कटी वचा||३४|| त्रायमाणा जया वीरा चोरकः कटुरोहिणी| वयःस्था शूकरी छत्रा सातिच्छत्रा पलङ्कषा||३५|| महापुरुषदन्ता च कायस्था नाकुलीद्वयम्| कटम्भरा वृश्चिकाली शालिपर्णी च तैर्घृतम्||३६|| सिद्धं चातुर्थिकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्| महापैशाचकं नाम घृतमेतद्यथाऽमृतम्||३७|| बुद्धिमेधास्मृतिकरं बालानं चाङ्गवर्धनम्| |३८|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ജടിലാദിഭിര്ഘൃതം പക്വം ചാതുര്ഥികാദിനാശനമ്| ജടിലാമാംസീ| പൂതനാ-ഹരീതകീ| കേശീ-ഗന്ധമാംസീ| ചരടീ-പദ്മചാരിണീ| മര്കടീ-കപികച്ഛൂഃ| ജയാ-അരണികാ| വീരാ-കാകോലീ| ചോരകഃ-ചണ്ഡാ| വയഃസ്ഥാ-ധാത്രീ| ശൂകരീ-വൃദ്ധദാരുകഃ| ഛത്രാ-ധാന്യകമ്| അതിച്ഛത്രാ-ശതപുഷ്പാ| പലങ്കഷാ-ലാക്ഷാ| മഹാപുരുഷദന്താ-ശതാവരീ| കായസ്ഥാ-ക്ഷീരകാകോലീ| നാകുലീദ്വയം-സര്പാക്ഷീ സര്പസുഗന്ധാ ച| മഹാപൈശാചകസംജ്ഞം ചാതുര്ഥികാദിനാശനമ്| തഥാऽമൃതതുല്യം മഹാഗുണത്വാത്| ബുദ്ധ്യാദികം ശിശൂനാം ച സംവര്ധയതി|
Adhikarana unmAdAdiharaM brAhyAdivartiH (38-40) · Śloka 40
| ബ്രാഹ്മീമൈന്ദ്രീം വിഡങ്ഗാനി വ്യോഷം ഹിങ്ഗു ജടാം മുരാമ്||൩൮|| രാസ്നാം വിഷഘ്നാം ലശുനം വിശല്യാം സുരസാം വചാമ്| ജ്യോതിഷ്മതീം നാഗവിന്നാമനന്താം സഹരീതകീമ്||൩൯|| കാങ്ക്ഷീം ച ഹസ്തിമൂത്രേണ പിഷ്ട്വാ ഛായാവിശോഷിതാ| വര്തിര്നസ്യാഞ്ജനാലേപധൂപൈരുന്മാദസൂദനീ||൪൦||
| ब्राह्मीमैन्द्रीं विडङ्गानि व्योषं हिङ्गु जटां मुराम्||३८|| रास्नां विषघ्नां लशुनं विशल्यां सुरसां वचाम्| ज्योतिष्मतीं नागविन्नामनन्तां सहरीतकीम्||३९|| काङ्क्षीं च हस्तिमूत्रेण पिष्ट्वा छायाविशोषिता| वर्तिर्नस्याञ्जनालेपधूपैरुन्मादसूदनी||४०||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ബ്രാഹ്മ്യാദിഭിര്ഗജമൂത്രപിഷ്ടാ വര്തിശ്ഛായായാം വിശോഷിതാ നസ്യാദിഭിരുന്മാദഹൃത്| വിഷഘ്നാ-അതിവിഷാ| വിശല്യാ-ലാങ്ഗലീ| നാഗവിന്നാ-നാഗദന്തീ| കാങ്ക്ഷീ-സൌരാഷ്ട്രികാ|
Adhikarana unmAdAdiharaM avapIDAdayaH (41-42) · Śloka 42
അവപീഡാശ്ച വിവിധാഃ സര്ഷാപാഃ സ്നേഹസംയുതാഃ| കടുതൈലേന ചാഭ്യങ്ഗോ ധ്മാപയേച്ചാസ്യ തദ്രജഃ||൪൧|| സഹിങ്ഗുസ്തീക്ഷ്ണധൂമശ്ച സൂത്രസ്ഥാനോദിതോ ഹിതഃ| |൪൨|
अवपीडाश्च विविधाः सर्षापाः स्नेहसंयुताः| कटुतैलेन चाभ्यङ्गो ध्मापयेच्चास्य तद्रजः||४१|| सहिङ्गुस्तीक्ष्णधूमश्च सूत्रस्थानोदितो हितः| |४२|
