Adhikarana vartmarogavij~jAnIyAdhyAyaH||8|| (2-3) · Śloka 3
prādhānyāt pūrvamupanyāsa ityāha athātō vartmarōgavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
)|3|
View original
प्राधान्यात् पूर्वमुपन्यास इत्याह अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
)|३|
apasmārādanantaraṁ śālākyamupakramyatē| yathaiva hr̥dayākhyamahāmarmāśritairapasmārō janyatē tathaiva murdhākhyamahāmarmāśritairūrdhvajatrūtthā rōgā janyantē| tēṣāmapi ca madhyē cakṣūrōgāṇāṁ sa0-vartmani rōgā vartmarōgāḥ,-kr̥cchrōnmīlādayaḥ, tēṣāṁ vijñānaṁ-bōdhaḥ, sa vidyatē yasminniti chaḥ, tasya pūrvavalluk|
Adhikarana nayanarogANAM samprAptiH (1-3) · Śloka 3
sarvarōganidānōktairahitaiḥ kupitā malāḥ|
acakṣuṣyairviśēṣēṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ||1||
śirābhirūrdhvaṁ prasr̥tā nētrāvayavamāśritāḥ|
vartma sandhiṁ sitaṁ kr̥ṣṇaṁ dr̥ṣṭiṁ vā sarvamakṣi vā||2||
rōgān kuryuḥ|
|3|
View original
सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः|
अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः||१||
शिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः|
वर्त्म सन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा||२||
रोगान् कुर्युः|
|३|
sa0-sarvarōganidānē uktāni-abhihitāni yathāyōgaṁ tiktōṣaṇādīni, tairāhāravihāraiḥ prakupita malā rōgān kuryuḥ| viśēṣādacakṣuṣyairāhāravihāraiḥ kupitā malāḥ prāyō-bāhulyēna, pittānusāriṇastathā śirādibhiḥ karaṇabhūtābhirūrdhvaṁ jatruṇaḥ prasr̥tāstathā nētrasya sambandhinamavayavaṁ-vakṣyamāṇaṁ vartmādikaṁ, āśritāḥ| vartmētyādi| vāśabdaḥ pratyēkaṁ yujyatē, vartma vā sandhiṁ vā sitaṁ vā'sitaṁ vā dr̥ṣṭiṁ vā sakalaṁ lōcanamāśritāḥ| iti sāmānyēna nayanarōgāṇāṁ samprāptiḥ|
Adhikarana 1 kRucchronmIlasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4
calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ|
suptōtthitasya kurutē vartmastambhaṁ savēdanam||3||
pāṁśupūrṇābhanētratvaṁ kr̥cchrōnmīlanamaśru ca|
vimardanāt syācca śamaḥ kr̥cchrōnmīlaṁ vadanti tat||4||
View original
चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः|
सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्||३||
पांशुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च|
विमर्दनात् स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तत्||४||
sa0-tatra-tēṣu vartmādyāśritēṣu madhyē, vartmāśrayāḥ sirā vāyuḥ prāpya suptōtthitasya narasya vartmastambhaṁ kurutē, rujayā saha| tathā paṁśupūrṇābhanayanatvaṁ kr̥cchrēṇōnmīlanamaśru ca kurutē| vimardanāt-malanācca, śamaḥ syāt| taṁ-īdr̥ksvarūpaṁ, kr̥cchrōnmīlākhyaṁ nētrērōgaṁ vadanti|
Adhikarana 2 nimeShasya lakShaNam (5) · Śloka 5
cālayan vartmanī vāyurnimēṣōnmēṣaṇaṁ muhuḥ|
karōtyaruṅ nimēṣō'sau|5|
View original
चालयन् वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः|
करोत्यरुङ् निमेषोऽसौ|५|
sa0-vāyurvatmanī cālayan nimēṣōnmēṣaṇaṁ pīḍārahitaṁ punaḥ punaḥ karōti| asau nimēṣākhyō rōgō jñēyaḥ|
Adhikarana 3 vAtahatasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6
|
vartma yattu nimīlyatē||5||
vimuktasandhi niścēṣṭaṁ hīnaṁ vātahataṁ hi tat|
|6|
View original
|
वर्त्म यत्तु निमील्यते||५||
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं हीनं वातहतं हि तत्|
|६|
sa0-yatpunarvartma vimuktasandhi tathā niścēṣṭaṁ hīnam ca nimīlyatē taṁ vātahatākhyaṁ rōgaṁ vadanti, 'munayaḥ' iti śēṣaḥ|
Adhikarana 4 kumbhipiTikAyAH lakShaNam (6-7) · Śloka 7
|
kr̥ṣṇāḥ pittēna bahvyō'ntarvartma kumbhīkabījavat||6||
ādhmāyantē punarbhinnāḥ piṭikāḥ kumbhisaṁjñitāḥ|
|7|
View original
|
कृष्णाः पित्तेन बह्व्योऽन्तर्वर्त्म कुम्भीकबीजवत्||६||
आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञिताः|
|७|
