40. vājīkaraṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

atha kramaprāptaṁ vājīkaraṇādhyāyaṁ brūtē|

Adhikarana vAjIkaraNavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

athātō vājīkaraṇavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2||

sa0-vājīvayēna samarthaḥ kriyatē, tadvājīkaraṇam, tasyādhyāyaḥ| śēṣamāyuṣkāmīyavadyōjyam|

Adhikarana vAjIkaraNaM ka icCet? (1) · Śloka 1

vājīkaraṇamanvicchētsatataṁ viṣayī pumān| |1|

sa0-viṣayī yaḥ puruṣaḥ, sa satataṁ vājīkaraṇamauṣadhamanvicchēt| puṁgrahaṇaṁ strīṣaṇḍhādinivr̥ttyartham, anyathā yathā pañcakarmāṇi r̥tuvidhānādi ca sāmānyōktatvāt stryādīnāmapi prasajjati, tathēdamapi vijñāyatē, tasmāttadvyavacchēdārthaṁ puṁgrahaṇam| satatagrahaṇēnaitaddyōtayati,-yathā rasāyanamupayuktaṁ cirakālamanuvartatē na tathā vājīkaraṇamiti| api tu yasminnēvāhni prayujyatē tasminnēva kāryakaraṇasamarthaṁ prāyēṇa syāditi satataṁ-anavarataṁ, vājīkaraṇamanvicchēdityuktam| vājīkaraṇēna kō'rthaḥ syāt ? ityāha-

Adhikarana vAjIkaraNasya Palam (1-2) · Śloka 2

| tuṣṭiḥ puṣṭirapatyaṁ ca guṇavattatra saṁśritam||1|| apatyasantānakaraṁ yatsadyaḥ saṁpraharṣaṇam| |2|

sa0-tatra vājīkaraṇē tuṣṭyādi saṁśritam| apatyaṁ kimbhūtam ? guṇavat, na tu durapatyaṁ kulāṅgārarūpam| yatō'patya[nāṁ] santānakaraṁ-avicchēdasthitikaraṁ ca, yacca sadyaḥ-śīghramēva, saṁpraharṣaṇaṁ vājīkaraṇam|

Adhikarana vAjIkaraNasya utpattiH (2-3) · Śloka 3

| vājīvātibalō yēna yātyapratihatō'ṅganāḥ||2|| bhavatyatipriyaḥ strīṇāṁ yēna yēnōpacīyatē| tadvājīkaraṇaṁ taddhi dēhasyōrjaskaraṁ param||3||

sa0-yēna vājīkaraṇēna turaṅga ivāpratihatasāmarthyastarūṇīḥ saṁgacchati, tathā yēna yōṣitāmativallabhaḥ syāt, tathā yēnōpacayaṁ prāpnōpti, tadvājīkaraṇamucyatē| taddhi śarīrasyōrjaskaramatiśayēna| nanu, vājīkaraṇamupāyahēturviṣayāṇāmihaiva bandhanadarśanāt| uktaṁ ca tantrāntarē-"kōśakārō yathaivāṁśūnupādattē vandhavahān" ityādi| tasmānnārthō vājīkaraṇēnētyāha-

Adhikarana brahrAcaryasya prashaMsA (4) · Śloka 4

dharmyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ lōkadvayarasāyanam| anumōdāmahē brahmacaryamēkāntanirmalam||4||

sa0-yatō dharmādanapētaṁ-dharmyaṁ, brahmacaryaṁ tadanumōdāmahē| tathā yaśasyādihētuḥ| tathā lōkadvayē-ihalōkē paralōkē ca, rasāyanamiva rasāyanaṁ, sadōpakāratvāt| tathā ēkāntēnasarvathā, nirmalam| yatō brahmacaryam| na tu brahmacaryavat svadārādi(rē)ṣu putrādyarthamēva nirmalam| atō hētōstadanumōdāmahē| kintvābhyudayikaṁ mārgamāśritya vājīkaraṇōpadēśaḥ| dvividhō hi mārgaḥ,-naiḥśrēyasika ābhyudayikaśca| tatra naiḥśrēyasikaṁ mārgaṁ samanusr̥tya brahmacaryōpadēśaśca kōśakāradr̥ṣṭantaśca klēśanāśakr̥cca| ābhyudayikaṁ ca mārgamāśrityāyamupadēśa ityatrāha|

Adhikarana vAjIkaraNaM kimartham? (5) · Śloka 5

alpasarvasya tu klēśairbādhyamānasya rāgiṇaḥ| śarīrakṣayarakṣārthaṁ vājīkaraṇamucyatē||5||

sa0-stōkasattvasya puṁsaḥ klēśairviṣayōtthaiḥ pīḍyamānasya rāgiṇaḥ-kāminaḥ, śarīrakṣayarakṣārthaṁ vājīkaraṇmucyatē| anēna śāstrakr̥tā, aparaiśca tantrakāraiḥ|

Adhikarana vAjIkaraNase vino~ahararvyavAyo na vivAryate (6) · Śloka 6

kalyasyōdagravayasō vājīkaraṇasēvinaḥ| sarvēṣvr̥tuṣvaharaharvyavāyō na nivāryatē||6||

sa0-kalpa(lya)sya-samarthasya, tathā yauvanasthasya, vājīkaraṇaṁ satataṁ kurvataḥ, tasya sarvēṣvēva r̥tuṣu dinē dinē vyavāyō maithunaṁ, na niṣidhyatē|

Adhikarana vAjIkaraNasevanAt pUrvaM kartavyo vidhiHtataH shukrApatyabalapradA vAjIkarA yogA yojyAH (7-8) · Śloka 8

atha snigdhaviśuddhānāṁ nirūhān sānuvāsanān| ghr̥tatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṁyutān||7|| yōgavidyōjayētpūrvaṁ kṣīramāṁsarasāśinām| tatō vājīkarān yōgān śukrāpatyabalapradān||8||

sa0-atha-kr̥tamaṅgalasya, snigdhasya tathā viśuddhasya tathā kṣīrādyāśinō yōgavit-vaidyaḥ, prāṅh nirūhān sānuvāsanān ghr̥tādisaṁyuktān kārayēt| tataḥ-anantaraṁ, vājīkarān yōgān yōjayēt| kimbhūtān ? śukrādipradān|

Adhikarana nirapatyasya narasya nindA (9) · Śloka 9

acchāyaḥ pūtikusumaḥ phalēna rahitō drumaḥ| yathaikaścaikaśākhaśca nirapatyastathā naraḥ||9||

sa0-acchāyatvādibhirguṇairyuktō'rthināṁ yathā taruranāśrayaṇīyaḥ, tathā tādr̥śō mānavō nirapatya iti| ēkavacanēnaiva ēkārthasya labdhatvādēkagrahaṇaṁ kēvalārthapratipattyartham| ēkaḥ kēvalōmādhavīlatādirahitaḥ|

Adhikarana apatyaprashaMsA (10-11) · Śloka 11

skhaladgamanamavyaktavacanaṁ dhūlidhūsaram| api lālāvilamukhaṁ hr̥dayāhlādakārakam||10|| apatyaṁ tulyatāṁ kēna darśanasparśanādiṣu kiṁ punaryadyaśōdharmamānaśrīkulavardhanam||11||

sa0-skhaladgamanādikamapatyaṁ kēna padārthēna darśanādiṣu samānam| kiṁ punaryadyaśādivardhanāt tasya kēna tulyatā bhavēt ? apatyaśabdasya puṁstvamatra cintyam(?)| tatkila nitarāṁ sukhapradamityarthaḥ|

Adhikarana shuddhasharIre sharamUladisiddhaghRutayogaH (12) · Śloka 12

śuddhakāyē yathāśakti vr̥ṣyayōgān prayōjayēt| |12|

sa0-śuddhaśarīrē puruṣē yathāgnibalaṁ vr̥ṣyayōgān prayōjayēt|

Adhikarana vAjIkaro sharamUlAdisiddhaghRutayogaH (12-21) · Śloka 21

tānēvāha śarēkṣukuśakāśānāṁ vidāryā vīraṇasya ca||12|| mūlāni kaṇṭakāryāśca jīvakarṣabhakau balām| mēdē dvē dvē ca kākōlyau śūrpaparṇyau śatāvarīm||13|| aśvagandhāmatibalāmātmaguptāṁ punarnavām| vīrāṁ payasyāṁ jīvantīmr̥ddhiṁ rāsnāṁ trikaṇṭakam||14|| madhukaṁ śāliparṇī ca bhāgāṁstripalikān pr̥thak| māṣāṇāmāḍhakaṁ caitad dvidrōṇē sādhayēdapām||15|| rasēnāḍhakaśēṣēṇa pacēttēna ghr̥tāḍhakam| dattvā vidārīdhātrīkṣurasānāmāḍhakāḍhakam||16|| ghr̥tāccaturguṇaṁ kṣīraṁ pēṣyāṇīmāni cāvapēt| vīrāṁ svaguptāṁ kākōlyau yaṣṭiṁ phalgūni pippalīm||17|| drākṣāṁ vidārīṁ kharjūraṁ madhukāni śatāvarīm| tatsiddhapūtaṁ cūrṇasya pr̥thak prasthēna yōjayēt||18|| śarkarāyāstugāyāśca pippalyāḥ kuḍavēna ca| maricasya prakuñcēna pr̥thagardhapalōnmitaiḥ||19|| tvagēlākēsaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudradvikuḍavēna ca| palamātraṁ tataḥ khādēt pratyahaṁ rasadugdhabhuk||20|| tēnārōhati vājīva kuliṅga iva hr̥ṣyati| |21|

sa0-śarādīnāṁ mūlāni kaṇṭakāryāśca, tathā jīvakādīn, tripalikān bhāgān pr̥thak, māṣāṇāmāḍhakaṁ ca, ētatsarvaṁ jaladrōṇadvayē pācayēt| tēna rasēnāḍhakaśēṣēṇa ghr̥tāḍhakaṁ dattvā vidāryādirasādīnāṁ ca pr̥thakpr̥thagāḍhakaṁ dattvā kṣīrāḍhakacatuṣṭayaṁ ca dattvā pacēt| vīrādīn kalkān sāmānyaparibhāṣōktapramāṇānnikṣipēt| tat-ghr̥taṁ, pakvaṁ pūtaṁ pr̥thak śarkarātugayōścūrṇaprasthēna kaṇāyāḥ palacatuṣṭayēna maricapalēna ca yōjayēt| tvagādibhiḥ ślakṣṇaiḥ pr̥thagardhapalōnmitaiḥ kṣaudrasya kuḍavayugalēna yōjayēt| tatō miśritāt palamātraṁ pratidinaṁ bhakṣayēt, māṁsarasakṣīrabhōjī san| tēnōpayuktēna turaṅga ivārōhati| caṭaka iva hr̥ṣyati|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNAdiyogaH kAntAshatagAmI (21-23) · Śloka 23

| vidārīpippalīśālipiyālēkṣurakādrajaḥ||21|| pr̥thak svaguptāmūlacca kuḍavāṁśaṁ tathā madhu| tulārdhaṁ śarkarācūrṇāt prasthārdhaṁ navasarpiṣaḥ||22|| sō'kṣamātramataḥ khādēt yasya rāmāśataṁ gr̥hē| |23|

sa0-vidāryādīnāṁ cūrṇaṁ kapikacchumūlācca cūrṇaṁ pr̥thak kuḍavamātraṁ, mākṣikasya ca kuḍavaḥ, śarkarāpalāni pañcāśat, pratyagraghr̥tasya palāni ṣōḍaśa, ataḥ-saṁyōjitāt, karṣamātraṁ sa khādēt yasya bhavanē kāntāśatamasti|

Adhikarana vAjIkaro godhUmAdiyogaH (23-24) · Śloka 24

| sātmaguptāphalān kṣīrē gōdhūmān sādhitān himān||23|| māṣān vā saghr̥takṣaudrān khādan gr̥ṣṭipayō'nupaḥ| jāgarti rātriṁ sakalāmakhinnaḥ khēdayan striyaḥ||24||

sa0-gōdhūmān sakapikacchuphalān dugdhē sādhitān himān māṣān vā ghr̥tamākṣikānvitān khādan gr̥ṣṭikṣīramanu pibēdyaḥ, sa sarvāṁ rātrimakhinnō rāmā ramayan jayati(jāgarti)|

Adhikarana vAjIkaro tilayogaH strIshatagAmI (25) · Śloka 25

bastāṇḍasiddhē payasi bhāvitānasakr̥ttilān| yaḥ khādētsasitān gacchētsa strīśatamapūrvavat||25||

sa0-chāgalāṇḍapakvē kṣīrē tilānasakr̥dbhāvitān saśarkarān yaḥ khādēt, sa kāntāśatamapūrva iva yāti|

Adhikarana vAjIkaro vidArIcUrNayogaH strIshatadAmI (26) · Śloka 26

cūrṇaṁ vidāryā bahuśaḥ svarasēnaiva bhāvitam| kṣaudrasarpiryutaṁ līḍhvā pramadāśatamr̥cchati||26||

sa0-śr̥gālikāyāścūrṇaṁ vidārīsvarasēnaiva bahuśō bhāvitaṁ madhughr̥tayuktaṁ līḍhvā rāmāśataṁ yāti|

Adhikarana vAjIkaro kRuShNAdhAtrIPalarajoyogaH (27-28) · Śloka 28

kr̥ṣṇādhātrīphalarajaḥ svarasēna subhāvitam| śarkarāmadhusarpirbhirlīḍhvā yō'nu payaḥ pibēt||27|| sa narō'śītivarṣō'pi yuvēva parihr̥ṣyati| |28|

sa0-kr̥ṣṇāmalakacūrṇaṁ dhātrīsvarasēna subhāvitaṁ śarkarākṣaudraghr̥tairlīḍhvā yō'nu kṣīraṁ pibēt, sa puruṣō'śītivarṣō'pi taruṇa iva hr̥ṣyati|

Adhikarana vAjIkaro madhukacUrNayogo nityaveakArI (28-29) · Śloka 29

| karṣaṁ madhukacūrṇasya ghr̥takṣaudrasamanvitam||28|| payō'nupānaṁ yō lihyānnityavēgaḥ sa nā bhavēt| |29|

sa0-madhuyaṣṭikācūrṇasya karṣaṁ ghr̥takṣaudrayutaṁ kṣīrānupānaṁ yō lēḍhi, sō'praṇaṣṭavēgaḥ puruṣaḥ syāt|

Adhikarana vAjIkaro kulIrashRu~ggIkalkayogaH (29-30) · Śloka 30

| kulīraśr̥ṅgyā yaḥ kalkamālōḍya payasā pibēt||29|| sitāghr̥tapayōnnāśī sa nārīṣu vr̥ṣāyatē| |30|

sa0-karkaṭaśr̥ṅgyāḥ kalkaṁ kṣīrēṇālōḍya yaḥ pibēdcharkarāsarpiḥkṣīrānnabhuk, sa rāmāsu vr̥ṣāyatē|

Adhikarana vAjIkaro payasyAyogaH (30-31) · Śloka 31

| yaḥ payasyāṁ payaḥsiddhāṁ khādēnmadhughr̥tānvitām||30|| pibēdbāṣkayaṇaṁ cānu kṣīraṁ na kṣayamēti saḥ| |31|

sa0-kṣīrakākōlīṁ kṣīrasiddhām mākṣikaghr̥tayutāṁ yaḥ khādēt, baṣkayaṇīkṣīramanuḥ yaḥ pibēt, sa śukrakṣayaṁ na yāti|