🔊 Audio coming soon
സ-"കല്കാദ്യൈരവപീഡസ്തു" (ഹൃ.സൂ.അ. ൨൦/൭) ഇതി കഥിതോऽവപീഡഃ| തേऽവപീഡാഃ സര്ഷപതൈലയുതാ ഹിതാഃ| അഭ്യങ്ഗശ്ച സര്ഷപതൈലേന| തഥാऽസ്യ തദ്രജഃ-സര്ഷപചൂര്ണം, ഘ്രാണേ ധ്മാപയേത്| തഥാ സൂത്രസ്ഥാനോക്തസ്തീക്ഷ്ണോ ധൂമോ (അ. ൨൧/൧൭) ഹിങ്ഗുനാ സഹ ഹിതഃ|
Adhikarana unmAdAdiharaM shRugAlAdimUtrAdibhirdhUpAdikam (42-43) · Śloka 43
| ശൃഗാലശല്യകോലൂകജലൌകാവൃഷബസ്തജൈഃ||൪൨|| മൂത്രപിത്തശകൃല്ലോമനഖചര്മഭിരാചരേത്| ധൂപധൂമാഞ്ജനാഭ്യങ്ഗപ്രദേഹപരിഷേചനമ്||൪൩||
| शृगालशल्यकोलूकजलौकावृषबस्तजैः||४२|| मूत्रपित्तशकृल्लोमनखचर्मभिराचरेत्| धूपधूमाञ्जनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेचनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ശൃഗാലാദിമൂത്രാദിഭിര്ധൂപാദികമാചരേത്| അത്ര ജലൌകാചര്മചടികാ|
Adhikarana vAtakaphAtmake shvagomatsyairdhUpaH (44) · Śloka 44
ധൂപയേത്സതതം ചൈനം ശ്വഗോമത്സ്യൈഃ സുപൂതിഭിഃ| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ പ്രായഃ|൪൪|
धूपयेत्सततं चैनं श्वगोमत्स्यैः सुपूतिभिः| वातश्लेष्मात्मके प्रायः|४४|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഏനം-ചോന്മാദിനം, പുനഃപുനശ്ച ഗോമത്സ്യാദിഭിഃ സുഷ്ഠു പൂതിംഗന്ധിഭിര്ധൂപയേത്| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ ബാഹുല്യേനൈഷ ഉപക്രമഃ|
Adhikarana pittAtmake tiktakaghRutAdi (44-45) · Śloka 45
| പൈത്തികേ തു പ്രശസ്യതേ||൪൪|| തിക്തകം ജീവനീയം ച സര്പിഃ സ്നേഹശ്ച മിശ്രകഃ| ശീതാനി ചാന്നപാനാനി മധുരാണി ലഘൂനി ച||൪൫||
| पैत्तिके तु प्रशस्यते||४४|| तिक्तकं जीवनीयं च सर्पिः स्नेहश्च मिश्रकः| शीतानि चान्नपानानि मधुराणि लघूनि च||४५||
🔊 Audio coming soon
സ൦-പൈത്തികേ തൂന്മാദേ തിക്തകം സര്പിര്ജീവനീയം ച ശസ്യതേ| തഥാ മിശ്രകോ-യമകഃ സ്നേഹഃ, പ്രശസ്യതേ| തഥാ ശിശിരാണി മധുരാണ്യന്നപാനാനി ലഘൂനി ച ശസ്യന്തേ|
Adhikarana shirAvyadhAdi (46) · Śloka 46
വിധ്യേച്ഛിരാം യഥോക്താം വാ തൃപ്തം മേദ്യാമിഷസ്യ വാ| നിവാതേ ശായയേദേവം മുച്യതേ മതിവിഭ്രമാത്||൪൬||
विध्येच्छिरां यथोक्तां वा तृप्तं मेद्यामिषस्य वा| निवाते शाययेदेवं मुच्यते मतिविभ्रमात्||४६||
🔊 Audio coming soon
സ൦-തഥാ ശിരാവ്യധവിധ്യുക്താം ശിരാം വിധ്യേത്| മേദുരമാംസസ്യ തൃപ്തം നിവാതേ സ്വാപയേച്ച| ഏവം കൃതേ സതി മതിവിഭ്രമാത് മുച്യതേ|