sa0-pittēna kr̥ṣṇavarṇāḥ piṭikā bahvyō vartmanōrmadhyē kumbhīkabījatulyāstathā bhinnāḥ satyaḥ punaradhmāyantē, tāḥ kumbhīsaṁjñāḥ|
Adhikarana 5 pittotkliShTasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
sadāhaklēdanistōdaṁ raktābhaṁ sparśanākṣamam||7||
pittēna jāyatē vartma pittōtkliṣṭamuśanti tat|
|8|
View original
|
सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्||७||
पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्|
|८|
sa0-pittēna sadāhaklēdanistōdaṁ tathā raktākāraṁ sparśanākṣamaṁ vartma jāyatē, tat pittōtkliṣṭamuśanti-kathayanti|
Adhikarana 6 pakShmashAtasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
|
karōti kaṇḍūṁ dāhaṁ ca pittaṁ pakṣmāntamāsthitam||8||
pakṣmaṇāṁ śātanaṁ cānu pakṣmaśātaṁ vadanti tam|
|9|
View original
|
करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमास्थितम्||८||
पक्ष्मणां शातनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्|
|९|
sa0-pittaṁ pakṣmāntamāsthitaṁ kaṇḍūm dāhaṁ ca karōti| anupaścāt, pakṣmāṇāṁ śātaṁ karōti| taṁ pakṣmaśātaṁ varṇayanti|
Adhikarana 7 pothakyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10
|
pōthakyaḥ piṭikāḥ śvētāḥ sarṣapabhā ghanāḥ kaphāt||9||
śōphōpadēharukkaṇḍūpicchilāśrusamanvitāḥ|
|10|
View original
|
पोथक्यः पिटिकाः श्वेताः सर्षपभा घनाः कफात्||९||
शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलाश्रुसमन्विताः|
|१०|
sa0-kaphāt piṭikāḥ sitāḥ sarṣapōpamā ghanāḥ-nibiḍāḥ, śōphādiyutāḥ pōthakīsaṁjñāḥ|
Adhikarana 8 kaphotkliShTasya lakShaNam (10) · Śloka 10
|
kaphōtkliṣṭaṁ bhavēdvartma stambhaklēdōpadēhavat||10||
View original
|
कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्||१०||
sa0-stambhādiyutaṁ vartma yad bhavēt tatkaphōtkliṣṭaṁ nāma|
Adhikarana 9 lagaNasya lakShaNam (11) · Śloka 11
granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ kaphāt|
kōlamātraḥ sa lagaṇaḥ kiñcidalpastatō'tha vā||11||
View original
ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्|
कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथ वा||११||
sa0-kaphāt yō granthiḥ kōlamātraḥ, athavā tataḥ-tasmāt kōlātkiñcidalpaḥ, pāṇḍuḥ pīḍāpākarahitaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaśca syāt, sa lagaṇākhyaḥ|
Adhikarana 10 utsa~ggAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12
raktā raktēna piṭikā tattulyapiṭikācitā|
utsaṅgākhyā|12|
View original
रक्ता रक्तेन पिटिका तत्तुल्यपिटिकाचिता|
उत्सङ्गाख्या|१२|
sa0-raktēna raktēvarṇā piṭikā tattulyapiṭikairācitā utsaṅgākhyā|
Adhikarana 11 utkliShTasya lakShaNam (12) · Śloka 12
|
tathōtkliṣṭaṁ rājimatsparśanākṣamam||12||
View original
|
तथोत्क्लिष्टं राजिमत्स्पर्शनाक्षमम्||१२||
sa0-tathā-utsaṅgavat, utkliṣṭākhyaṁ vartma| tacca na piṭikārupam, kiṁ tarhi ? rājiyutaṁ sparśanākṣamaṁ ca syāt|
Adhikarana 12 arshasaH lakShaNam (13) · Śloka 13
arśō'dhimāṁsaṁ vartmāntaḥ stabdhaṁ snigdhaṁ sadāharuk|
raktaṁ raktēna tatsrāvi chinnaṁ chinnaṁ ca vardhatē||13||
View original
अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्|
रक्तं रक्तेन तत्स्रावि छिन्नं छिन्नं च वर्धते||१३||
sa0-adhikamāṁsaṁ ca vartmābhyantarasthitamarśō nāma raktēna syāt| raktaṁ varṇataḥ, tathā stabdhatādiguṇaṁ syāt| tathā tatsrāvitadraktaṁ sravatyabhīkṣṇam| tat punaḥpunaschinnamapi vardhatē|
Adhikarana 13 a~jjanAyAH lakShaNam (14) · Śloka 14
madhyē vā vartmanō'ntē vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā|
mudgamātrā'sr̥jā tāmrā piṭikā'ñjananāmikā||14||
View original
मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा|
मुद्गमात्राऽसृजा ताम्रा पिटिकाऽञ्जननामिका||१४||
sa0-asr̥jā tāmrā piṭikā mudgapramāṇā vartmanō madhyē'ntē vā kaṇḍvādimatī sthirā cāñjananāmikā syāt|