Adhikarana vAjIkaro svayaMgutpAdicUrNayogaH (31-32) · Śloka 32

| svayaṁguptēkṣurakayōrbījacūrṇaṁ saśarkaram||31|| dhārōṣṇēna naraḥ pītvā payasā rāsabhāyatē| |32|

sa0-kapikacchvikṣurakabījacūrṇaṁ śarkarāsahitaṁ dhārōṣṇēna kṣīrēṇa pītvā narō bālēya ivācarati|

Adhikarana vAjIkaro uccaTAcUrNayogaH,vAjIkaro SatAvarIcUrNayogaH (32) · Śloka 32

| uccaṭācūrṇamapyēvaṁ śatāvaryāśca yōjayēt||32||

sa0-uccaṭāyāḥ śatāvaryāśca cūrṇamēvamēva yōjayēt|

Adhikarana vAjIkaro dadhisArAdiyogaH (33) · Śloka 33

candraśubhram dadhisaraṁ sasitāṣaṣṭikaudanam| paṭē sumārjitaṁ bhuktvā vr̥ddhō'pi taruṇāyatē||33||

sa0-dadhnaḥ saraṁ śaśidhavalaṁ śarkarāṣaṣṭikaudanayuktaṁ vastrēṇa subhāvi(mārji)taṁ bhuktvā vr̥ddhō'pi taruṇa ivācarati|

Adhikarana vAjIkaro shvadaMShTrAdiyogaH strIshatagAmI (34) · Śloka 34

śvadaṁṣṭrēkṣuramāṣātmaguptābījaśatāvarīḥ| piban kṣīrēṇa jīrṇō'pi gacchati pramadāśatam||34||

sa0-śvadaṁṣṭrādīn kṣīrēṇa piban vr̥ddhō'pi rāmāśataṁ yāti|

Adhikarana vRuShyasya lakShaNam (35) · Śloka 35

yatkiñcinmadhuraṁ snigdhaṁ br̥ṁhaṇaṁ balavardhanam| manasō harṣaṇaṁ yacca tatsarva vr̥ṣyamucyatē||35||

sa0-yatkiñcidvastu madhurādiguṇaṁ cittaharṣajananaṁ ca, tatsarvamapi vr̥ṣyaṁ kathyatē|

Adhikarana evaM vidhairdravyairdarpitaH pramadA vrajet (36) · Śloka 36

dravyairēvaṁvidhaistasmāddarpitaḥ pramadāṁ vrajēt| ātmavēgēna cōdīrṇaḥ strīguṇaiśca praharṣitaḥ||36||

sa0-tasmādēvaṁprakāralirdravyaiḥ kr̥tadarpaḥ śataṁ lalanānāṁ yāyāt| na kēvalaṁ vr̥ṣyadravyairdarpitō yāvadātmavēgēna cōdīrṇaḥ-prēritaḥ| na tu vājīkaraṇaṁ mē yuktamiti yōṣitaṁ gacchēt| strīguṇaiḥ-lāvaṇyakaumalyādibhiḥ , kr̥tapraharṣaḥ san|

Adhikarana sarvendriyasukhA viShayAH sevyAH (37) · Śloka 37

sēvyāḥ sarvēndriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ| viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusumadhanvanaḥ||37||

sa0-tathā viṣayātiśayāḥ-manōharāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, sēvanīyāḥ \\\\\ kimbhutāḥ ? sarvēndriyāṇāṁ sukhahētavaḥ, tathā dharma ēva kalpavr̥kṣē'ṅkurā ivāṅkurāḥ| tathā puṣpacāpasya pañcaśilīmukhā iti vākyarūpakam|

Adhikarana strIsharIre sa~gghAsena sthitA viShayAH paraM harShaprItikarAH (38) · Śloka 38

iṣṭā hyēkaikaśō'pyarthā harṣaprītikarāḥ param| kiṁ punaḥ strīśarīrē yē saṅghātēna pratiṣṭhitāḥ||38||

sa0-yasmādēkaiskaśō'pi-vyastā api, arthāḥ-śabdādayaḥ sēvyamānāḥ, paraṁ harṣaprītyutpādakāḥ| kimuta striyāḥ śarīrē yē samudāyēna vyavasthitāḥ|

Adhikarana vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam vRuShatvakAriNyAH striyA lakShaNam (39-40) · Śloka 40

nāmāpi yasyā hr̥dayōtsavāya yāṁ paśyatāṁ tr̥ptiranāptapūrvā| sarvēndriyākarṣaṇapāśabhūtā kāṇtānuvr̥ttivratadīkṣitā yā||39|| kalāvilāsāṅgavayōvibhūṣā śuciḥ salajjā rahasi pragalbhā| priyaṁvadā tulyamanaḥśayā yā sā strī vr̥ṣatvāya paraṁ narasya||40||

sa0-yasyāḥ striyā nāmāpi hr̥dayōtsavāya| yaṁ striyamālōkayatāmanāptapūrvā tr̥ptiḥ syāt| tathā yā'śēṣāṇāṁ karaṇānāmākarṣaṇapāśaḥ| tathā kāntasya-bhartuḥ, anuvartanaṁ tadēva vrataṁ tatra yā dīkṣitā| indravajrāvr̥ttam| tathā kalādaya ēva vibhūṣā yasyāḥ saivam| tathā śuciḥ-antarbahiśca, lajjānvitā, rahasisuratē, prauḍhā| tathā saumyavacanā| tathā tulyaḥ-samō, manaḥśayō-manasijō, yasyāḥ saivaṁ yā, sā strī-vāmalōcanā, paraṁ atiśayēna, puṁsō vr̥ṣatvāya kalpatē| upajātiḥ|

Adhikarana kAmashAstravihitaraticaryAcaraNam (41) · Śloka 41

ācarēcca sakalāṁ raticaryā kāmasūtravihitāmanavadyām| dēśakālabalaśaktyanurōdhā- dvaidyatantrasamayōktyaviruddhām||41||

sa0-tathā kāmasūtrē vihitā yā sakalā raticaryā tāmagarhyāṁ dēśādivaśādācarēt| tathā vaidyakaśāstrācārē'viruddhām| svāgatāvr̥ttam|

Adhikarana vAjIkarA aBya~jjanAdayaH (42-45) · Śloka 45

abhyañjanōdvartanasēkagandha- srakcitravastrābharaṇaprakārāḥ| gāndharvakāvyādikathāpravīṇāḥ samasvabhāvā vaśagā vayasyāḥ||42|| dīrghikā svabhavanāntaniviṣṭā padmarēṇumadhumattavihaṅgā| nīlasānugirīkūṭanitambē kānanāni purakaṇṭhagatāni||43|| dr̥ṣṭisukhā vividhā tarujātiḥ śrōtrasukhaḥ kalakōkilanādaḥ| aṅgasukhartuvaśēna vibhūṣā cittasukhaḥ sakalaḥ parivāraḥ||44|| tāmbūlamacchamadirā kāntā kāntā niśā śaśāṅkāṅkā| yadyacca kiñcidiṣṭaṁ manasō vājīkaraṁ tattat||45||

sa0-tathā'bhyañjanādi vājīkaraṇamiti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| gītādikuśalāstulyasvabhāvā vaśagāḥ sahāyāḥ| tathā dīrghikākrīḍāpuṣkariṇī, svagr̥hasamīpē kr̥tā| padmarēṇumadhudbhyāṁ mattā vihaṅgā yasyāṁ saivam| haritasamabhūbhāgaṁ yatparvataśr̥ṅgaṁ, tasya nitambaḥ, tatra ca yāni kānanāni, tāni purasamīpabhūtāni| upajātisvāgatē vr̥ttē| dr̥ṣṭisukhakāriṇī tathā nānāprakārā mahīruhajātiḥ| kalakaṇṭhakūhitaṁ śravaṇasukhakāri| aṅgē sukhānurōdhēna r̥tvanurōdhēna ca bhūṣaṇam| tathā sakalaḥ parivārō manaḥsukhahētuḥ| tathā tāmbūlādikaṁ vājīkaraṇam| na ca kēvalaṁ tāmbūlādikam, api tu yadyacca kiñciccētasaḥ priyaṁ tattat vājīkaraṇam| dōdhakamudgītirāryā|

Adhikarana kAmasyotpAdakAH padArthAH (46-47) · Śloka 47

madhu mukhamiva sōtpalaṁ priyāyāḥ kalaraṇanā parivādinī priyēva| kusumacayamanōramā ca śayyā kisalayinī latikēva puṣpitāgrā||46|| dēśē śarīrē ca na kācidarti- rarthēṣu nālpō'pi manōvighātaḥ| vājīkarāḥ sannihitāśca yōgāḥ kāmasya kāmaṁ paripūrayanti||47||

sa0-tathā mārdvīkaṁ sajalajaṁ dayitāvadanamiva| parivādinī-vīṇā, madhurakvaṇanā vallabhēva| puṣpanikararamaṇīyā śayyāpallavavatī kusumapradhānā latēva| puṣpitāgrēti vr̥ttanāmaślēṣaḥ| dēśa ityādi| ētē padārthāḥ kāmasya kāmaṁ-icchāṁ pūrayanti, kāmamutpādayantītyarthaḥ| puṣpitāgrēndravajrē vr̥ttē|

Adhikarana agryasa~ggrahaH (48-58) · Śloka 58

adhunā'gryasaṅgrahamāha mustāparpaṭakaṁ jvarē, tr̥ṣi jalaṁ mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭōdbhavaṁ, lājāśchardiṣu, bastijēṣu girijaṁ, mēhēṣu dhātrīniśē| pāṇḍau śrēṣṭhamayō'bhayā'nilakaphē, plīhāmayē pippalī, sandhānē kr̥mijā, viṣē śukatarurmēdōnilē gugguluḥ||48|| vr̥ṣō'srapittē, kuṭajō'tisārē, bhallātakō'rśaḥsu, garēṣu hēma| sthūlēṣu tārkṣyaṁ, krimiṣu kr̥mighnaṁ, śōṣē surā cchāgapayō'tha māṁsam||49|| akṣyāmayēṣu triphalā, guḍūcī vātāsrarōgē, mathitaṁ grahaṇyām| kuṣṭhēṣu sēvyaḥ khadirasya sāraḥ, sarvēṣu rōgēṣu śilāhvayaṁ ca||50|| unmādaṁ ghr̥tamanavaṁ śōkaṁ madyaṁ, vyapasmr̥tiṁ brahmī| nidrānāśaṁ kṣīraṁ jayati, rasālā pratiśyāyam||51|| māṁsaṁ kārśyaṁ, laśunaḥ prabhañjanaṁ, stabdhagātratāṁ svēdaḥ| guḍamañjaryāḥ khapurō nasyāt skandhāṁsabāhurujam||52|| navanītakhaṇdamarditamauṣṭraṁ mūtraṁ payaśca hantyudaram| nasyaṁ mūrdhavikārān, vidradhimacirōtthamasravisrāvaḥ||53|| nasyaṁ kavalō mukhajān, nasyāñjanatarpaṇāni nētrarujaḥ| vr̥ddhatvaṁ kṣīraghr̥tē, mūrcchāṁ śītambumārutacchāyāḥ||54|| samaśuktārdrakamātrā mandē vahnau, śramē surā snānam| duḥkhasahatvē sthairyē vyāyāmō, gōkṣururhitaḥ kr̥cchrē||55|| kāsē nidigdhikā, pārśvaśūlē puṣkarajā jaṭā| vayasaḥ sthāpanē dhātrī, triphalā guggulurvraṇē||56|| bastirvātavikārān, paittān rēkaḥ, kaphōdbhavān vamanam| kṣaudraṁ jayati balāsaṁ, sarpiḥ pittaṁ, samīraṇaṁ tailam||57|| ityagryaṁ yatprōktaṁ rōgāṇāmauṣadhaṁ śamāyālam| taddēśakālabalatō vikalpanīyaṁ yathāyōgam||58||

sa0-mustāparpaṭakaṁ jvarē śrēṣṭhaṁ-rōgōpaśamanahētuḥ| ēvaṁ śēṣēṣvapi yōjyam| sandhānē-uraḥsandhānē, kr̥mijā-lākṣā, śrēṣṭhā| śukataruḥ-śirīṣaḥ| śārdūlavikrīḍitaṁ vr̥ttam| vr̥ṣādayō raktapittādiṣu śrēṣṭhāḥ| upajātiḥ| akṣyāmayādiṣu triphalādīni sēvyāni| indravajrā| anavaṁ-purāṇaṁ, sarpiḥ kartr̥bhūtamunmādaṁ jayati| vyapasmr̥tiṁ-apasmāraṁ, brāhmī jayati| ēvaṁ kṣīrādayō nidrānāśādīn jayantītiyōjyam| guḍamañjarī-kālā śālmalī, tasyāḥ khapurō-niryāsō, nasyēna skandhādijāṁ rujaṁ hanti| navanītayuktaṁ khaṇḍamarditam| auṣṭraṁ payō mūtraṁ ca jaṭharaṁ parākarōti| auṣṭramiti cintyam| uṣṭrādruñi prāptē kēcittu tasyēdamiti vivakṣayā aṇpratyayaḥ kārya ityāhuḥ| nasyādayō mūrdhavikārādīn jahatīti sambandhaḥ| nanu, vr̥ddhatvaṁ kṣīraghr̥tē hata ityanupapannam| tathāhi-"ēkarasābhyāsō daurbalyakarāṇām|" (ca. sū. a. 25) ityuktam| daurbalyakaraṇaṁ ca kathaṁ vr̥ddhatvahr̥t syāt ? brūmaḥ| utsargatvāttasya vacasaḥ, apavādarūpaṁ tvidaṁ vacanam| tasmāt kṣīraghr̥tādanyatraikarasābhyāsasya daurbalyakaraṇtvaṁ vēdyam| gītayastisraḥ(pañca)| kāsētyādi| [ bastirityādi|] āryā| iti-uktēna prakārēṇa, yacchrēṣṭhamauṣadhamuktam, tad rōgāṇāṁ śamāya-śāntyai, alaṁ-samartham| tacca-agnyaṁ, dēśādīnāṁ balēna yathāsvaṁ kalpanīyam| jaghanacapalā''ryā| ētacca yathāsvaṁ cikitsitēṣu kathitaṁ saṅkṣēpatayā punaḥ kathitam| śāstraṁ hi vyāsēna samāsēna ca vimatayō virundhatē| tasmāt pūrvaṁ vyāsēnōpadēśaḥ, idaṁ(ayaṁ) tu samāsēnētyavabudhyasva|

Adhikarana saMshayAnAgniveshasya prashnaH (59) · Śloka 59

ityātrēyādāgamayyārthasūtraṁ tatsūktānāṁ pēśalānāmatr̥ptaḥ| bhēḍādīnāṁ sammatō bhaktinamraḥ papracchēdaṁ saṁśayānō'gnivēśaḥ||59||

saṁ-ātrēyāt-bhagavataḥ punarvasōḥ, iti-uktēna prakārēṇa, arthasūtraṁ-abhidhēyatattvaṁ ca, āgamayya-avabudhya, agnivēśaḥ saṁśayānō-na tu śāstrāvabōdhāhaṁkr̥taḥ, idaṁ-vakṣyamāṇaṁ, papraccha| kimbhūtaḥ ? tasya-ātrēyasya munēḥ, sūktāni-subhāṣitāni, yuktiyuktārthapratipādanāttēṣāṁ sūktānāṁ madhurāṇāmatr̥ptaḥsākāṅkṣaḥ| tathā ca kimbhūtaḥ ? bhēḍajātūkarṇyādīnāṁ punarvasuśiṣyāṇāṁ sammataḥ| tathā bhaktinamrō-na tu jñānōddhataḥ san, sa papraccha| śālinīvr̥ttam|