Adhikarana asalile kUpe prakShepaNAdi (47-52) · Śloka 52
പ്രക്ഷിപ്യാസലിലേ കൂപേ ശോഷയേദ്വാ ബുഭുക്ഷയാ| ആശ്വാസയേത്സുഹൃത്തം വാ വാക്യൈര്ധര്മാര്ഥസംഹിതൈഃ||൪൭|| ബൃയാദിഷ്ടവിനാശം വാ ദര്ശയേദദ്ഭുതാനി വാ| ബദ്ധം സര്ഷപതൈലാക്തം ന്യസേദ്വോത്താനമാതപേ||൪൮|| കപികച്ഛ്വാऽഥവാ തപ്തൈര്ലോഹതൈലജലൈഃ സ്പൃശേത്| കശാഭിസ്താഡയിത്വാ വാ ബദ്ധം ശ്വഭ്രേ വിനിഃക്ഷിപേത്||൪൯|| അഥവാ വീതശസ്ത്രാശ്മജനേ സംതമസേ ഗൃഹേ| സര്പേണോദ്ധൃതദംഷ്ട്രേണ ദാന്തൈഃ സിംഹൈര്ഗജൈശ്ച തമ്||൫൦|| (ത്രാസയേച്ഛസ്ത്രഹസ്തൈര്വാ കിരാതാരാതിതസ്കരൈഃ| ) അഥവാ രാജപുരുഷാ ബഹിര്നീത്വാ സുസംയതമ്| ഭാപയേയുര്വധേനൈനം തര്ജയന്തോ നൃപാജ്ഞയാ||൫൧|| ദേഹദുഃഖഭയേഭ്യോ ഹി പരം പ്രാണഭയം മതമ്| തേന യാതി ശമം തസ്യ സര്വതോ വിപ്ലുതം മനഃ||൫൨||
प्रक्षिप्यासलिले कूपे शोषयेद्वा बुभुक्षया| आश्वासयेत्सुहृत्तं वा वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः||४७|| बृयादिष्टविनाशं वा दर्शयेदद्भुतानि वा| बद्धं सर्षपतैलाक्तं न्यसेद्वोत्तानमातपे||४८|| कपिकच्छ्वाऽथवा तप्तैर्लोहतैलजलैः स्पृशेत्| कशाभिस्ताडयित्वा वा बद्धं श्वभ्रे विनिःक्षिपेत्||४९|| अथवा वीतशस्त्राश्मजने संतमसे गृहे| सर्पेणोद्धृतदंष्ट्रेण दान्तैः सिंहैर्गजैश्च तम्||५०|| (त्रासयेच्छस्त्रहस्तैर्वा किरातारातितस्करैः| ) अथवा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम्| भापयेयुर्वधेनैनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया||५१|| देहदुःखभयेभ्यो हि परं प्राणभयं मतम्| तेन याति शमं तस्य सर्वतो विप्लुतं मनः||५२||
🔊 Audio coming soon
സ൦-അഥവാ ജലവര്ജിതേ കൂപേ പ്രക്ഷിപ്യ ക്ഷുധാ ശോഷയേത്| അഥവാ തം-ഉന്മാദവന്തം, സുഹൃത് ധര്മാര്ഥയുതൈര്വാക്യൈരാശ്വാസയേത്-സാന്ത്വയേത്| അഥവാऽസ്യ പുത്രാദേര്വിനാശം-വിഘാതം, തം ബ്രൂയാത്| അദ്ഭുതാനി വാ തം ദര്ശയേത്| അഥവാ കടുതൈലേനാഭ്യക്തം ബധ്വാ തമുത്താനം കൃത്വാऽऽതപേ ന്യസേത്| കപികച്ഛ്വാ, അഥവാ തപ്തൈര്ലോഹാദിഭിഃ| അഥവാ ചര്മകശാഭിരഹത്യ ബദ്ധം സന്തമവടേ വിനിഃക്ഷിപേത്| ശസ്ത്രാദിവര്ജിതേ ത്വഗാരേ(ऽന്ധകാരേ) ഭവനേ വാ ബധ്വാ വിനിക്ഷിപേത്| നനു ച, ഏകസ്യ ശൂന്യഗൃഹേ സ്ഥിതിരുന്മാദസ്യ നിദാനമുക്തമ്| യച്ച യസ്യ നിദാനം തദേവ തസ്യ കഥം ചികിത്സിതം സ്യാത് ? നൈഷദോഷഃ| തദര്ഥകാരിഭേഷജത്വാത്| തദര്ഥകാരിണി ഹി ഭേഷജേയദേവ നിദാനം