Adhikarana 14 visavartmanaH lakShaNam (15) · Śloka 15
dōṣairvartma bahiḥ śūnaṁ yadantaḥ sūkṣmakhācitam|
sasrāvamantarudakaṁ bisābhaṁ bisavartma tat||15||
View original
दोषैर्वर्त्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मखाचितम्|
सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्||१५||
sa0-dōṣaiḥ-vātādibhiḥ, bahiḥ śūnaṁ yadvartma sūkṣmaiḥ khaiḥchidraiḥ, antarācitaṁ sasrāvaṁ ca tad bisavartma, udakāntaḥsthitasacchidrabisatulyatvāt|
Adhikarana 15 utkliShTavartmanaH lakShaNam (16) · Śloka 16
yadvartmōtkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt|
raktadōṣatrayōtklēśādbhavatyutkliṣṭavartma tat||16||
View original
यद्वर्त्मोत्क्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्|
रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्||१६||
sa0-yadvartma raktōtklēśāddōṣatrayōtklēśācca utkliṣṭaṁ-utklēśitaṁ sat, akasmāt-hētuṁ vinaiva, mlānimiyāt-śuṣkatvaṁ yāyāt, tadutkliṣṭavartma syāt|
Adhikarana 16 shyAvavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17
śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṁ rukklēdaśōphavat|
|17|
View original
श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्क्लेदशोफवत्|
|१७|
sa0-raktasahitaistrimalairyadvartma śyāvaṁ rujā klēdēna śōphēna ca yuktaṁ bhavati, tacchyāvavartma|
Adhikarana 17 kliShTavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17
|
śliṣṭākhyaṁ vartmanī śliṣṭē kaṇḍūśvayathurāgiṇī||17||
View original
|
श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी||१७||
sa0-śliṣṭē-ēkatra saṁlagnē, vartmanī kaṇḍvādiyutē śliṣṭavartma nāma|
Adhikarana 18 sikatAvartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18
vartmanō'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭikāḥ sikatōpamāḥ|
sikatāvartma|18|
View original
वर्त्मनोऽन्तः खरा रूक्षाः पिटिकाः सिकतोपमाः|
सिकतावर्त्म|१८|
sa0-vartmanō madhyē vālikātulyāḥ piṭikāḥ kharasparśāstathā rūkṣāḥ, tat sikatāṁvartma|
Adhikarana 19 kardamavartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18
|
kr̥ṣṇaṁ tu kardamaṁ kardamōpamam||18||
View original
|
कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्||१८||
sa0-kardamasadr̥śaṁ kr̥ṣṇaṁ vartma kardamākhyam|
Adhikarana 20 bahalavartmanaH lakShaNam (19) · Śloka 19
bahalaṁ bahalairmāṁsaiḥ savarṇaiścīyatē samaiḥ|
|19|
View original
बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्चीयते समैः|
|१९|
sa0-bahalaiḥ-ghanaiḥ, māṁsaiḥ savarṇaiḥ samaiḥ-na viṣamaiḥ, cīyatē tadbahalaṁ nāma|
Adhikarana 21 kukUNasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20
|
kukuṇakaḥ śiśōrēva dantōtpattinimittajaḥ||19||
syāttēna śiśurucchranatāmrākṣō vīkṣaṇākṣamaḥ|
savartmaśūlapaicchilyaḥ karṇanāsākṣimardanaḥ||20||
View original
|
कुकुणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः||१९||
स्यात्तेन शिशुरुच्छ्रनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः|
सवर्त्मशूलपैच्छिल्यः कर्णनासाक्षिमर्दनः||२०||
sa0-kukūṇakaḥ śiśōrēva-na mahatō, jayatē| yatō'sau dantōtpattihētukō bhavati| tēna-kukūṇakēna, bāla ucchūnatāmranayanō vīkṣaṇākṣamastathā vartmaśūlādimān karṇādimardanaśca syāt|
Adhikarana 22 pakShmoparodhasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22
pakṣmōparōdhē saṅkōcō vartmanāṁ jāyatē tathā|
kharatā'ntarmukhatvaṁ ca rōmṇāmanyāni vā punaḥ||21||
kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghr̥ṣṭaṁ tairakṣi śūyatē|
uṣyatē cānilādidviḍalpāhaḥ śāntiruddhr̥taiḥ||22||
View original
पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनां जायते तथा|
खरताऽन्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः||२१||
कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते|
उष्यते चानिलादिद्विडल्पाहः शान्तिरुद्धृतैः||२२||
sa0-pakṣmōparōdhē vartmanāṁ saṅkōcō bhavati| tathā kharatvamantarmukhatvaṁ ca rōmṇām, anyāni va rōmāṇi jāyantē| taiścakharāntarmukhaiḥ, apūrvairvā rōgasvabhāvāttīkṣṇāgraiḥ kaṇṭakairiva ghr̥ṣṭamakṣiśūyatē| uṣyatē ca-sāntardāhastīvrōṣmā syādityarthaḥ| tathā pavanādidviṭ, ādiśabdēnānalātapau gr̥hyētē| stōkānyahānyuddhr̥taiḥ-utpāṭitaistaistaiḥ, śāntirbhavati|
Adhikarana 23 alajyAH lakShaNam (23) · Śloka 23
kanīnakē bahirvartma kaṭhinō granthirunnataḥ|
tāmraḥ pakvō'srapūyasrudalajyādhmāyatē muhuḥ||23||
View original
कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः|
ताम्रः पक्वोऽस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः||२३||
sa0-kanīnakē vartmanōrbāhyataḥ kaṭhina unnatō granthiralajītyucyatē| kimbhūtō granthiḥ ? tāmraḥ pakvaścāsrasrāvī pūyasrāvī ca| tathā muhurmuhuḥ srutaḥ sannādhmāyatē|
Adhikarana 24 arbudasya lakShaNam (24) · Śloka 24
vartmāntarmāṁsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathitō'rujaḥ|
srāsraiḥ syādarbudō dōṣairviṣamō bāhyataścalaḥ||24||
View original
वर्त्मान्तर्मांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः|
स्रास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्चलः||२४||
sa0-vartmanō'ntarē māṁsapiṇḍākr̥tiḥ śvayathuḥ saraktaistribhirdōṣairarbudaḥ syāt| kimbhūtaḥ śvayathuḥ ? grathitō nīrujaḥ| sa ca bāhyataścalō viṣamaśca syāt|
Adhikarana evaM vartmasaMshrayAshcaturviMshatiH (25) · Śloka 25
caturviṁśatirityētē vyādhayō vartmasaṁśrayāḥ|
|25|
View original
चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः|
|२५|
sa0-iti-anēna prakārēṇa, caturviṁśatisaṅhkhyā vartmāśrayā rōgāḥ syuḥ|
Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26
|
ādyō'tra bhēṣajaiḥ sādhyō dvau tatō'rśaśca varjayēt||25||
pakṣmōparōdhō yāpyaḥ syācchēṣāñchastrēṇa sādhayēt|
|26|
View original
|
आद्योऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततोऽर्शश्च वर्जयेत्||२५||
पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रेण साधयेत्|
|२६|
sa0-[ atra-] ēṣu madhyāt, ādyaḥ-kr̥cchrōnmīlanākhyō, bhēṣajaiḥ sādhyaḥ| tataḥ-anantaraṁ, dbau-nimēṣavātahatau arśaśca varjayēt| pakṣmōparōdhō yāpanīyaḥ| śēṣān-ēkōnaviṁśatiṁ, śastrēṇōpacarēt|
Adhikarana shastrasAdhyeShu kuTTanacchedanAdi (8) · Śloka 8
|
kuṭṭayētpakṣmasadanaṁ chindyāttēṣvapi cārbudam||26||
bhindyāllagaṇakumbhīkābisōtsaṅgāñjanālajīḥ|
pōthakīśyāvasikatāśliṣṭōtkliṣṭacatuṣṭayam||27||
sakardamaṁ sabahalaṁ vilikhētsakukūṇakam|
27 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhagupasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttara- sthānē vartmarōgavijñānīyō nāma aṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
View original
|
कुट्टयेत्पक्ष्मसदनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्||२६||
भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाबिसोत्सङ्गाञ्जनालजीः|
पोथकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्||२७||
सकर्दमं सबहलं विलिखेत्सकुकूणकम्|
२७ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुपसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने वर्त्मरोगविज्ञानीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
sa0-tēṣvapi-śastrasādhyēṣu madhyē, pakṣmasadanaṁ kuṭṭayēt sūcīkūrcēna| arbudaṁ ca chindyādvr̥ddhipatrādinā| lagaṇādīni vrīhimukhādinā bhindyāt| pōthakyādayaḥ kukūṇakāntā ēkādaśa vilēkhyāḥ| utkliṣṭacatuṣṭayaṁ-pittōtkliṣṭaṁ kaphōtkliṣṭaṁ raktōtkliṣṭamutkliṣṭavartmacēti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē vartmarōga- vijñānīyō nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8||