Adhikarana punarvasudattamuttaram (60-62) · Śloka 62

kiṁ pr̥ṣṭavān ? ityāha dr̥śyantē bhagavan kēcidātmavantō'pi rōgiṇaḥ| dravyōpasthātr̥sampannā vr̥ddhavaidyamatānugāḥ||60|| kṣīyamāṇāmayaprāṇā viparītāstathā'parē| hitāhitavibhāgasya phalaṁ tasmādaniścitam||61|| kiṁ śāsti śāstramasmin iti kalpayatō'gnivēśamukhyasya| śiṣyagaṇasya punarvasu- rācakhyau kārtsnyatastattvam||62||

saṁ-bhagavan-punarvasō, kēcinnarā ātmavantō hitāhāravihārā api rōgiṇaḥ pratyakṣānumānādyairupalabhyantē| ātmavantō'pītyapiśabdādanātmavantō'pi| kadācit śēṣapādatrayavikalatvēna rōgitvaṁ syāt, nētyāha-dravyōpasthātr̥sampannā vr̥ddhavaidyamatānugā iti| tathā''mayāśca prāṇāścāmayaprāṇāḥ, kṣīyamāṇā āmayaprāṇā yēṣāṁ ta ēvam, kēcidrōgādvimucyamānāḥ kēcicca mriyamāṇā ityarthaḥ| viparītāstathā'para iti anātmavantō dravyōpasthātr̥vikalā vr̥ddhavaidyamatānanusāriṇaścaivaṁbhāvā dr̥śyantē| tasmāt-anantarōktātkāraṇāt, hitāhitavibhāgasya tantrōktaṁ phalamaniścitaṁ-anaikāntikam| aniścitaphalatvācca kāraṇāt śāstraṁ-āyurvēdākhyaṁ, kiṁ śāsti ? na-kiñcicchikṣayatīti| ataścaitadārambhō niṣphalaḥ kākadantaparīkṣāśāstravat| iti vikalpayataḥ śiṣyagaṇasya-jātūkarṇyabhēḍādēḥ, bhagavān punarvasustattvaṁ-paramārthaṁ, kārtsnyēna-sāmastyēna, jagāda| kimbhūtasya śiṣyagaṇasya ? agnivēśō mukhyaḥ-pradhānō, yasya tasyēti|

Adhikarana cikitsA~acikitsA cana tulyA (63) · Śloka 63

kiṁ taduktavān? ityāha na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati| vinā'pi kriyayā svāsthyaṁ gacchatāṁ ṣōḍaśāṁśayā||63||

sa0-cikitsā-catuṣpātṣōḍaśaguṇayuktā, acikitsā-hitāhitavibhāgāparāmarśē yatkiñcanakāritā, sā tulyā bhavituṁ nārhati| kēṣām ? kriyāṁ vinā svāsthyamapi gacchatām| apiśabdō bhinnakramaḥ, svāsthyamapī'tyatō'nantaraṁ draṣṭavyaḥ| kimbhūtayā kriyayā ? ṣōḍaśāṁśayā| tadayaṁ bhāvaḥ,-ṣōḍaśa bhāgayā cikitsayā vinā yatra rōgōpaśāntiḥ syāt, tatrāpi cikitsayā kṣiprataraṁ tatsādhanaṁ cikitsā viśiṣṭā| tathā cikitsāsādhyānāṁ rōhiṇikādīnāṁ cikitsāmantarēṇa śāntirnāsti| tadēvamapi cikitsayā tulyā'cikitsā na bhavitumarhatīti|

Adhikarana Ata~gkapa~gkamagnAnAM BiShagjitaM hastAlambaH (64) · Śloka 64

ātaṅkapaṅkamagnānāṁ hastālambō bhiṣagjitam| jīvitaṁ mriyamāṇānāṁ sarvēṣāmēva nauṣadhāt||64||

sa0-tasmādātaṅka ēva paṅkō duruttaratvāttasmin magnānāṁ taptānāṁ, bhiṣagjitaṁ-tadupadēśakaśāstraṁ, upacārādēvamuktam| tadbhiṣagjitaṁ hastālambō-hastālambatulyam| mriyamāṇānāṁ sarvēṣāmēvāsādhyānāmapi bhēṣajājjīvitaṁ na ca bhavati|

Adhikarana sarve rogA upAyaM nApekShante (65) · Śloka 65

na hyupāyamapēkṣantē sarvē rōgā, na cānyathā| upāyasādhyāḥ sidhyanti,nāhēturhētumān yataḥ||65||

sa0-yasmāt sarvē rōgāḥ-asādhyā api, upāyaṁ-catuṣpādalakṣaṇaṁ cikitsitaṁ, nāpēkṣantē, asādhyarōgāṇāṁ cikitsānirapēkṣatvāt| yē cōpāyasādhyā rōgāḥ-rōhiṇyādayaḥ, tē'nyathā cikitsāmantarēṇa, naiva sidhyanti| yatō yō'hētuḥ sa hētumānna bhavati| api tu niryuktika ēvāyaṁ hētuvādaḥ, yaccikitsākhyēna hētunā vinaiva rōgōpaśāntirddaśya iti|

Adhikarana upAyasAdhyA rogAH sidhyanti (66) · Śloka 66

yaduktaṁ sarvasampattiyuktayā'pi cikitsayā| mr̥tyurbhavati, tannaivaṁ nōpāyē'styanupāyatā||66||

sa0-yattūktaṁ sarvasampattiyuktayā'pi cikitsayā mr̥tyurbhavati| dr̥śyantē bhagavan kēcidātmavantō'pi rōgiṇaḥ| yāvatkṣīyamāṇāmayaprāṇāḥ ityādi| tadēvaṁ na bhavati, yathā tvaṁ vadasi| yasmānna upāyē'nupāyatā'sti| yō hi yasya yayā yuktyōpāyaḥ prathitaḥ, sa na kadācittasyānupāyaḥ| yathā,-ghaṭasya mr̥ddaṇḍacakrādisāmagrīviśēṣō na kadācidanupāyō bhaviturmahati| tasmāccatuṣpāccikitsāsādhyasya rōgasyōpāya ēva cikitsā, na tvanupāyaḥ|

Adhikarana upAye~anupAyatA nAsti,daivavaiguNyAt kadAcinna siddhiH (67) · Śloka 67

api cōpāyayuktasya dhīmatō jātucit kriyā| na sidhyēddaivavaiguṇyānna tviyaṁ ṣōḍaśātmikā||67||

sa0-dhīmataḥ-prājñasya narasya, upāyayuktasyāpi daivāparādhāt iyaṁ ṣōḍaśātmikā kriyā kadācinna sidhyati| ta(ya)smādāyuḥ parīkṣya sādhyāsādhyavibhāgjñō jñānapūrvaṁ cikitsāyāṁ vaidyaḥ pravartatē tasmāddaivavaiguṇyam| vimalavipulamatyā samyak paricchēdāccikitsāyā rōgaviṣayē pravr̥ttāyāḥ siddhirēva syānnāsiddhiḥ| yasmādyō yatrōpāyaḥ, sa tatrānupāyō na bhavati| muninā'pyuktam (ca.sū. a. 10/7)-"sādhyāsādhyavībhāgajñō jñānapūrvaṁ cikitsakaḥ| kālē cārabhatē karma yattatsādhayati dhruvam||" iti|

Adhikarana eteShAmudAharaNAni (68-70) · Śloka 70

ētadēva pratipādayannāha kasyāsiddhō'gnitōyādiḥ svēdastambhādikarmaṇi| na prīṇanaṁ karṣaṇaṁ vā kasya kṣīraṁ gavēdhukam||68|| kasya māṣātmaguptādau vr̥ṣyatvē nāsti niścayaḥ| viṇmūtrakaraṇākṣēpau kasya saṁśayitau yavē||69|| viṣaṁ kasya jarāṁ yāti mantratantravivarjitam| kaḥ prāptaḥ kalyatāṁ pathyādr̥tē rōhiṇikādiṣu||70||

sa0-kasya puruṣasya vahniḥ svēdakarmaṇi, stambhanakarmaṇi ca tōyaṁ, na siddham| ādiśabdānmūrcchāpagamādau śītānilādiḥ| api tu sarvasyaiva siddhō'nvayavyatirēkāt| ēvaṁ yāvadrōhiṇikādiṣviti vyākhyēyam| ēvaṁ niścitaphalā cikitsēti sthitam|

Adhikarana cikitsA vinA~akAlamaraNaM kathaM vAryatAm? (71) · Śloka 71

api cākālamaraṇaṁ sarvasiddhāntaniścitam| mahatā'pi prayatnēna vāryatāṁ kathamanyathā||71||

sa0-na kēvalaṁ pūrvōktāddhētōścikitsātantraṁ saphalam| yataścākālamaraṇaṁ sarvasiddhāntaniścitam| tadanyathā-cikitsāśāstramantarēṇa, paramēṇāpi yatnēna kathaṁ-kēna prakārēṇa, nirvāyatām ? na kēnacidityarthaḥ|

Adhikarana jvare la~gghanabRuMhaNaM shAstrAdeva siddhiM gatam (72) · Śloka 72

na cākālamr̥tyurakṣaiva prayōjanamasya tantrasyētyāha candanādyapi dāhādau rūḍhamāgamapūrvakam| śāstrādēva gataṁ siddhiṁ jvarē laṅghanabr̥ṁhaṇam||72||

sa0-dāhādau viṣayē candanādi cāgamapūrvakamēva lōkarūḍham, na tvēvamēva| tathā śāstrādēva-cikitsākhyāt, sakalalōkaprasiddhaṁ jvarē laṅghanabr̥ṁhaṇaṁ bhaktacchēdakṣīrādi siddhimupagatam, nānyasmāt|

Adhikarana samyakcikitsite saMshayaM mA kRuthAH (73) · Śloka 73

catuṣpādguṇasampannē samyagālōcya yōjitē| mā kr̥thā vyādhinirghātaṁ vicikitsāṁ cikitsitē||73||

sa0-tasmāccatuṣpādā[nāṁ] yē guṇāḥ-āyuṣkamīyōktāḥ (hr̥.sū.a. 1/27), taiḥ sampannē-yuktē, tathā suṣṭhu nirūpya dēśakālādīn yōjitē cikitsitē, vyādhinirghātaṁ prati vicikitsāṁ-saṁśayaṁ, mā kr̥thāḥ|

Adhikarana akANDe mRutyupAshAnAM dRuDhaCedanametat (74) · Śloka 74

ētaddhi mr̥tyupāśānāmakāṇḍē chēdanaṁ dr̥ḍham| rōgōntrāsitabhītānāṁ rakṣāsūtramasūtrakam||74||

sa0-yataścākāṇḍē-akālē, mr̥tyupāśāḥ-jvarādayastēṣāṁ ētat-cikitsāśāstraṁ, dr̥ḍhaṁ-sāraṁ, chēdanam| tathā samutpannēbhyō jvarādibhyastrastānāṁ śaṅkayā bhītānāṁ sūtrarahitaṁ rakṣāsūtrakaṁ, tatkāryakaraṇādityarthaḥ| tasmādadhyētavyaṁ cikitsāśāstram|

Adhikarana etaccikitsAshAstraM sAkShAdamRutam,tadevadurBAjanasthaM hAlAhalatvaM yAti (75) · Śloka 75

ētattadamr̥taṁ sākṣājjagadāyāsavarjitam| yāti hālāhalatvaṁ tu sadyō durbhājanasthitam||75||

sa0-tathaitat-cikitsāśāstraṁ, tat-sakalalōkaprasiddhaṁ, sākṣāt-svarūpēṇa, amr̥taṁ mr̥tyujayē, ta(ya)t lōkaprasiddhaṁ jagataḥ surāsurarūpasya, āyāsādutpannaṁ kṣīrōdamathanakālē, tēna varjitamidam| amr̥tamapi durbhājanasthitaṁ sadyaḥ-śīghramēva, viṣatvaṁ yāti|

Adhikarana BiShagpAshAn dUrAtyajet (76) · Śloka 76

tadēva durbhājanaṁ darśayati ajñātaśāstrasadbhāvān śāstramātraparāyaṇān| tyajēddūrād bhiṣakpāśān pāśān vaivasvatāniva||76||

sa0-ajñātaḥ śāstrasadbhāvaḥ-paramārthō, yaistāṁstathāvidhān bhiṣakpāśān dūratastyajēt| tathā śāstramātraparāyaṇān-śāstrapāṭhamātraśaraṇān| ata ēva viṣasāmānyataḥ śāstrapāṭhamātratvēna niṣiddham| tathā śāstraparamārthānavabōdhācca viṣatvam| kāniva ? vaivasvātān-yamasambandhinaḥ, pāśān yathā| iti tāvadasampūrṇān|

Adhikarana sAdhuvRuttAnAM BiShajAM Badram (77) · Śloka 77

samyagbhiṣajaḥ ślāghamānō brūtē bhiṣajāṁ sādhuvr̥ttānāṁ bhadramāgamaśālinām| abhyastakarmaṇāṁ bhadraṁ bhadraṁ bhadrābhilāṣiṇām||77||

sa0-suvaidyānāṁ saccaritānāmiha lōkē'nyatra ca sadaiva bhadram| kiṁvidhānām ? āgamēna-granthatō'rthataḥ, ślāghituṁ śīlaṁ yēṣāṁ tēṣām| īdr̥śā apyanabhyastakarmāṇō na ślāghārhāḥ syurityāha, abhyastaṁ-asakr̥ttailalēhādipākādyanuvāsananirūhādiyōjanaṁ ca, [karma] yaistēṣāṁ lōkadvayē'pi bhadram| sarvasattvānāṁ putramitrādirūpēṇa bhadramiva hitaṁ sukhaṁ cābhilaṣanti-icchanti yē, tēṣāmapi bhadraṁ-śastam|

Adhikarana aShTA~ggahRudayasya tantrasya sa~ggre hAt pRuthakkaraNe pryojanam (78-80) · Śloka 80

iti tantraguṇairyuktaṁ tantradōṣairvivarjitam| cikitsāśāstramakhilaṁ vyāpya yat paritaḥ sthitam||78|| vipulāmalavijñānamahāmunimatānugam| mahāsāgaragambhīrasaṅgrahārthōpalakṣaṇam||79|| aṣṭāṅgavaidyakamahōdadhimanthanēna yō'ṣṭāṅgasaṅgrahamahāmr̥tarāśirāptaḥ| tasmādanalpaphalamalpasamudyamānāṁ prītyarthamētaduditaṁ pr̥thagēva tantram||80||

sa0-tantryatē-dhāryatē śarīramanēnēti tantram, tasya guṇāstantraguṇāḥ,-yaistantramalaṅkriyatē tantrayuktyādayaḥ, tairēvazṁprakārairyuktam| tathā cōktaṁ saṅgrahē (u. a.50)-"alaṅkr̥taṁ yuktipadaiḥ sadratnairiva kāñcanam| ṣaṭtriṁśatā'rthadurgēṣu bhiṣajāṁ saṅkramairiva|| tatrādhikaraṇaṁ yōgō hētvarthō'rthaḥ padasya ca| pradēśōddēśanirdēśavākyaśēṣāḥ prayōjanam|| upadēśāpadēśātidēśārthāpattinirṇayāḥ| prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargō viparyayaḥ|| pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṁśayāḥ| atītānāgatāpēkṣāsvasaṁjñōhyasamuccayāḥ|| nidarśanaṁ nirvacanaṁ niyōgō'tha vikalpanam| pratyutsārastathōddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ||" iti|