തദേവൌഷധമ്| യഥാ,-തുച്ഛദഗ്ധേऽഗ്നിപ്രതപനമ്, മദാത്യയേ മദ്യപാനമിതി| തദ്വദിഹാപ്യവഗന്തവ്യമ്| അഥവാ സമുത്പാടിതദംഷ്ട്രേണ സര്പേണ ഭാപയേത്, ദാന്തൈര്ഗജാദിഭിര്വാ| രാജപുരുഷാ ബഹിര്നീത്വാ തം സുഷ്ടു യന്ത്രിതം കൃത്വാ രാജാജ്ഞയാ തര്ജയന്തോ വധേന ഭാപയേയുഃ| യതോ ദേഹദുഃഖഭയേഭ്യഃ സകാശാത് പരം-അതിശയേന, പ്രാണഭയം മതമ്| തേന-ഭയേന, ഇതശ്ചേതശ്ചിത്തം വിപ്ലുതമുന്മാദിനഃ ശമമേതി|
Adhikarana siddhA kriyA prayojyA (53) · Śloka 53
സിദ്ധാ ക്രിയാ പ്രയോജ്യേയം ദേശകാലാദ്യപേക്ഷയാ| |൫൩|
सिद्धा क्रिया प्रयोज्येयं देशकालाद्यपेक्षया| |५३|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഇയം ക്രിയാ ദേശാദ്യപേക്ഷയാ സിദ്ധാ പ്രയോജനീയാ
Adhikarana iShTavinAshe tatsadRushaprAptyAdi (53-54) · Śloka 54
| ഇഷ്ടദ്രവ്യവിനാശാത്തു മനോ യസ്യോപഹന്യതേ||൫൩|| തസ്യ തത്സദൃശപ്രാപ്തിസാന്ത്വാശ്വാസൈഃ ശമം നയേത്| |൫൪|
| इष्टद्रव्यविनाशात्तु मनो यस्योपहन्यते||५३|| तस्य तत्सदृशप्राप्तिसान्त्वाश्वासैः शमं नयेत्| |५४|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഇഷ്ടദ്രവ്യവിനാശാദ് യസ്യ മാനസമുപഹന്യതേ തസ്യ തത്സദൃശാ-തുല്യാ, പ്രാപ്തിഃ കാര്യാ| തഥാ സാന്ത്വനൈശ്ചാശ്വാസനൈശ്ച ശമമുന്മാദിനം നയേത്|
Adhikarana kAmAdije tatpratidvandvena shamanam (54-55) · Śloka 55
| കാമശോകഭയക്രോധഹര്ഷേര്ഷ്യാലോഭസമ്ഭവാന്||൫൪|| പരസ്പരപ്രതിദ്വന്ദ്വൈരേഭിരേവ ശമം നയേത്| |൫൫|
| कामशोकभयक्रोधहर्षेर्ष्यालोभसम्भवान्||५४|| परस्परप्रतिद्वन्द्वैरेभिरेव शमं नयेत्| |५५|
🔊 Audio coming soon
സ൦-കാമാദിജാനുന്മാദാന് അന്യോന്യപ്രതിക്ഷൈരേഭിരേവ-കാമാദിഭിഃ, ശമം നയേത്|
Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (55-56) · Śloka 56
| ഭൂതാനുബന്ധമീക്ഷേത പ്രോക്തലിങ്ഗാധികാകൃതിമ്||൫൫|| യദ്യുന്മാദേ തതഃ കുര്യാദ്ഭൂതനിര്ദിഷ്ടമൌഷധമ്| |൫൬|
| भूतानुबन्धमीक्षेत प्रोक्तलिङ्गाधिकाकृतिम्||५५|| यद्युन्मादे ततः कुर्याद्भूतनिर्दिष्टमौषधम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഭൂതൈഃ-ദേവാദിഭിഃ പൂര്വോക്തൈഃ, അനുബന്ധഃ-അനുഷങ്ഗഃ, തമനന്തരോക്ത ആഗന്താവുന്മാദേ യദീക്ഷേത തതോ ഭൂതപ്രതിഷേധോക്തമൌഷധം കുര്യാത്| നനു, കഥമീക്ഷണം കര്തും ശക്യതേ ? ഇതി വിശേഷണദ്വാരേണ ഹേതുമാഹ-പ്രോക്തലിങ്ഗാധികാകൃതിമിതി| പ്രോക്താനി പൂര്വം ഷഡ്വിധസ്യോന്മാദസ്യ യാനി ലിങ്ഗാനി തേഭ്യോऽധികാऽऽകൃതിഃ-ലക്ഷണം, യസ്യ-ഭൂതാനുബന്ധസ്യ, തം തഥാവിധമ്|
