8. chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitam

Adhikarana atha CardihRudrogatRuShNAcikitsitannAmAShTamo~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તં છર્દ્યાદિકસ્ય ચિકિત્સાપ્રદર્શનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ||૧||

Adhikarana la~gghanam (2) · Śloka 2

આમાશયોત્ક્લેશભવાઃ પ્રાયશ્છર્દ્યો હિતં યતઃ| લઙ્ઘનં પ્રાગૃતે વાયોઃ .....................||૨||

સર્વાસુ છર્દિષુ પ્રથમં સર્વં લઙ્ઘનમિષ્યતે| વાયુપ્રભવાં છર્દિં વર્જયિત્વા| યતઃ પ્રાયેણ છર્દય આમાશયે યો દોષાણામુત્ક્લેશઃ તત્પ્રાભવાઃ||૨||

Adhikarana Sodhanam (3) · Śloka 3

.........................વમનં તત્ર યોજયેત્| બલિનો બહુદોષસ્ય લભતઃ પ્રતતં બહુ| તતો વિરેકં ક્રમશો હૃદ્યં મદ્યં ફલામ્બુભિઃ| ક્ષીરૈર્વા સહ સ હ્યૂર્ધ્વં ગતં દોષં નયત્યધઃ| શમનં ચૌષધં રૂક્ષદુર્બલસ્ય તદેવ તુ||૩||

વમનં તત્રેત્યાદિનાઽવસ્થાવિશેષેષુ લઙ્ઘનવિશેષા ઉચ્યન્તે| તત ઇતિ વમને યોજિતે| સ હીતિ વિરેકૈઃ| રૂક્ષદુર્બલસ્ય તદેવ શમનમેવ| ન તુ બલિન ઉક્તં શોધનમ્| બલવતસ્તુ||૩||

Adhikarana annam (4) · Śloka 4

પરિશુષ્કં પ્રિયં સાત્મ્યમન્નં લઘુ ચ શસ્યતે| ઉપવાસસ્તથા યૂષા રસાઃ કામ્બલિકાઃ ખડાઃ| શાકાનિ લેહા ભોજ્યાનિ રાગષાડવપાનકાઃ| ભક્ષ્યાઃ શુષ્કાઃ વિચિત્રાશ્ચ ફલાનિ સ્નાનઘર્ષણમ્| ગન્ધાઃ સુગન્ધયો ગન્ધફલપુષ્પાન્નપાનજાઃ| ભુક્તમાત્રસ્ય સહસા મુખે શીતામ્બુસેચનમ્||૪||

પરિશુષ્કં દ્રવરહિતમ્| રસાદીનાં લક્ષણં કૃતાન્ન ઉક્તમ્| ઘર્ષણં યેન ચૂર્ણેનાઙ્ગમુદ્ઘૃષ્યતે| ગન્ધાઃ સુગન્ધયઃ સુરભય એવ ગન્ધાદિજાઃ| ગન્ધશબ્દેન ગન્ધદ્રવ્યાણ્યુચ્યન્તે||૪||

Adhikarana vAtajAyAM CardyAm (5) · Śloka 5

હન્તિ મારુતજાં છર્દિં સર્પિઃ પીતં સસૈન્ધવમ્| કિઞ્ચિદુષ્ણં વિશેષેણ સકાસહૃદયદ્રવામ્| વ્યોષં ત્રિલવણાઢ્યં વા સિદ્ધં વા દાડિમામ્બુના| સશુણ્ઠીદધિધાન્યેન પીતં તુલ્યામ્બુ વા પયઃ| વ્યક્તસૈન્ધવસર્પિર્વા ફલામ્લો વૈષ્કિરો રસઃ| સ્નિગ્ધં ચ ભોજનં શુણ્ઠીદધિદાડિમસાધિતમ્| કોષ્ણં સલવણં ચાત્ર હિતં સ્નેહવિરેચનમ્||૫||

વાતજાં છર્દિં સસૈન્ધવં સર્પિર્હન્તિ| તદ્ધિ સકાસાદિકાં છર્દિં વિશેષેણ હન્તિ| દાડિમક્વાથેન સશુણ્ઠ્યાદિકેન સર્પિઃ| તુલ્યામ્બુ વા પયઃ પીતં મારુતજાં છર્દિં હન્તિ| વ્યક્તં પ્રભૂતં સૈન્ધવં સર્પિશ્ચ યસ્મિન્ વૈષ્કિરે રસે| કોષ્ણં સલવણં ચેતિ ભોજનવિશેષણમ્| અત્ર ચ વાતજાયાં છર્દ્યાં સ્નેહવિરેચનં હિતમ્||૫||