Adhikarana tantrayuktayaH ShaTtrIshat 1 adhikaraNasya lakShaNam · Śloka

tatra 1 adhikaraṇaṁ nāma,-yadadhikr̥tya pravartatē śāstraṁ sthānamadhyāyaḥ prakaraṇaṁ vākyaṁ vā| tatra śāstrādhikaraṇaṁ-yadadhikr̥tya śāstraṁ pravartatē| yathā-aṣṭāvaṅgānyadhikr̥tya hr̥dayākhyaṁ sarvaṁ śāstraṁ pravr̥ttam| yathōktam (hr̥.sū. a. 1/5)-"kāyabāla" ityādi| sthānādhikaraṇaṁ yathā (hr̥.sū.a. 30/53)-"atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyantē hi sarvataḥ|" iti| adhyāyō'pi yadadhikr̥tya pravartatē tadadhyāyādhikaraṇaṁ| yathā (hr̥. sū. a . 2)_"athātō dinacaryādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|" iti| prakaraṇaṁ yadadhikr̥tya pravartatē tat prakaraṇādhikaraṇam| yathā (hr̥.śā. a.3/18)-"daśa mūlasirā hr̥tsthāstāḥ sarvaṁ sarvatō vapuḥ|" ityādi yāvat "ityavēdhyavibhāgārthaṁ pratyaṅgaṁ varṇitāḥ sirāḥ|" ityādi| ēvaṁ vākyamapi yadadhikr̥tya pravartatē tadvākyādhikaraṇaṁ vēdyam|

Adhikarana 2 yogasya lakShaNam · Śloka

2 yōgō nāma,-yōjanā, uddēśanirdēśayōḥ sūtrabhāṣyaryōrvā| yathā (hr̥.śā. a.3)-"athātō'ṅgavibhāgaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ|" ityuddiśyāṅgāni vibhajatē-"śirō'ntarādhirdvau bāhū sakthinī ca samāsataḥ| ṣaḍaṅgam" ityādi| yuktirvā yōgaḥ, pratijñā hēturdr̥ṣṭānta upanayō nigamanamiti pañcavidhaḥ| yathā-agniḥ śarīrasthitērmūlamiti pratijñā| agnipakvāhārē sati tastthitēriti hētuḥ, "tatrāgnirhēturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ|" (hr̥.śā. a.3/54) iti vacanāt| yathā-śālyaṅkurasya bījamiti dr̥ṣṭāntaḥ| upanayō yathā-cikitsāśāstrasya prayōjanatvasādhanāya bahudhā dr̥ṣṭāntōpanayaṁ kr̥tavāṁstantrakr̥t, "kasyāsiddhō'gnitōyādiḥ" (hr̥.u. a.40/68) ityādayaḥ| tasmāt saprayōjanamēva cikitsāśāstraṁ pratyakṣaphalatvādityupanayaḥ| tasmādārambhaṇīyamiti pramāṇapadōpadarśanamukhēna nigamanam| yathōktam(hr̥.u. a. 40/73)-catuṣpādguṇasampannē samyagālōcya yōjitē| mā kr̥thā vyādhinirghātaṁ vicikitsāṁ cikitsitē||" sādhyavyādhicikitsāyāṁ saṁśayānupapattyā pratipāditayā pramāṇaphalōpasaṁhārakaraṇam|

Adhikarana 3 hetvardhasya lakShaNam · Śloka

3 hētvarthō nāma,-yadanyaprastāvōktamanyatrāpi tathaivōpapadyatē| yathā (hr̥. śā. a.3/20)-"tatraikaikaṁ ca śākhāyāṁ śataṁ tasminna vēdhayēt| sirāṁ jālandharāṁ nāma tisraścābhyantarāśritāḥ||" ityādi| tathā (hr̥.śā.a.3/34)-"avēdhyāḥ saṅkīrṇā grathitāḥ kṣudrāḥ ityādi| tadētēbhyō viśēṣavacanēbhyō'numīyatē śēṣā vēdhyā iti| anyathaitāni vacāṁsi nirarthakāni syuriti|

Adhikarana 4 padArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

4||80||

4 padārthō nāma,-padēnārthō gamyatē| yathā-dravyamiti padam, tasyārthō bhūjalādiḥ| guṇa iti padam, tasyārthō gurvādiḥ|

Adhikarana 5 pradeshasya lakShaNam · Śloka

5 pradēśō nāma,-yēṣāmarthānāmatibahutvāt sākalyēnābhidhānasyāśakyatvāt stōkamucyatē| yathōktam (hr̥.sū.a.5/84)-"iti dravaikadēśō'yaṁ yathāsthūlamudāhr̥taḥ|" iti|

Adhikarana 6 uddeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 uddēśō nāma,-saṅkṣēpābhidhānam| yathā (hr̥. sū. a. 1/6)-"vāyuḥ pittaṁ kaphaścēti trayō dōṣāḥ samāsataḥ| ityādi|

Adhikarana 7 nirdeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 nirdēśō nāma,-tasyaiva vistārōktiḥ| yathōktam (hr̥.sū. a. 1/11)-"tatra rūkṣō laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalō'nilaḥ|" iti|

Adhikarana 8 prayojanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

8|80|

8 vākyaśēṣō nāma,-yasmin sūtrē lāghavikēnārthādgamya mānamanuktapūraṇārthamadhyāhriyatē| yathā (hr̥.śā. a.3/3)-"tatra khāt khāni dēhē'smin" 'bhavanti' iti vākyaśēṣaḥ| "āpyā jihvārasakalēdāḥ" (hr̥.śā. a.3/4) ityuttaratra bhavārthē taddhitaśravaṇāt|

Adhikarana 9 vAkyasheShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 prayōjanaṁ nāma,-yadarthaṁ śāstrādi pravartatē| yathā (hr̥.u. a. 40/64)-"ātaṅkapaṅkamagnānāṁ hastālambō bhiṣagjitam|" iti| anēna prayōjanēna cikitsāśāstramadhyēyamityādi|

Adhikarana 10 upadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 upadēśō nāma,-āptavacanam| yathā(hr̥.sū. a.17/29)-"snēhaklinnāḥ kōṣṭhagā dhātugā vā srōtōlīnā yē ca śākhāsthisaṁsthāḥ| dōṣāḥ svēdaistē dravīkr̥tya kōṣṭhaṁ nītāḥ samyakśuddhibhVirnirhriyantē||" ityādi|

Adhikarana 11 apadeshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 apadēśō nāma,-yadācāryaḥ kiñcidarthaṁ pratijñāya hētumupadiśati| yathā (hr̥.u. a.40/64)-"jīvitaṁ mriyamāṇānāṁ sarvēṣāmēva nauṣadhāt|" iti pratijñāya hētumāha(hr̥.u. a. 40/64)-"na hyapāyayapēkṣantē sarvē rōgāḥ" sarvarōgāṇāmupāyāpēkṣābhāvāt|

Adhikarana 12 atideshasya lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 atidēśō nāma,-yat kiñcidēvārthajātamuktvā'nuktārthasādhanāya ēvamanyadapi pratyētavyamiti paribhāṣāyāṁ sthāpayati| yathōktaṁ karṇarōgapratiṣēdhē (hr̥.u. a. 18/4)-"mahataḥ pañcamūlasya kāṣṭhāt kṣaumēṇa vēṣṭitāt| tailasiktātpradīptāgrāt snēhaḥ sadyō rujāpahaḥ|| yōjyaścaivaṁ bhadrakāṣṭhāt kuṣṭhāt kāṣṭhācca sāralāt|" ityādi|

Adhikarana 13 arthApatterlakShaNam (80) · Śloka 80

13|80|

13 arthāpattirnāma,-yō'nyēnārthēnōktēna tatō'parō'pyarthō gadita iva jñāyatē| yathā (hr̥.sū. a.5/31)-"naivādyānniśi naivōṣṇam" ityuktam, na tūktaṁ divā bhuñjītēti| ētaccārthāpattyā gamyatē| [nanu,] kaḥ punararthaḥ ? kā cāsyāpattiḥ ? brūmaḥ| dadhyabhyavahārō'rthastatra tantrakr̥tā 'naivādyānniśi' iti kālō niṣiddhō na tu dadhibhakṣaṇam| tatō yō'yamapratiṣiddhō'rthaḥ, saāpadyatē divā dadhibhōjanārthaḥ, rātripratiṣēdhē dinavyatirēkēṇa kālāntarābhāvāt| sarvathā anabhyavaharaṇīyasyāhāraprastāvē pratiṣēdhānupapattēḥ| ēvamanyatrāpi vyākhyēyam|

Adhikarana 14 nirNayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

14|80|

14 nirṇayō nāma,-yannivāritasyārthasya pratiṣṭhāpanam| yathā(hr̥.u. a.40/60)-"dr̥śyantē bhagavan kēcidātmavantō'pi rōgiṇaḥ|" ityādinā cikitsāśāstraphalaṁ prati saṁśayakaraṇē paścānnirṇayārthamuktam| yathā (hr̥.u. a.40/63)-"na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati|" ityādi|

Adhikarana 15 prasa~ggasya lakShaNam (80) · Śloka 80

15|80|

15 prasaṅgō nāma,-pūrvābhihitasyārthasya kēnacit sambandhāntarēṇa punarabhidhānam| yathōktaṁ sirāvyadhavidhau (hr̥.sū. a. 27/2)-"lōhitaṁ pravadēcchuddhaṁ tanōstēnaiva ca sthitiḥ|" ityuktvā punaḥ śārīrē śuddhārtavaprasaṅgēnōktam (hr̥. śā. a.1/1)-"śuddhē śukrārtavē sattvaḥ svakarmaklēśacōditaḥ| garbhaḥ sampadyatē yuktivaśādagnirivāraṇau||" iti| na ca punaruktatā tasya| yasmāt sirāvyadhē śarīraprabhavatvamēva raktasyōktam, na tu kramō varṇitaḥ| śārīrē tu yayā''nupūrvyā śarīrahētuḥ syāt tadvistarēṇōktam| yathā(hr̥.śā. a.1/2)-"bījātmakairmahābhūtaiḥ sūkṣmaiḥ sattvānugaiśca saḥ| mātuścāhārarasajaiḥ kramāt kukṣau vivardhatē||" iti|

Adhikarana 16 ekAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

16|80|

16 ēkāntō nāma,-ya ēkamēva pakṣamavyabhicārēṇa śrayati nānyam| tadyathā (hr̥.sū. a. 4/31)-"yē bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rōgadvēṣabhayādyāśca tē syurāgantavō gadāḥ||" iti|

Adhikarana 17 naikAntasya lakShaNam (80) · Śloka 80

17|80|

17 naikāntō nāma,-anyatarapakṣānavadhāraṇāt| yathā (hr̥.su. a.40/64)-"jīvitaṁ mriyamāṇānāṁ sarvēṣāmēva nauṣadhāt|" ēkāntēna (hr̥.u. a. 40/64)-"na hyupā yamapēkṣantē sarvē rōgāḥ" ityādi|

Adhikarana 18 apavargasya lakShaNam (80) · Śloka 80

18|80|

18 apavargō nāma,-sākalyēnōtsr̥ṣṭasya yatpunastadēkadēśāpakarṣaṇam| yathā (hr̥.sū. a.27/4)-"śītōṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca yē gadāḥ| samyak sādhyā na sidhyanti tē ca raktaprakōpajāḥ|| tēṣu srāvayituṁ raktamudriktaṁ vyadhayētsirām|" ityutsargamabhidhāya ēkadēśē'pavādaṁ vakti (hr̥.sū. a. 27/6)-"na tūnaṣōḍaśātītasaptatyabdasrutāsr̥jām|" ityādi|

Adhikarana 19 viparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

19|80|

19 viparyayō nāma,-yathōpadiṣṭaviparyayēṇa lakṣaṇādikaraṇam| yathōktam (hr̥.sū. a.16/30)-"vātānulōmyaṁ dīptō'gnirvarcaḥ snigdhamasaṁhatam| snēhōdvēgaḥ klamaḥ samyak snigdhē, rūkṣē viparyayaḥ||" iti|

Adhikarana 20 pUrvapakShasya lakShaNam (80) · Śloka 80

20|80|

20 pūrvapakṣō nāma,-pratijñātārthasaṁdūṣaṇaṁ vākyam| yathā hitāhitavibhāgaṁ pratyācikhyāsannāha| yathā (hr̥.u. a.40/60)-"dr̥śyantē bhagavan kēcit" ityārabhya yāvat "hitāhitavibhāgasya phalaṁ tasmādaniścitam|" ityādi|

Adhikarana 21 vidhAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

21|80|

21 vidhānaṁ nāma,-yatprakaraṇānupūrvaṁ vidhānamāvēkṣyatē|

Adhikarana 22 anumatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

|80|

22 anumataṁ nāma,(hr̥.sū. a.9-10)-"uṣṇaṁ śītaṁ dvidhaivānyē vīryamācakṣatē'pi ca| nānātmakamapi dravyamagnīṣōmau mahābalau||" ityādinā hyanumatam, na vighātaḥ kr̥taḥ|

Adhikarana 23 vyAkhyAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

23|80|

23 vyākhyānaṁ nāma,-yanmādr̥śēbhyō viśiṣṭatarabuddhigamyam| yathā (hr̥.śā. a. 1/37)-"saptahāt kalalībhavēt|" (hr̥.śā. a. 1/49)-"dvitīyē māsi kalalāt ghanaḥ pēśyathavārbudam| puṁstrīklībāḥ kramāt" iti| na hyatra garbhasyāvartamānā bhāvāḥ śakyā vijñātuṁ yōgidr̥ṣṭiṁ muktvā|

Adhikarana 24 saMshayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

24|80|

24 saṁśayō nāma,-sākāṅkṣatvamaniścitavastuvijñānam| yathā (hr̥. śā. a. 5/128)-"saṁśayaṁ prāptamātrayō jīvitaṁ tasya manyatē|" ityādi|

Adhikarana 25 atItApekShaNasya lakShaNam (80) · Śloka 80

25|80|

25 atītāpēkṣaṇaṁ nāma,-yadatikrāntamapēkṣya prastutasya sādhanamucyatē| yathōktaṁ hr̥drōgacikitsitē (hr̥.ci. a.6/39)-"rāsnājīvaka" ityādi yāvat "mahāsnēhaṁ vipācayēt||" iti| atra ca na jñāyatē katamō māhāsnēha iti| tadētadatikrāntamapēkṣya prasādhyatē snēhavidhyuktam| yathā (hr̥.sū. a. 16/4)-"dvābhyāṁ tribhiścaturbhistairyamakastrivr̥tō mahān|" ityapēkṣya vyākhyāyatē|

Adhikarana 27svasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

26|80|

26 [anāgatāpēkṣā nāma,-] ............................ 27 svasaṁjñā nāma,-yā tantrakāraiḥ svatantrasaṁvyavahārārthaṁ praṇitā satī paratantrēṣu na vyavaharati| yathā (hr̥.sū. a.12/44)-"śākhā raktādayastvak ca" iti|