Adhikarana bhUtAnubandhe bhUtanirdiShTamauShadham (56-58) · Śloka 58
| ബലിം ച ദദ്യാത്പലലം യാവകം സക്തുപിണ്ഡികാമ്||൫൬|| സ്നിഗ്ധം മധുരമാഹാരം തണ്ഡുലാന് രുധിരോക്ഷിതാന്| പക്വാമകാനി മാംസാനി സുരാം മൈരേയമാസവമ്||൫൭|| അതിമുക്തസ്യ പുഷ്പാണി ജാത്യാഃ സഹചരസ്യ ച| ചതുഷ്പഥേ ഗവാം തീര്ഥേ നദീനാം സങ്ഗമേഷു ച||൫൮||
| बलिं च दद्यात्पललं यावकं सक्तुपिण्डिकाम्||५६|| स्निग्धं मधुरमाहारं तण्डुलान् रुधिरोक्षितान्| पक्वामकानि मांसानि सुरां मैरेयमासवम्||५७|| अतिमुक्तस्य पुष्पाणि जात्याः सहचरस्य च| चतुष्पथे गवां तीर्थे नदीनां सङ्गमेषु च||५८||
🔊 Audio coming soon
സ൦-തഥാऽത്ര ഭൂതാനുബന്ധേ പലലയാവകാദി ച യാവത് പുഷ്പാണി സഹചരസ്യ ചേതി ബലിം ദദ്യാത്| ക്വ ? ചതുഷ്പഥേ, തഥാ ഗോതീര്ഥേ നദ്യോര്വാ സങ്ഗമേ|
Adhikarana bhUtAnubandhe catuShpathAdau balirdeyaH (59) · Śloka 59
നിവൃത്താമിഷമദ്യോ യോ ഹിതാശീ പ്രയതഃ ശുചിഃ| നിജാഗന്തുഭിരുന്മാദൈഃ സത്വവാന്ന സ യുജ്യതേ||൫൯||
निवृत्तामिषमद्यो यो हिताशी प्रयतः शुचिः| निजागन्तुभिरुन्मादैः सत्ववान्न स युज्यते||५९||
🔊 Audio coming soon
സ൦-യഃ പുരുഷോ നിവൃത്തമദ്യമാംസോ ഹിതഭോജീ പ്രയതഃ ശുചിഃ സ്യാത്| സ സാത്വികോ നിജാഗന്തുഭിരുന്മാദൈര്ന യുജ്യതേ| തസ്മാദീദൃശേന ഭാവ്യമിതി ഭാവഃ|
Adhikarana unmAde pathyam vigatonmAdasya lakShaNam (6) · Śloka 6
പ്രസാദ ഇന്ദ്രിയാര്ഥാനാം ബുദ്ധ്യാത്മമനസാം തഥാ| ധാതൂനാം പ്രകൃതിസ്ഥത്വം വിഗതോന്മാദലക്ഷണമ്||൬൦|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര- ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ ഉന്മാദപ്രതിഷേധോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||
प्रसाद इन्द्रियार्थानां बुद्ध्यात्ममनसां तथा| धातूनां प्रकृतिस्थत्वं विगतोन्मादलक्षणम्||६०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने उन्मादप्रतिषेधो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
സ൦-ഇന്ദ്രിയാര്ഥാനാം പ്രസന്നത്വം തഥാബുദ്ധ്യാത്മമനസാം ച, ധാതൂനാം പ്രകൃതിസ്ഥത്വം ചേതി വിഗതോന്മാദസ്യ ലക്ഷണമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ഉന്മാ- ദപ്രതിഷേധോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൬||