Adhikarana pittajAyAM CardyAm (6) · Śloka 6

પિત્તજાયાં વિરેકાર્થઃ દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસૈસ્ત્રિવૃત્| સર્પિર્વા તૈલ્વકં યોજ્યં વૃદ્ધઞ્ચ શ્લેષ્મધામગમ્| ઊર્ધ્વમેવ હરેત્પિત્તં સ્વાદુતિક્તૈર્વિશુદ્ધિમાન્| પિબેન્મન્થં યવાગૂં વા લાજૈઃ સમધુશર્કરૈઃ| મુદ્ગજાઙ્ગલજૈરદ્યાદ્વ્યઞ્જનૈઃ શાલિષષ્ટિકમ્||૬||

પિત્તજાયાં સુબોધમ્| વૃદ્ધં શ્લેષ્મસ્થાનાશ્રિતં સ્વાદુભિસ્તિક્તૈશ્ચૌષધૈઃ પિત્તમૂર્ધ્વમેવ હરેદ્વામયેદેવ ન તુ વિરેચયેત્| યશ્ચૈવં વિશુદ્ધઃ સ તદહર્લાજૈઃ સમધુશર્કરૈર્મન્થં યવાગૂં વા પિબેત્| સુબોધમ્||૬||

Adhikarana pittajAyAM pAnaviSeShaH (7) · Śloka 7

મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રભવં સુશીતં સલિલં પિબેત્| મુદ્ગોશીરકણાધાન્યૈઃ સહ વા સંસ્થિતં નિશામ્| દ્રાક્ષારસં રસં ચેક્ષોગુડૂચ્યમ્બુ પયોઽપિ વા||૭||

તપ્તમૃલ્લોષ્ટૈસ્તાપયિત્વા શીતીકૃતમ્| મુદ્ગાદિભિર્વા સહ નિશાં સ્થિતં સલિલં દ્વિતીયોઽહ્નિ પેયમ્||૭||

Adhikarana jambvAmrAdikaShAyaH (8) · Śloka 8

જમ્બ્વામ્ર્પલ્લવોશીરબટાશ્વત્થાઙ્કુરોદ્ભવઃ| ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ પીતઃ શીતો વા વિનિયચ્છતિ| છર્દિં જ્વરમતીસારં મૂર્ચ્છાં તૃષ્ણાં ચ દુર્જયામ્||૮||

જમ્બ્વામ્રાદિભિશ્ચ ક્વાથો વા શીતકષાયો વા પીતઃ છર્દ્યાદીન્ વિનિયચ્છતિ નાશયતિ||૮||

Adhikarana mudgadalAmbupAnam (9) · Śloka 9

ધાત્રીરસેન શીતં વા પિબેન્મુદ્ગદલામ્બુ વા||૯||

Adhikarana kolAdilehAH (10) · Śloka 10

કોલમજ્જાસિતાલાજમાક્ષિકાવિટ્કણાઞ્જનમ્| કોલાસ્થિમજ્જાસ્રોતોજલાજોત્પલરજાંસિ વા| લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રેણ પથ્યાં વા દ્રાક્ષાં વા બદરાણિ વા||૧૦||

Adhikarana SItAmbunA peyam (11) · Śloka 11

પિબેચ્છીતામ્બુના શાલિસ્વર્ણગૈરિકજં રજઃ| પિષ્ટં વા ચન્દનં દ્રાક્ષામાંસી સેવ્યામ્બુગૈરિકમ્||૧૧||

એકોઽપિ પ્રયોગઃ ક્ષૌદ્રેણ દ્વિતીયેઽપિ| સુબોધમ્| ચન્દનાદિકં પિષ્ટં શીતામ્બુના પિબેત્||૧૧||

Adhikarana madhUkAdipeyAni (12) · Śloka 12

શાલિતણ્ડુલતોયેન પિબેદ્વા સસિતામધુ| મધૂકમધુકદ્રાક્ષાકમલામલકામ્બુદમ્| સશારિવાપરૂષાક્ષં મૂર્વાં વા મક્ષિકાન્વિતામ્| મધુકં સાત્મગુપ્તં વા શીતં ધાત્રીરસેન વા||૧૨||

મધૂકાદિકં સસિતામધુ શાલિતણ્ડુલપ્રક્ષાલનામ્બુના મૂર્વાયાઃ સમાક્ષિકઃ પ્રયોગઃ| મધુકં સાત્મગુપ્તં મક્ષિકાન્વિતામ્| શીતં ચન્દનં ધાત્રીફલરસેન||૧૨||

Adhikarana kaPajAyAM vamanopavAsau (13) · Śloka 13

કફજાયાં વમેન્નિમ્બકૃષ્ણાપિણ્ડીતસર્ષપૈઃ| યુક્તેન કોષ્ણતોયેન દુર્બલં ચોપવાસયેત્||૧૩||