Adhikarana 28UhrAsya lakShaNam (80) · Śloka 80

28|80|

28 ūhyaṁ nāma,-yadapratibaddhaṁ granthē svayaṁ prajñayā tarkayitvā yōjyam| yathōktam (hr̥.sū. a.15/46)-"trayastriṁśaditi prōktā vargāstēṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṁ jahyādayaugikam||' [iti|]

Adhikarana 29samuccayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

29|80|

29 samuccayō nāma,-yathā(hr̥.sū. a.18/29)-"pēyāṁ vilēpīmakr̥taṁ kr̥taṁ ca yūṣaṁ rasaṁ" ca samuccinōti, tathā-"trīnubhayaṁ tathaikam| kramēṇa sēvēta narō'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ||" iti|

Adhikarana 30 nidarshanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

30|80|

30 nidarśanaṁ nāma,-yannidarśayitavyaṁ sūkṣmamapyarthaṁ svadharmasādr̥śyāt spaṣṭīkarōtyādarśa iva mukhavidhum| yathōktam (hr̥.sū. a.19/84)-"yathā kusumbhādiyutāttōyādrāgaṁ harētpaṭaḥ| tathā dravīkr̥tāddēhādbastirnirharatē malān||" ityādi|

Adhikarana 31 nirvacanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

31|80|

31 nirvacanaṁ nāma,-nirṇayārthaṁ vacanaṁ niruktam| yathōktaṁ viṣavidhānē (hr̥.u. a.35/1)-"mathyamānē jalanidhāvamr̥tārthaṁ surāsuraiḥ|" yāvat "jagadviṣaṇṇaṁ taṁ dr̥ṣṭvā tēnāsau viṣasaṁjñitaḥ||" iti| viṣasya nirvacanaṁ jagadviṣadanādviṣamiti|

Adhikarana 32 niyogasya lakShaNam (80) · Śloka 80

32|80|

32 niyōgō nāma,-yō yasyānuṣṭhēyaḥ| yathā (hr̥.sū. a. 16/26)-"uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādi|

Adhikarana 33 vikalpasya lakShaNam (80) · Śloka 80

33|80|

33 vikalpō nāma,-vividhaṁ kalpanam, idaṁ kāryamidaṁ vā kāryam| yathōktaṁ pūrvarūpadarśanē jvarādau [vā] hitaṁ laghvaśanamapatarpaṇaṁ vā|

Adhikarana 34 pratyutsArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

34|80|

34 pratyutsārō nāma,-yatrōpapattiṁ darśayantaḥ parasparamatāni nivārayanti| tadyathā (hr̥.śā. a.3/16)-"asthnāṁ śatāni ṣaṣṭhiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| dhanvantaristu trīṇyāha, sandhīnāṁ ca śatadvayam|| daśōttaraṁ, sahasrē dvē nijagādātrinandanaḥ|" iti pūrvamatāt ṣaṣṭiṁ prayutsārayati| dhanvantarērapi mataṁ daśōttaraṁ sandhiśatadvayamiti punarvasuḥ pratyutsārayati sandhisahasradvayaṁ sādhayan|

Adhikarana 35 uddhArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

35|80|

35 uddārō nāma,-śāstrārambhapratyākhyānādicōdyasya samādhānam| tadyathā (hr̥.u. a.40/60)-"dr̥śyantē bhagavan kēcidātmavantō'pi rōgiṇaḥ|" yāvat "hitāhitavibhāgasya phalaṁ tasmādaniścitam|" iti kr̥tē cōdyē (hr̥.u. a.40/63)-"na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati|" iti parihāraḥ|

Adhikarana 36 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

36|80|

36 sambhavō nāma,-upapattiryasminnupapadyatē anupadiṣṭē| yathā (hr̥.sū. a.26/47)-"duṣṭaraktāpagamanāt sadyō rāgarujāṁ śamaḥ|" ityuktam| pracchānālābujalaukāśr̥ṅgasirāvyadhairyathāsambhavaṁ raktamapanīyatē| yathōktam (hr̥.sū. a.26/53)-"pracchānēnaikadēśasthaṁ grathitaṁ jalajanmabhiḥ| harēcchr̥ṅgādibhiḥ suptamasr̥gvyāpi sirāvyadhaiḥ||" iti| ēvamanyatrāpi sambhavārthō yōjyaḥ|

Adhikarana vyAkhyA 14 pa~jca dashavidhA (80) · Śloka 80

1|80|

vyākhyā api tantrasya guṇaḥ| tābhirapi tantramalaṅkriyatē| tāśca pañcadaśaprakārāḥ| tadyathā,-piṇḍapadapadārthādhikaraṇaprakaraṇārthakr̥cchraphalōccitakanyāsaprayōjanānulōmapratilōmātisūtrasamastavyākhyāḥ|

Adhikarana 1 piNDavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

1|80|

tatra 1 piṇḍavyākhyā nāma,-saṅkṣēpatayā sūtrarūpēṇādhyāyādināṁ vyākhyā| yathā (hr̥.śā. a. 5/4)-"rūpēndriyasvaracchayāpraticchāyākriyādiṣu| anyēṣvapi ca bhāvēṣu prākr̥tēṣvanimittataḥ|| vikr̥tiryā samāsēna riṣṭaṁ taditi lakṣayēt|" ityanēna sūtrēṇa sakalariṣṭādhyāyasamāsa uktaḥ|

Adhikarana 2 padavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

2|80|

2 padavyākhyā nāma,-yatpadānāṁ chēdaṁ kr̥tvōccāraṇam| yathā (hr̥.sū. a. 1)-"atha ataḥ āyuṣkāmīyaṁ adhyāyaṁ vi ā khyāsyāmaḥ|" iti saptapadaṁ sūtraṁ pūrvaṁ vyākhyātam|

Adhikarana 3 padArthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 padāRthavyākhyā nāma,-tēṣāmēva padānāṁ vivaraṇam| yathā-athaśabda ānantaryē adhikārē vā, ataḥśabdō hētā vityādi|

Adhikarana 4 adhikaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

4|80|

4 adhikaraṇavyākhyā nāma,-yadvastuprakr̥tamārabhyatadanuṣaṅgēṇa vyākhyānamārabhyatē| yathā (hr̥.sū. a.2)-"athātō dinacaryādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|" iti prastutya "brāhmē muhūrta uttiṣṭhētsvasthō rakṣārthamāyuṣaḥ|" ityādinā saiva dinacaryā vivr̥tya vyākhyāyatē savistarā|

Adhikarana 5 prakaraNavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

5|80|

5 prakaraṇavyākhyā nāma,-yasminnarthē sūtrē vā prakr̥tēnāprakr̥taṁ sādhyatē, yathā-trilavaṇādyē cūrṇē guṇānuktvā'bhayākhyē ēvamāha 'samānaṁ pūrvēṇa'iti| tatra samānaguṇatā vyākhyātā|

Adhikarana 6 arthavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 arthavyākhyā nāma,-yatra prakaraṇē sūtrē vā svabhāvasyōpavarṇanaṁ kriyatē| tadyathā,-prakr̥tirucyatē svabhāvaḥ| sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṁ svābhāvikō gurvādiguṇayōgaḥ| tadyathā,-māṣamudgayōḥ sūkaraiṇayōśca|

Adhikarana 7 kRuCravyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 kr̥cchravyākhyā nāma,-yatra lēśata uktānāmavispaṣṭanāṁ prakaraṇē sūtrē vā arthānāṁ yatnata udbhāvanaṁ kriyatē| tadyathā (hr̥.sū. a. 2/30)-"anuyāyātpratipadaṁ sarvadharmēṣu madhyamām|" iti lēśatō bruvāṇaḥ śāstrakāraḥ sarvēṣu hētuliṅgauṣadhādiṣu madhyamā pratipadāśrayaṇīyēti sūcayati|

Adhikarana 8 PalavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

8|80|

8 phalavyākhyā nāma,-yatra vastuni bahuṣvaniścitārthēṣvēkīyamatēṣu prastutēṣu vastusārabhūtaṁ svamataṁ svamarthamupanikṣipyaikīyamatāni tasminnēva svamatē'ntarbhāvaṁ nayati| yathā-nirūhamātrāpuṭakādiṣviyattāyāṁ sādhyāyāṁ ca niścitāni maharṣirbhirbahūni matāni praśastāni| yathā-"dvādaśaprasr̥tō nirūhaḥ kāryaḥ" ityēkē| "mātrāṁ tripalikāṁ kuryāt snēhamākṣikayōḥ pr̥thak|" (hr̥.sū. a.19/44) ityādyanyē| tadētāni matāni dōṣauṣadhabalāpēkṣayā svamatāntarbhāvitāni pramāṇāni ca| yathōktam (hr̥.sū. a.19/62)-"dōṣauṣadhādibalataḥ sarvamētatpramāṇayēt|" anyōnyaviruddhamapi "samyaṅnirūḍhaliṅgaṁ tu nāsambhāvya nivartayēt||" iti|

Adhikarana 9 uccitakavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 uccitakavyākhyā nāma,-yasmin sūtrē nidarśanabhūtānyudāharaṇāni tantrāntaḥ samakr̥ṣyārthaḥ śasyatē| yathā-pr̥thivyādiṣu ca mahābhūtasaṁjñā sthāpitā, rasādiṣu ca dhātusaṁjñā nivēśitā| "rasāsr̥ṅmāṁsamēdōsthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ|" (hr̥.sū. a. 1/13) iti| punarucyatē (hr̥.śā. a.3/65)- "parasparōpasaṁstambhāddhātusnēhaparamparā|" iti| atra kiṁ dhātōrgrahaṇēna bhūtānyapi dhātuśabdavānyāni bhavanti ? iti|

Adhikarana 10 nyAsavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 nyāsavyākhyā nāma,-yasminnadhikārē vartamānē tēnādhikāraṇārthēna sahitaṁ sambandhamabhivīkṣyānyasyārthō vinikṣipyatē| yathā (hr̥.u. a.40/60)-"dr̥śyantē bhagavan kēcidātmavantō'pi rōgiṇaḥ|" iti hitāhitavibhāgasya phalaṁ prati saṁśayamabhivīkṣya "na cikitsā'cikitsā tulyā bhavitumarhati|" (hr̥.u. a.40/63) ityādinā uttaraṁ dattvā tēnaiva prasaṅgēnānyō'rthō nikṣipyatē| yathā (hr̥.u. a. 40/75)-"ētattadamr̥taṁ sākṣājjagadāyāsavarjitam| yāti hālāhalatvaṁ tu sadyō durbhājanasthitam||" iti| ēvamanyēṣāmapyarthānāṁ sambandhamavadhārya vyākhyārthārhā kalpanīyā|

Adhikarana 11 prayojanavyAkhyAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 prayōjanavyākhyā nāma,-yatsūtramabhidhīyamānaṁ svārthatya niṣpattau nimittabhāvamupaiti| yathā-uktō'ṅgavibhāgē'nēkadhāsirāvistaraḥ| na ca tēna sirāvistarēṇōktēna kiñcidihōpakārō dr̥śyatē| yadi prakaraṇāvasarē prayōjanamidaṁ brūyāt "ityavēdhya vibhāgārthaṁ pratyaṅgaṁ varṇitāḥ sirāḥ|" (hr̥.śā. a. 3/33) ētadarthaṁ sirāvivaraṇaṁ pravr̥ttam| kaścidayaṁ vaidyō vēdhyāvēdhyavibhāgaṁ sirāṇāṁ jānīyāditi|

Adhikarana kalpanA 7 saptavidhA 1/2 pradhAnakalpanAyA lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 ānulōmyaṁ nāma,-yēna.....tatra 1-2 pradhānakalpanā dvidhā,-pradhānasya kalpanā pradhānēna vā kalpanā pradhānakalpanā| pradhānasya kalpanā yathāsarpiḥ snēhanam, kṣīraṁ jīvanam, madhu sandhānakr̥t, ityatra madhyē prakr̥ṣṭaguṇatvāt sarpiḥkṣīrē snēhanajīvanē kalpyētē, na tu tailatōyādiṣvapi snēhanajīvanatvaṁ nāstīti| mākṣikaṁ ca sandhānē pradhānatvāt sandhānakr̥dityuktam, na tu sikyakamadhuyaṣṭikādiṣvapi sandhānakr̥ttvaṁ nāstīti| pradhānēna tu kalpanā yathā-kṣīradadhitakramastunavanītakṣīraghr̥tapurāṇaghr̥takilāṭāpīyūṣakūcīkāmōraṇādivargaḥ sarvaḥ kṣīravarga ityuktaḥ, kṣīraprādhānyāt| pradhānēna kalpanāvyapadēśa ityēkō'rthaḥ|

Adhikarana 3 guNakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 guṇakalpanā nāma,- yēna dharmēṇōpētō'rthaḥ prayujyamānaḥ samarthō bhavati, tēna dharmēṇa yuktasya tasyāsāvaguṇō'pi gurvādiṣvapāṭhādguṇa iti kalpyatē| yathōktam (hr̥.sū. a.1/26)-"bhiṣak dravyāṇyupasthātā rōgī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṁ pratyēkaṁ taccaturguṇam|| ityādi| dakṣatvādicaturguṇanirdēśaḥ sarvathā praśaṁsāguṇa iti gamyatē|

Adhikarana 4 leshakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

4|80|

4 lēśakalpanā nāma,-anupadiṣṭasya vidhēḥ kaṇṭhapāṭhēna yatkiñcisūtrāvayavāntaramāśrityārthaḥ kalpyatē| yathā-nātra śāstrē kālamr̥tyōrakālamr̥tyōrvā kiñcillakṣaṇaṁ praṇītam| tattu lēśatō'numīyatē| kathamiti, yadā hi kālaniyatamāyuḥ kṣayaṁ prāptaṁ bhavati, tadā riṣṭamutpadyatē, na viṣamāparihārēṇa mriyamāṇē narē| uktaṁ hi (hr̥.śā. a. 5/60)-"bhiṣagbhēṣajapānānnagurumitradviṣaśca yē| vaśagāḥ sarva ēvaitē vijñēyāḥ samavartinaḥ||" iti| atra vikr̥tivijñānīyē gurumitradviṣaścēti caśabdō'smācchlōkāt pūrvakāṇi yāni cōttarāṇi tāni sarvāṇyēva samuccinōti| samavartī hi kālō mr̥tyuriṣṭaḥ, itarastvasamavartī| ata ēva cācaṣṭē tantrāntarē-"kālamr̥tyōrēva riṣṭāni nākālamr̥tyōḥ|" iti svābhiprāyaprakāśanārthaṁ tantrakāraḥ śakaṭōdāharaṇaṁ dattavān| yathā-sama ēva vāhyamānaḥ svapramāṇakṣayē bhaṅgapūrvarūpāṇyāpnōti| tathā niyatāyuṣaḥ svapramāṇakṣayē riṣṭasambhavaḥ| yathā ca-sa ēvātibhārakrāntatvādviṣamapathāśritatvādakālē'pi kṣayamāpnōti| tathā aniyatāyuṣō riṣṭōtpattimantarēṇa mr̥tyuḥ| yadi punaraniyatā yuṣṭō'pi riṣṭōtpattipūrvaṁ maraṇaṁ kalpyēta, tadā vārṣikē ṣāṇmāsikē vā'riṣṭē samutpannē śubhahētuyōgānna mr̥tyuḥ syāt| aniyatāyuṣō hi samyagupacārājjīvitānuvr̥ttiḥ| viṣamahētvaparihārānmr̥tyuḥ| ata ēvāniyatāyuṣamadhikr̥tya rasāyanānyupadiṣṭani| tadyōgādayaṁ bahūnyapi varṣāṇi jīvēt| niyatāyuṣastu kālamr̥tyuvarṣaśatāt parēṇa jīvitaṁ na nirdiṣṭam| yathōktaṁ śārīrē (hr̥.śā.a. 5/132)_'maraṇaṁ prāṇināṁ dr̥ṣṭamāyuḥpuṇyōbhayakṣayāt| tayōrapyakṣayād dr̥ṣṭaṁ viṣamāparihāriṇām||" iti| tasmādaviśēṣōktāvapi niyatāyuṣa ēvāriṣṭōtpattipūrvaṁ maraṇamiti niścitam| tathā ca "r̥tucaryādhyāyaṁ vyākhyākhyāsyāmaḥ|" (hr̥.sū. a.3) iti pratijñāyāṁ ṣaḍr̥tuviśēṣē pratipattirbhavati| na tu "r̥tustu dvādaśa niśāḥ" (hr̥.śā. a.1/26) asya r̥tōriti|

Adhikarana 5 vidyAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

5|80|

5 vidyākalpanā nāma,-yathā sarvavidyānugatārthanirdēśē śāstrakārasya sarvavidyāsthānānupravēśa iha śāstrē hita iti vacanādvinā'pīṣyatē| tatra "ārdrasantānatātyāgaḥ" (hr̥.sū. a. 2/45) ityādinā vākyēna buddhivacanaviṣaya adhyātmavidyāsaṅgraha iṅgyatē| "arcayēddēvagōvipra" (hr̥.sū. a. 2/23) ityādinā dharmaśāstrōpadēśasaṅgrahaḥ| tathā "jagadviṣaṇṇaṁ taṁ dr̥ṣṭvā tēnāsau viṣasaṁjñitaḥ|" (hr̥.u. a. 35/2) ityādinā padavyutpādanānniruktakaraṇācca śabdavidyāyā niraktēścōpasaṅgrahaḥ| "sādhakē'hani" (hr̥.śā. a. 1/73) sūtikāṁ gr̥haṁ pravēśayēt| tathā-"bharaṇīkr̥ttikāślēṣāpūrvārdrāpitr̥nairrūtē|" iti jyōtiḥśāstrōparōdhaḥ| vicitrabhūṣitaśāstrasyōtprēkṣaṇīyam|

Adhikarana 6 BkShyakalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 bhakṣyakalpanā nāma,-"ētattadamr̥taṁ sākṣāt" (hr̥.u. a. 40/75) ityādi|

Adhikarana 7 Aj~jAkalpanAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 ājñākalpanā nāma,-yasyānuṣṭhānē hētuḥ samyagavantuṁ na śakyaḥ, kēvalamāptavacanaṁ pramāṇīkr̥tyānuṣṭhīyatē| yathā-"nachindyāttr̥ṇam, na bhuvaṁ likhēt|" iti| na hyatra hēturvaktuṁ śakyatē, ētadanuṣṭhēyamiti|

Adhikarana saptavidhA kalpanAviMshatyAshrayA (80) · Śloka 80

iyam1|80|

iyaṁ saptavidhā kalpanā viṁśatyāśrayā bhavati| yathā-1 ādilōpaḥ, 2 madhyalōpaḥ, 3 antalōpaḥ, 4 ubhayapadalōpaḥ, 5 ādimadhyāntalōpaḥ, 6 varṇōpajananam, 7 r̥ṣikliṣṭam, 8 tantraśīlam, 9 tantrasaṁjñā, 10 prākr̥tam, 11 samānatantrapratyayaḥ, 12 paratantrapratyayaḥ, 13 hētuhētukadharmaḥ, 14 kāryakāraṇadharmaḥ, 15 ādyantaviparyayaḥ, 16 śabdāntaram, 17,pratyayaḥ 18 upanayaḥ 19 sambhavaḥ 20 vibhavaḥ, [iti|]

Adhikarana 1 Adilopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

2|80|

tatra 1 ādilōpō [nāma],-yathā (hr̥.sū. 2|a.6/32)-"br̥ṁhaṇaḥ prīṇanō vr̥ṣyaścakṣuṣyō vraṇahā rasaḥ|" ityatramāṁsaśabdalōpēna| tathā ca (hr̥.ni. a. 1/14)-"dhāraṇōdīraṇaniśā" ityādau dhāraṇaṁ-vēgadhāraṇam, udīraṇaṁ-vēgōdīraṇamiti|

Adhikarana 2 madhyalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

2|80|

2 madhlōpō [nāma],- yathā(hr̥.sū. a. 5)-"dravadravyavijājānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|" ityatra dravadravyasvarūpa vijñānīyō dravadravyavijñānīya ityuktaḥ, anantaraṁ "annasvarūpavijñānīyaḥ" (hr̥.sū. a.6) ityatra svarūpaśabdaśravaṇāt|

Adhikarana 3 antalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 antalōpō nāma,-yathā (hr̥.śā. a. 3/37)-"kaphaṁ punaḥ| gauryaḥ snigdhāḥ śirāḥ śītā vahantē" ityatrāsraśabdasya lōpō draṣṭavyaḥ, pūrvatrāsraśabdasya prakr̥tatvāt| yathōktam (hr̥.śā. a.3/36)-"tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇariktāḥ kṣaṇāt sirāḥ| praspandinyaśca vātāsram" iti| ēvamihāpi kaphāsraṁ vahanta ityanumēyam, tulyajātīyatvāt|

Adhikarana 4 uBayapadalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

4|80|

4 ubhayapadalōpō [nāma],-yathā (hr̥.śā. a. 3/57)-"ādau ṣaḍrasamapyannaṁ madhurībhūtamīrayēt|" iti vacanē 'madhyē' "vidhāhādamlatāṁ tataḥ|| pittamāmāśayātkuryāccyavamānaṁ cyutaṁ punaḥ|" 'antē' agninā śōṣitaṁ pakvaṁ piṇḍitaṁ kaṭu mārutam||" iti| ādiśabdaśravaṇāt madhyāntaśabdāvatra luptanirdiṣṭau draṣṭavyau|

Adhikarana 5 AdimadhyAntalopasya lakShaNam (80) · Śloka 80

5|80|

5 ādimadhyāntalōpō [nāma], yathā(hr̥.śā. a.3/55)-"annaṁ kālē'bhyavahr̥taṁ" ādau "kōṣṭhaṁ prāṇānilāhr̥tam|" madhyē, antē ca "dravaiḥ" ityādi|

Adhikarana 6 varNopajanasya lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 varṇōpajananaṁ nāma,- yatrānuktō granthē varṇa ācāryēṇa paścād vyākhyākāla upajanyārthō'bhidhīyatē| [yathā] (hr̥.śā. a. 3/3)-"tatra khātkhāni dēhē'smin śrōtraṁ śabdō viviktatā|" tathā-"vātātsparśatvagucchvāsā vahnērdr̥grūpapaktayaḥ||" 'bhavanti' iti varṇatrayamupajanya vyākhyā karaṇīyā| "āpyā jihvārasakalēdā ghrāṇagandhāsthi pārthivam|" iti dvayōrbhūtayōrbhavārthē taddhitapratyayaśravaṇāt| vākyaśēṣō'pyayamēvaṁprāya ēva|

Adhikarana 7 RuShikliShTasya lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 r̥ṣikliṣṭaṁ nāma,-yadr̥ṣī r̥ṣiputrō vā'samāhitacittatayā'śaktyā vā kiñcitpadajātama(jātaṁ)bhraṣṭamuccāritavān tathaiva tallōkē prayuñyatē| yathā-'rōma lōma' ityādi|

Adhikarana 8 tantrashIlasya lakShaNam (80) · Śloka 80

8|80|

8 tantraśīlaṁ nāma,-yā tantrakārāṇāṁ prakr̥tiḥsvabhāva ityarthaḥ| yathā-kiñcicchaṣyānugrahārthaṁ vistīrṇaṁ saṅkṣipanti, yathā (hr̥.śā. a. 3/16)-"asthnāṁ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha|" iti na tānyaṅgulihastapādamaṇibandhādivibhāgēna vistāritāni| kiñcidvistārayanti, yathā-tatraivāṅgavibhāgē sirā vistāritāḥ (hr̥.śā. a. 3/33)-"ityavēdhyavibhāgārthaṁ pratyaṅgaṁ varṇitāḥ sirāḥ|" iti vacanāditi|

Adhikarana 9 tantrasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 tantrasaṁjñā nāma,-yatkasmiṁścidarthē madhyē vyākhyāyamānē svatantrasiddhōdāharaṇaṁ tatpramāṇārthamucyatē| yathā-navajvarē kaṣāyā apakvēṣu dōṣēṣu varjanīyā uktāḥ, (hr̥.ci. a.1/39)- "tataḥ pakvēṣu dōṣēṣu laṅghanādyaiḥ praśasyatē| kaṣāyō dōṣaśēṣasya pācanaḥ śamanō'thavā||" iti viśēṣavacanāttatra svarasādēḥ pañcavidhasya kaṣāyasya pratiṣēdhaḥ prasaktaḥ| tataḥ svarantrasaṁjñayā viśēṣaḥ pratiṣidhyatē (hr̥.ci. a. 1/40)-"tiktaḥ pittē viśēṣēṇa prayōjyaḥ, kaṭukaḥ kaphē|" ityādi| tasmāt svatantrasaṁjñayā tiktakaṭukaṣayau niṣiddhau pañcavidhayā svarasādikalpanayā|

Adhikarana 10 prAkRutasya lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 prākr̥taṁ nāma,-"ūṣakastutthakaṁ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam|" (hr̥.sū. a. 15/23) ityauṣadhādhikārāt saindhavaṁlavaṇam, na tvaśvādikam||

Adhikarana 11 samAnatantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 samānatantrapratyayō nāma,-yatsādhyasya kasyacidarthasya sādhanāyānupalabhyamānē svantrāt pratyayē samānēbhyastantrēbhyaḥ pratyaya iti| udāharaṇaṁ yathā (hr̥.sū. a. 2/31)- "nīcalōmanakhaśmaśruḥ" ityācārēṣūktam| iyadbhiriyadbhirdinaiḥ kēśanakhaśmaśruṇyavatārya nīcalōmādinā bhavitavyamiti nōktam| tatō vyākhyākārāḥ kṣārapāṇiprabhr̥tayaḥ prasiddhyā daśarātrēṇa kēśādiṇāṁ saṁharaṇamiti niścinvanti| munistvavādīt (ca.sū. a. 8/18)-"triḥ pakṣasya kēśaśmaśrulōmanakhān saṁhārayēt|" iti|

Adhikarana 12 paratantrapratyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 paratantrapratyayō nāma,-yasyārthasya prasiddhitō na svakīyamudāharaṇaṁ śakyamabhidhātuṁ nāpyanyēbhyō bhiṣaktantrēbhyaḥ| tatastasmin dvayē paratantrādudāharaṇaṁ kalpyatē| yathā (hr̥.sū. a. 1/19)-"kālārthakarmaṇāṁ yōgō hīnamithyātimātrakaḥ| samyagyōgaśca vijñēyō rōgārōgyaikakāraṇam||" ityuktam| yōgasya ca lakṣaṇaṁ nōktaṁ tantrē anyatra vā bhiṣaktantrē| tatra bauddhatantrapratyayēna niścīyatē-"svahētubhyaḥ śītōṣṇādilakṣaṇēna kālasyōtpattirēva yōgaḥ|" iti|

Adhikarana 13 hetu hetukadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

13|80|

13 hētuhētukadharmau nāma,-yō hētuhētukēna dharmō jñāyatē| yathā-pittātisāriṇaḥ pittalātisēvanāt pittamudriktaṁ raktātisārāya na cirādasya bhaviṣyatītyanumīyatē, samarthasya hētōḥ svakāryasyāvyabhicārāt|

Adhikarana 14 kAryakAraNadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

14|80|

14 kāryakāraṇadharmō nāma,-yatra kāryasaṁjñayā kāraṇaṁ nirdiśyatē kāraṇasaṁjñayā vā kāryam, tatra kāryasaṁjñayā tāvatkāraṇaṁ nirdiśyatē| yathā-dōṣā api rōgaśabdaṁ labhantē| tatra dōṣāḥ kāraṇam, "sarvēṣāmēva rōgāṇāṁ nidānaṁ kupitā malāḥ|" (hr̥.ni. a.1/12) iti vacanāt| sa cēdānīṁ dōṣō rōga iti vyapadiśyamānaḥ kāraṇē dōṣē kāryaṁ rōga upacaritō bhavati| ēvaṁ kāryaṁ kāraṇasaṁjñayā nirdiśyatē|

Adhikarana 15 Adyantaviparyayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

15|80|

15 ādyantaviparyayō nāma,-yathā-annasvarūpavijñānaṁ prāptumujjhitvā pānamēva prathamamuktaṁ dravadravyavijñānaṁ kurvatā, tōyādīnāṁ pañcānāṁ vargāṇāmalpavaktavyatvāt| samudrōpamatayā śāstrasyānupūrvasukhāvagāhanārtham, pūrvaṁ hyalpaṁ sukhēnāvagāhyatē paścātprabhūtamiti nyāyāt|

Adhikarana 16 shabdAnyatvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

16|80|

16 śabdānyatvaṁ nāma, yadarthaṁ paryāyaśabdaṁ varṇayanti śāstrakr̥taḥ| yathā (hr̥.ni. a. 1/1)-"rōgaḥ pāpmā jvarōvyādhirvikārō duḥkhamāmayaḥ| yakṣmātaṅkagadābādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ||' ityādi|

Adhikarana 17 pratyayadharmasya lakShaNam (80) · Śloka 80

17|80|

17 pratyayadharmō nāma,-yō na ca hēturhētudharmōpapattimātrēṇa ca kēnaciddhētutvēna vyapadiśyatē| yathā-dēvadānavagandharvādyunmādāpasmārādivicitragrahavikārā uktāḥ| yathōktam (hr̥.u. a.4/13)-"phullapadmōpamamukhaṁ sau-myadr̥ṣṭimakōpanam|" yāvat "anidramapradhr̥ṣyaṁ ca vidyāddēvavaśīkr̥tam||" ityādi| nacaitē paramārthatō hētavaḥ, kiṁ tarhi ? prajñāparādhaḥ| tathā cōktam (hr̥.u. a. 4/3)-"hētustadanuṣaktau tu sadyaḥ pūrvakr̥tō'thavā| prajñāparādhaḥ sutarām" iti|

Adhikarana 18 upanayasya lakShaNam (80) · Śloka 80

18|80|

18 upanayō nāma,-sūtrahētuprastāvēna yatrānyatprakaraṇamupanīyatē| yathā-mātrāśitīyē āhāramātrālakṣaṇaprastāvē atimātrabhōjananimittāyā visūcikāyāścikitsā upanītā| mātrāyāṁ hi vibhajyamānāyāmavaśyamūnātimātrē'pi vibhajanīyē tadapēkṣayā mātrāyāḥ samyak pratipādanasaukaryāt tatprastāvēna ca visūcikāyāścikitsā|

Adhikarana 19 samBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

19|80|

19 sambhavō nāma,-yatsūtraṁ prakaraṇaṁ vā vidhīyamānamarthasya vyāpakatvāt sakalēna śāstrēṇa vyākhyāyatē| yathā (hr̥.sū. a. 1/5)-"kāyabālagrahōrdhvāṅgaśalyadaṁṣṭrājarāvr̥ṣān| aṣṭāvaṅgāni tasyāhuścikitsā yēṣu saṁśritā||" iti| ētānyaṣṭāvaṅgāni sakalēna śāstrēṇōpadiśyanta ityācāryaḥ pratijānītē|

Adhikarana 20 viBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

20|80|

20 bhaṅgyā....vibhavakalpanāyā ścāsyāyaṁ viśēṣaḥ| ayaṁ vyākhyāyā vibhavō bhavati| sa tu vinaiva vyākhyāyāḥ paṭhyamāna ēvēti|

Adhikarana tAcCIlyAdIni 17 saptadasha (80) · Śloka 80

saptā daśa1|80|

saptadaśa tācchīlyādī[nī]tyuktam| tadyathā-1 tācchīlyam, 2 avayavaḥ, 3 vikāraḥ, 4 sāmīpyam, 5 bhūyastvam, 6 prakāraḥ, 7 guṇiguṇavibhavaḥ, 8 saṁsaktatā, 9 taddharmatā, 10 sthānam, 11 tādarthyam, 12 sāhacaryam, 13 karma, 14 guṇanimittatā, 15 cēṣṭānimittatā, 16 mūlasaṁjñā, 17 tātsthyam, iti|

Adhikarana 1 tAcCIlyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

tatra 1........1|80|

tatra 1 tācchīlyaṁ nāma,-yatkēnacidēva dharmasādr̥śyēna yuktō bhāvastācchīlyamucyatē| yathā (hr̥.ni. a. 15/15)- "sarvāṅgasaṁśrayastōdabhēdasphuraṇabhañjanam| stambhanākṣēpaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam|| kupitō'nilaḥ karōti|" ityantē na cāṅani svapanti| kiṁ tarhi ? dēvadattaḥ svapiti| taddharmasādr̥śyādaṅgāni svāpaśabdēnōcyantē| tadyathā-"puruṣaḥ suptō na kiñcidvēdayatē| na cētayatē| tathā'ṅgamapi yatkiñcinna vēdayatē nakhatōdādi| tatsuptamiva supatamityucyatē|" [iti|]

Adhikarana 2 avayavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

1|80|

2 avayavō nāma,-yatraikadēśōdāharaṇē kriyamāṇē'nuktō'nyō'pi tajjātīyakō'rthō labhyatē| yathā (hr̥.ci. a.1/3)_"laṅghanaiḥ kṣapitē dōṣē dīptē'gnau lāghavē sati| svāsthyaṁ kṣuttr̥ḍruciḥ paktirbalamōjaśca jāyatē||" ityanēnaikadēśōdāharaṇēna laṅghanēna dōṣakṣapaṇēna lāghavē sati svāsthyādyutpattiḥ| tatpratipakṣēṇa tvalaṅghanēna dōṣakṣapaṇē na jātē satyasvāsthyādayō'nuktā api labhyantē|

Adhikarana 3 vikArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 vikārō nāma,-viparītakriyā| yathā-vikārasaṁjñayā prakr̥tirapi labhyatē| prakr̥tisaṁjñayā ca vikāraḥ| tatra vikārasaṁjñayā ca prakr̥tiryathā (hr̥.sū. a. 6/114)-"puṣpē patrē phalē nālē kandē ca gurutā kramāt|" [iti] śākamadhikr̥tyōktam| atra prakr̥tiḥ pāṭhāśūkā(ṣā)dīnāṁ patrādīni| tāni hi pākēna vikriyamāṇāni cāvasthāntaraṁ pratipadyamānāni śākasaṁjñāṁ labhantē| tadayaṁ śāstrakārastēṣāṁ vikārasaṁjñāṁ, yavādimaṇḍadisaṁjñāyā yavādikaṁ cōktavān|

Adhikarana 5 BUyastvasya lakShaNam (80) · Śloka 80

1|80|

4 [samīpyaṁ nāma,-] ..................5 bhūyastvaṁ nāma,-yadēkasmin vartamānamādhikyēna kvacillabhyatē| yathā tantrē (ca.sū. a.26/42)-"amlō bhaktaṁ rōcayati" ityuktam, na ca madhurādirapi na rōcayatīti| kasyaciccāmlavidvēṣiṇō'mlō rasō bhaktavidvēṣamēva kuryāt| tatra bhūyastvamāśrityēdamuktam-'amlō rōcayati|' kadācit kasyacidvā nāsau rōcayēnna tāvatā tanna rōcanam|

Adhikarana 6 prakArasya lakShaNam (80) · Śloka 80

6|80|

6 prakārō nāma,-yō yasya samānadarmā sa tasya prakāraḥ| yathā-"kaṇṭhamēraṇḍanālēna spr̥śan vamēt|" ityuktam| na ca tatprakārāṇāṁ suvarcalāśatapuṣpādinālānāṁ na grahaṇam|

Adhikarana 7 guNigaNaviBavasya lakShaNam (80) · Śloka 80

7|80|

7 guṇiguṇavibhavō nāma,-kvacit guṇīni guṇaśabdēnōktāni| yasmādāha (hr̥.śā. a. 3/60)-"pārthivāḥ pārthivānēva" iti| na hi pārthivā guṇāḥ santi kēcit, yē paṭhyēran| guṇaśca guṇivadyathā (hr̥.u. a. 39/23)-"mēdhāsmr̥tibalōpētā babhūvuramitāyuṣaḥ|" iti| atrāyurguṇōpētamamitatvam| nāyuṣaḥ parimāṇaguṇa āyurguṇēnaiva śakyaḥ|

Adhikarana 8 saMsaktatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

8|80|

8 saṁsaktatā nāma,-yadēkasya bahubhiḥ sambandhaḥ| yathāvidyamānēṣvapi tatrānyēṣu sambandhēṣu tasyaiva vyapadēśaḥ kriyatē| yathā-madhuraskandhanirdēśēna mākṣikādayō guṇitāḥ kaṣāyādirasōpētō api madhuraprāyatvānmadhurasaṁsaktatayā|

Adhikarana 9 taddharmatAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 taddharmatā nāma,-yēna tathābhūtaṁ sattaddharmatāmāsādya darśanāttāmēvākhyāṁ labhatē| yathā (hr̥.u. a. 40/76)-"vivarjayēdbhiṣakpāśān pāśān vaivasvatāniva|" iti| māraṇadharmō hi vaivasvatapāśēna samānō dr̥ṣṭa ityatastē'pi tathaivōktāḥ|

Adhikarana 10 sthAnasya lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 sthānaṁ nāma,-yatra sthāninā sthānaṁ sthānēna vā sthānī vyapadiśyatē| tatra sthāninā sthānaṁ yathā-karṇanādaḥ śrōtrarōga ityuktaḥ| na ca śrōtrēndriyasyāstinādaḥ, kiṁ tarhi ? tadadhiṣṭhānasya karṇasya| tasmādayaṁ śrōtrēṇa sthāninā karṇamadhiṣṭhānamuktavān| sthānēna sthānī yathā-jihvā rasaṁ gr̥hṇāti| tatra na jihvā rasaṁ gr̥hṇāti, kiṁ tarhi ? rasanā|

Adhikarana 11 tAdarthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 tādarthyaṁ nāma,-yatprayōjanārthaṁ pravartatē yō bhāvastēnaiva vyapadiśyatē| yathā (hr̥.sū. a. 15/1)-"madanamadhukalambā" ityādīni chardanāni,-chardanaprayōjanānītyarthaḥ|

Adhikarana 12 sAhacaryasya lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 sāhacaryaṁ nāma,-yō yēna nityaṁ sambandha upalabhyatē, sa tasmāt sambandhāttamēva sambandhiśabdaṁ labhatē| tathā-'mathyamānād dhūmaṁ dr̥ṣṭvā jvaladbhāsuraṁ vahnidravyamavaśyamabhyutthitō vahnirityēva|

Adhikarana 13 karmaNaH lakShaNam (80) · Śloka 80

13|80|

13 karma nāma,-yatra karmakarmēti cōpacaryatē| yathōcyatē "munayaḥ praśamaṁ jagmuḥ|" na cāgrāmasthānīyaḥ kaścitpraśamō'sti| kiṁ tarhi ? indriyāṇāṁ viṣayēbhyaḥ kēvalaṁ śaktiniyamaḥ praśamaḥ| atha ca gatiḥ-karmaviṣayēbhyastivandriyāṇāṁ kriyānivr̥ttiḥ| tadēva ca karmētyuktam|

Adhikarana 14 guNanimittasya lakShaNam (80) · Śloka 80

14||80||

14 guṇanimittaṁ nāma,-yatkasya vibhūtiḥ praśaṁsādikā khyāpyatē| "dharmyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ lōkadvaparāyaṇam| anumōdāmahē brahmacaryamēkāntinirmalam||" (hr̥.u. a. 40/4) iti brahmacaryasya praśaṁsāvibhūtiḥ khyāpyatē| vrahmacaryasya hīmē guṇāḥ, nābrahmacaryasyēti|

Adhikarana 15 ceShTanimittasya lakShaNam (15) · Śloka 15

||15||

15 cēṣṭānimittaṁ nāma,-yasminnāmamātraṁ kasyacit kriyayā bhavati bhāvasya| nātra praspandakriyēṣṭā| yathā-"dīpavadasya jñānaṁ jvalati|" ityucyatē| na ca jñānasya pradīpasyēvārcīṁṣi santi ūrdhvagāmīni, dīpavadvā sannikr̥ṣṭāni dravyāntarāṇi dahanti| rūpaṁ vā sparśaṁ vā tailādikōpādānam| kintu prakāśakriyāmātraṁ parigr̥hya jvalatīti praśaṁsākarmaṇi krōdhabhayaśōkalōbhaharṣērṣyāmōhādibhirupahataṁ vijñānaṁ malōpahatadarpaṇavadaprakāśavr̥tti bhavēt|

Adhikarana 16 mUlasaMj~jAyAH lakShaNam (80) · Śloka 80

16|80|

16 mūlasaṁjñā nāma,-yā lōkē'nyasminnarthē prasiddhā tantrē cānyasmin [arthē] nivēśitā| yathā (hr̥.ni. a. 1/2)-"nidānaṁ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiśca" iti| rūpaṁ ca lōkē nīlapītalōhitādi prasiddham, svaśāstrē saṁjñayā tu rūpaṁ-liṅgaṁ lakṣaṇamiti|

Adhikarana 17 tAtsthyasya lakShaNam (80) · Śloka 80

17|80|

17 tātsthyaṁ nāma,-yadanyasyaivārthasya tatsthatvādanyasyaiva kalpyatē| tadyathā (hr̥. ni. a.10/23)-"bastimēhanayōḥ śūlam" iti| tatra puṁsaṁsthēna kāraṇēna bastimēhanayōriti kalpyatē| caitanyābhāvē bastimēhanayōḥ satōrapi śūlābhāvāt tatpradēśasthi tatvāttayōrityucaryatē|

Adhikarana tantradoShAH 15 pa~jcadasha (80) · Śloka 80

tatha1|80|

tathā tantradōṣaiḥ pañcadaśabhiraprasiddhaśabdādibhirvarjitam| [ tadyathā-]1 aprasiddhaśabdam, 2 duḥpraṇītam, 3 asaṅgatārtham, 4 asukhārōhi, 5 viruddham, 6 ativistr̥tam, 7 atisaṁkṣiptam, 8 aprayōjanam, 9 bhinnakramam, 10 saṁdigdham, 11 punaruktam, 12 niḥpramāṇakam, 13 asamāptārtham, 14 apā(na)rthakam, 15 vyāhatam, [iti]|

Adhikarana 1 aprasiddhAshabdasya lakShaNam (80) · Śloka 80

tatra1|80|

tatra 1 aprasiddhaśabdam nāma,-yallōkē nātīva prasiddham| yathā-"udakyāgamanalakṣaṇamasukhānām|" iti| yathā vā "ādhārasyāsipāṇidhārēṣvakuśalayōgatā|" iti| asyārthaḥ,-akunāma vr̥kṣaḥ tasya śalamiti|

Adhikarana 2 duHpraNItasya lakShaNam (80) · Śloka 80

1|80|

2 duḥpraṇītaṁ nāma,- sūtrabhāṣyaprayōjanarahitam|

Adhikarana 3 asa~ggatAthaMsya lakShaNam (80) · Śloka 80

3|80|

3 asaṅgatārthaṁ nāma,- yatsūtrēṇāsambaddham|

Adhikarana 4 asukhArohipadasya lakShaNam (80) · Śloka 80

4||80||

4 asukhārōhi padaṁ nāma,-yatpadasannivēśasya viṣamatayā duḥkhēnōccāryatē, carkarītādiprāyam| yathā-"dhātaryaripradam|" iti|

Adhikarana 5 viruddhasya lakShaNam (5) · Śloka 5

5||5||

5 viruddhaṁ nāma,-yad dr̥ṣṭāntasiddhāntasamayairviruddham| yathā kaścidvadēnnityaḥ puruṣō'kr̥takatvāditi hētuḥ, ghaṭa iti dr̥ṣṭāntaviruddham| tathā-madhurāmlalavaṇāḥ kaphaṁ śamayanti, kaṭutiktakaṣāyā vātaṁ jayanti, iti vaidyakasiddhāntaviruddha mētat| samayaviruddhaṁ nāma,-yathā-yaḥ samayaḥ pūrvācāryaistattvadarśibhiḥ kr̥tastaṁ vyutkramyāgacchati| yathā-"na lōṣṭaṁ vimr̥dgīyāt, na tr̥ṇaṁ chindyāt," iti| ētat tattvadarśibhiruktatvāllōṣṭamardanādi na kriyatē| na tu hēturatrāsti|

Adhikarana 6 ativistRutasya lakShaNam (6-80) · Śloka

6 ativistr̥taṁ nāma,-yathā-madhurādiskandhaṁ bruvan yāvanti madhurāṇi jagati santi madhuraprāyāṇi madhuraprabhavāṇi tānyaśēṣāṇi yadyabhidadhāti, tadā'tivistr̥tatvaṁ syāt|

Adhikarana 7 atisaMkShitpasya lakShaNam · Śloka

7 atisaṁkṣiptaṁ nāma,-yathā-yōgaśatakaprāyam| yathā vā-hētuliṅgauṣadhōddēśa ēva kriyatē, na tu tadavabōdhakavākyānāmiti śēṣaḥ|

Adhikarana 8 aprayojanasya lakShaNam (8-80) · Śloka

8 aprayōjanaṁ nāma,-yathā (hr̥.sū. a. 2/48)-"ityācāraḥ samāsēna" ityētāvadyadi vadēt, na tu brūyāt "yaṁ prāpnōti samācaran| āyurārōgyamaiśvaryam" ityādi, tadā na kaścidanutiṣṭhēditi|

Adhikarana 9 Binnakramasya lakShaNam (80) · Śloka 80

9|80|

9 bhinnakramaṁ nāma,-pūrvaṁ yēnānukramēṇōktaṁ na tēnaiva nirdiśyatē prayōjanāntarāsambhavē'pi| yathā-vātapittakaphānuddiśya "tatra rūkṣō laghuḥ (hr̥.sū. a.1/11) ityādau vātaguṇanirdēśamakr̥tvaiva pittasya vidadhīta| ēvaṁ kramō bhinnō bhavēt

Adhikarana 10 saMdigdhasya lakShaNam (80) · Śloka 80

10|80|

10 saṁdigdhaṁ nāma,-yathā-'kimakālamr̥tyurasti utanāsti ?" ityubhayatra hētvābhāsaparigrahāt saṁśayaḥ|

Adhikarana 11 punaruktasya lakShaNam (80) · Śloka 80

11|80|

11 punaruktaṁ nāma,-yō'rtha uktō'pi punarucyatē|

Adhikarana 12 niHpramANasya lakShaNam (80) · Śloka 80

12|80|

12 niḥpramāṇaṁ nāma,-yathā (hr̥.ci. a. 1/46)-"pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā mustāparpaṭakam" iti| .........

Adhikarana 13 asamAptArthasya lakShaNam (80) · Śloka 80

13|80|

13 [asamāptārthaṁ nāma,-]............atra tāvaducyatē| paratō'pi cēdityētattataḥ samāptārthatvānna jñāyatē kimanēna kāryamiti|

Adhikarana 14 anarthakasya lakShaNam (1) · Śloka 80

1|80|

14 anarthakaṁ nāma,-yadanyārthēnāpi padēnāpagatābhidhēyam||1|

Adhikarana 15 vyAhatasya lakShaNam (80) · Śloka 80

15||80||

15 vyāhataṁ nāma,-yathā-pūrvayā vākyayuktyā'parā vyāhanyatē, aparayā pūrvā vā| yathā-"anāsthāpyā mēhinaḥ" (hr̥.sū. a. 19/4) ityuktvā punarāsthāpanamanujajñē| mustādērniryūhē papāṭha (hr̥.ka. a. 4/40)-"vātāsr̥kśōphamēhārśōgulmaviṇmūtrasaṅgraham|" ityādi| tadatra vidhipratiṣēdhayōḥ parasparavirōdhādvyāhatatvam| atra samādhānārthaṁ vipulamataya ēvamabhidadhuḥ,-pramēhiṇamāsthāpyaniṣēdhādbastikalpē punaranujñānāt tantrakr̥tō'bhiprāyaviśēṣa īdr̥ganumīyatē,-mēhinō vātasya prabalatvēna bastimantarēṇa nānyastathāvidha upakramō'ti, tasmāttasyāvasthāturavaśādyōjyō bastiḥ| yadā''rtamēhinō dr̥śyatē pavanasyālpatvē(tvaṁ), tadōpakramāntarēṇaiva cikitsituṁ śakya iti, tadā bastirna yōjya iti pratipādayitumēvaṁvidhō vinyāsaḥ kr̥taḥ| iti-pūrvōktaiḥ, tantraguṇaiḥ-tantrayuktyākhyairyuktam, tantradōṣaiḥ-aprasiddhaśabdādibhirvarjitam, alpasamudyamānāṁ-stōkavyāyāmānāṁ, prītyarthaṁ pr̥thagēvēdaṁ tantramuktam| kimbhūtam ? cikitsāśāstram,-śatasahasraṁ brahmaprōktamagnivēśādipraṇitaṁ vā, vyāpya paritaḥ-samantāt, sthitam| na caitat svamanīṣānirūpitamityāha-vipulētyādi| vipulaṁ-vistīrṇaṁ samastavastuviṣayaṁ, amalaṁ nirmalamaviparyastaṁ, vijānaṁ yēṣāṁ mahāmunīnāṁ-ātrēyādīnāṁ, ta ēvam| tē ca tē vipulāmalavijñānamahāmunayaśca| tēṣāṁ mataṁ abhiprāyaḥ, tadanu gacchati-anuvartatē, yattat vipulāmalavijñānamahāmunimatānugam| nanu, saṅgrahēṇaiva mahāmunitaṁ saṅgr̥hītam| tatkimanēna ? ityāha-mahāsāgara iva gambhīrō yaḥ saṅgrahākhyastasyōpalakṣaṇaṁ-upāya[na]bhūtamētat| tasmāt pr̥thagētat tantramuditam| aṣṭāvaṅgāni yasya tadēvam, aṣṭāṅgaṁ ca tadvaidyakaṁ ca, tadēva mahōdadhiraṣṭāṅgavaidyakamahōdadhiḥ, tasya manthanamiva manthanaṁ-pāṭhaśravaṇacintanādibhirvikṣōbhaṇāt, tēna karaṇabhūtēna| yō'ṣṭāṅgasaṅgraha ēva mahānamr̥tarāśirāptaḥ| tasmāt-aṣṭāṅgasaṅgrahamahāmr̥tarāśēḥ sakāśāt, pr̥thagētattantramuditam| kīdr̥śam ? analpaṁ phalaṁ-āyurārōgyaiśvaryasukhādikaṁ yasya tadēvaṁ, mahāphalamityarthaḥ| tadayaṁ bhāvaḥ,-tantrasyāsyālpatvāt pāṭhādiṣu svalpa ēvāyāsō bhavati mahacca phalaṁ yataḥ syāt, tatō'yamādaraṇīya ityarthaḥ| vasantatilakaṁ vr̥ttam|

Adhikarana idaM tantraM mantravatsaM prayoktavyam (81) · Śloka 81

idamāgamasiddhatvātpratyakṣaphaladarśanāt| mantravatsaṁprayōktavyaṁ na mīmāṁsyaṁ kathañcana||81||

saṁ-idaṁ-anantarābhihitaṁ tantraṁ, mantravadācaritaṁ saṁprayōktavyam| na kathañcidapi mīmāṁsyam,-kimidaṁ syādvā navēti saṁśayō na kārya ityarthaḥ| kasmāt ? suviśuddhajñānēbhyō mahāmunibhya āgamēna śuddhatvāt, tathā pratyakṣaphalasya-jvaracikitsādikasya, darśanāt|

Adhikarana kathattantrasya pAThAvabodhAnuShThAne Palam (82) · Śloka 82

dīrghajīvitamārōgyaṁ dharmamarthaṁ sukhaṁ yaśaḥ| pāṭhāvabōdhānuṣṭhānairadhigacchatyatō dhruvam||82||

saṁ-ataḥ-aṣṭāṅgahr̥dayākhyāttantrāt, pāṭhāvabōdhānuṣṭhānaiḥ-rōgacikitsālakṣaṇēna, dhruvaṁ-avaśyaṁ, dīrghajīvitādīn prāpnōti| na ca tānēva prāpnōti| kiṁ tarhi ? paramapītyāha-

Adhikarana etattantrapaThanasya Palam (83) · Śloka 83

ētatpaṭhan saṅgrahabōdhaśaktaḥ svabhyastakarmā bhiṣagaprakampyaḥ| ākampayatyanyaviśālatantra- kr̥tābhiyōgān yadi tanna citram||83||

saṁ-ētat-anantarōktamaṣṭāṅgahr̥dayākhyaṁ tantraṁ, adhīyānaḥ(paṭhan)-kaṇṭhē dadhat, saṅgrahabōdhaśaktaḥ-ētadgranthārthaviśēṣa-śēṣavastvavabōdhārtham| tasmāt svabhyastakarmā ata ēva pāṭhāvabōdhaḥ| svabhyastakarmā-tasya guṇaśatayōgādaṣṭāṅgahr̥dayasya vyākhyānāmanyēṣāṁ bhēṣajakarmajēna satsvabhyastakarmaṇā cikitsakaḥ, akṣōbhyaḥ san, anyēṣu-carakādiṣu, viśālatantrēṣu vihitābhiyōgān vaidyān yadi kampayati-kṣōbhayati, tannāścaryam| upajātirvr̥tam| yathā cākampayantē'parē bhiṣajastathā darśayannāha-

Adhikarana carakAdyekaikaragranthAByAse na samyakj~jAnam (84) · Śloka 84

yadi carakamadhītē tad dhruvaṁ suśrutādi- praṇigaditagadānāṁ nāmamātrē'pi bāhyaḥ| atha carakavihīnaḥ prakriyāyāmakhinnaḥ kimiva khalu karōtu vyādhitānāṁ varākaḥ||84||

saṁ-yadi kēvalaṁ carakaṁ paṭhati tatastasmāt suśrutādipraṇigaditānāṁ-vartmasandhisitādijānāṁ rōgāṇāṁ, dhruvaṁ saṁjñāmātrāvabōdhē'pi bāhyaḥ| kintu hētulakṣaṇōpakramēṇānabhijña ityapiśabdārthaḥ| atha carakavihīnaḥ kēvalaṁ suśrutapāṭhasādhyaprakriyāyāṁ dōṣadūṣyakālabalaśarīrasattvasātmyādilakṣaṇāyāṁ, akhinnaḥ san vyādhitānāṁ-kāsaśvāsādyabhibhūtānāṁ, kimiva varākaḥ-alpadhīḥ, vidadhātu ? na kiñcidvidadhātuṁ śakta ityarthaḥ| iha tu carakōktaprakriyāyāḥ pratipādanāt suśrutōktāmayābhidhānācca tadadhyētā rōgacikitsāyāṁ pravartamānō rōgaśānti dhruvaṁ vidadhātyēva| mālinīvr̥ttam|

Adhikarana yadyaBiniveshastArhi AdyaM vaidyakaM paThatu (85) · Śloka 85

athaiva manyasē yadyapi tatra tantramētadguṇam, tathā'pyārṣatantrādhyayanē samādhānātiśaya iti| tata idamāha abhinivēśavaśādabhiyujyatē subhaṇitē'pi na yō dr̥ḍhamūḍhakaḥ| paṭhatu yatnaparaḥ puruṣāyuṣaṁ sa khalu vaidyakamādyamanirvidaḥ||85||

saṁ-abhinivēśō-vastupakṣapātaḥ, tasya vaśaḥ-sāmarthyaṁ, tasmāt| anyatra guṇadōṣāvabhiyōktā śōbhanōktē'pi tantrē yōnābhiyujyatē-r̥ṣipraṇītē prītiṁ karōti, sa nara ādau bhavamādyaṁ,-prathamapraṇītaṁ brahmōktaṁ śatasāhasraṁ, vaidyakaṁ yatnaparastathā anirvēdaḥ san puruṣāyuṣaṁ-varṣaśataṁ, paṭhatu| kilāsmin kālē hīyamānabuddhimēdhājīvitasya puruṣasya śravaṇacintanāvabōdhānuṣṭhānāni sudūrōtsāritānyēvētyarthaḥ| puruṣāyuṣamityacaturādisūtrē nipātitam| [ drutavilambitaṁ vr̥ttam| ]

Adhikarana aBidhAtRuvashAd kiM dravyashaktirvishiShyate? (86) · Śloka 86

athaivaṁ manyasē vaktr̥tvaviśēṣādavaśyamēvārthātiśayō bhavati| tasmādādyēṣu sukr̥tēṣvēvābhiyōgō yuktō, na tvidānīntanakavikr̥tēṣviti, tadētanna vācyam| kutaḥ ? ityāha vātē pittē ślēṣmaśāntau ca pathyaṁ tailaṁ sarpirmākṣikaṁ ca kramēṇa| ētad brahmā bhāṣatāṁ brahajō vā kā nirmantrē vaktr̥bhēdōktiśaktiḥ||86||

saṁ-vātē tailaṁ pathyaṁ, pittē ghr̥taṁ pathyaṁ, ślēṣmākṣikaṁ pathyaṁ, yathākramam| ityēvaṁ bhagavān brahmā bhāṣatām, brahmajō vā-sanatkumārādiḥ, bhāṇatu| nirmantrē-aśabdasvabhāvē tailādikē svākarata utpannē, vātādiśamanaśaktērvaktr̥viśēṣōktyā śaktirna kācidityarthaḥ| śālinīvr̥ttam|

Adhikarana ato mAdhyasthyamavalambyatAm (87) · Śloka 87

tadēvōpasaṁharan spaṣṭayati abhidhātr̥vaśāt kiṁ vā dravyaśaktirviśiṣyatē| atō matsaramutsr̥jya mādhyasthyamavalambyatām||87||

sa0-vaktr̥vaśāt kiṁ tailādērdravyasya śaktirviśiṣyatē ? api tu na kaścidēva viśēṣa utpadyatē| yataḥ svabhāvahētubhya ēva ētacchaktiyuktāścōtpannāḥ| atō-vidhātr̥śād dravyaśaktiviśēṣalakṣaṇāddhētōḥ, matsaramutsr̥jya-vidvēṣaṁ vihāya, mādhyasthyamāśrīyatām| madhyasthō hi puruṣaḥ kālabudhdyādyanurūpamidamēva śāstramupakārakaṁ mama, na tvatō'paraṁ śāstramupakārakaṁ buddhyā parāmarśyādhyēṣyatē, na tvajñānābhinivēśāgrahamētītyarthaḥ|

Adhikarana RuShipraNIte prItiScet BeDAdyAH kiMna paThacante? tasmAtsuBAShitaM grAhrAm (88) · Śloka 88

nanu, kimasmākamupakārakatvādidvārēṇa r̥ṣipraṇītamēva tantramanurāgavaśādadhyēṣyam ? ityāśaṅkyāha r̥ṣipraṇītē prītiścēnmuktvā carakasuśrutau| bhēḍādyāḥ kiṁ na paṭhyantē tasmādgrāhyaṁ subhāṣitam||88||

sa0-yadi r̥ṣipraṇītē prītistataścarakasuśrutākhyau hitvā bhēḍajātūkarṇyādimunipraṇītāni śāstrāṇi kimiti na paṭhyantē sarvēṇaiva vaidyavr̥ndēna| api tu subhāṣitapriyatayā carakasuśrutau bāhulyēna yathā paṭhyētē, na tathā bhēḍādayaḥ| tasmātsthitamētat subhāṣitaṁ grāhyam, na tu munipraṇītamēva tantram| ataścarakasuśrutavadanārṣamapīdaṁ guṇavattvānmatimadbhirgrāhyamēva|

Adhikarana sarvAyurvedasArabhUtametat hRudayaM kRutvA yacchubhaM prAptaM tena jagataH shubhamastu (89-40) · Śloka 40

hr̥daya hr̥dayamētatsarvāyurvēdavāṅmayapayōdhēḥ| kr̥tvā yacchubhamāptaṁ śubhamastu paraṁ tatō jagataḥ||89|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē vājīkaraṇavidhirnāma catvā- riṁśō'dhyāyaḥ||40||

saṁ-ētat-hr̥dayākhyaṁ tantraṁ, hr̥dayamiva| kasya ? sarvāyurvēdavāṅmayapayōdhēḥ| yathā hr̥dayaṁ śarīrasyaikadēśamapi daśabhirmūlasirābhiḥ sakalaṁ kāyaṁ vyāpnōti, tathēdamapi ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ sakalamaṣṭāṅgāyurvēdavāṅmayaṁ vyāpya sthitamiti sādharmyāt| tadēvamīdr̥śaṁ hr̥dayaṁ kr̥tvā-vidhāya, yatkalyāṇaṁ paraṁ-śrēṣṭhaṁ, prāptaṁ [ tataḥ- ] tasmācchubhāt, jagataḥ-bhuvanasya, maṅgalaṁ bhavatviti| āryā| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē vājīkaraṇa- vidhirnāma catvāriṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 40|| iti vājīkaraṇamaṣṭamamaṅgaṁ samāptaṁ|