નિમ્બાદિરસયુક્તેન કોષ્ણતોયેન કફજાયાં છર્દાં વમેત્| દુર્બલસ્યોપવાસો ન વમનમ્||૧૩||

Adhikarana sauShadhamannam (14) · Śloka 14

આરગ્વધાદેર્નિર્યૂહં શીતં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્| ત્રિફલાગણચવ્યાદ્વા પેયાં પત્રૈઃ કરઞ્જજૈઃ| મન્થાન્યવૈર્વા બહુશશ્છર્દિઘ્નૌષધભાવિતૈઃ| કફઘ્નમન્નં હૃદ્યઞ્ચ રાગાઃ સાર્જકભૂસ્તૃણાઃ||૧૪||

આરગ્વધાદેર્નિર્યૂહઃ કષાયઃ સુશીતઃ| ત્રિફલાદિકાનાં નિર્યૂહઃ| કરઞ્જપત્રૈઃ પેયા છાર્દિઘ્નાન્યૌષધાનિ| જાલામ્લબદરદાડિમયવષષ્ટિકમાતુલુઙ્ગસેવ્યાનિ| જબ્વામ્રપલ્લવાનિ ચ વમિનિગ્રહણાનિ મૃત્સ્ના ચ| એષાં ક્વાથેન યવાઃ શુષ્કાઃ શુષ્કાઃ ભાવયન્તે| તૈઃ સક્તવઃ ક્રિયન્તે| આર્જકં કુઠેરકમ્| સૂક્ષ્મૈઃ પત્રૈર્ભૂસ્તૃણમ્||૧૪||

Adhikarana vividhAH lehAH (15) · Śloka 15

લીઢં મનઃશિલાકૃષ્ણમરિચં બીજપૂરકાત્| સ્વરસેન કપિત્થાચ્ચ સક્ષૌદ્રેણ વમિં જયેત્| સમુસ્તાં મધુના શૃઙ્ગં કોલામ્લં વા સજામ્બવમ્| તદ્વદ્વિડઙ્ગત્રિફલાક્રિમિઘ્નપરિપેલવમ્| તદ્વદ્દુરાલભાં ખાદેત્ કપિત્થં ત્ર્યૂષણેન વા||૧૫||

મનઃશિલાદિકં કપિત્થબીજપૂરસ્વરસમાક્ષિકૈઃ| કોલામ્લં સજામ્બવં મધુના| તદ્વદિતિ મધુના વિડઙ્ગં ત્રિફલા ચૈકઃ પ્રયોગઃ| દ્વિતીયો વિડઙ્ગઃ પરિવેલવાભ્યામ્| દુરાલભાં તદ્વદિતિ મધુના| ત્ર્યૂષણેન સહ કપિત્થં ખાદેત્||૧૫||

Adhikarana dviShTArthajA krimijA ca CardiH (16) · Śloka 16

અનુકૂલોપચારેણ યાતિ દ્વિષ્ટાર્થજા શમમ્| ક્રિમિજા ક્રિમિહૃદ્રોગગદિતૈશ્ચ ભિષગ્જિતૈઃ||૧૬||

સુબોધમ્||૧૬||

Adhikarana pariSiShTASCardayaH (17) · Śloka 17

યથાસ્વં પરિશિષ્ટાશ્ચ તત્કૃતાશ્ચ તથામયાઃ||૧૭||

પરિશેષાઃ છર્દયસ્તૃષ્ણામદૌર્હૃદજાસ્તા યથાસ્વં વાતાદ્યૌષધેન ચ શમં યાન્તિ| તત્કૃતાસ્તૃષ્ણા છર્દ્યાદિકૃતા આમયા યથાસ્વમૌષધૈઃ શમં યાન્તિ||૧૭||

Adhikarana CardistvarayA jeyA (18) · Śloka 18

ત્વરમાણો જયેચ્છર્દિ પ્રસક્તામનુબન્ધિનીમ્| કોષ્ઠાશ્રયમહામર્મપીડકરતરા હિ સા||૧૮||

પ્રસક્તાં ગૃહીતાનુબન્ધાં છર્દિં ત્વરમાણો જયેદ્યતઃ સા ચ્છર્દિર્મહામર્મણો હૃદયસ્ય કોષ્ઠાશ્રયત્વાત્ પીડાકરતરા ભવતિ||૧૮||

Adhikarana ativamathau shIghramupakramAH (19) · Śloka 19

ન ચાન્નેન વિના કાયસ્તન્મયો વર્તતેઽપિ ચ| ધાતુક્ષયોઽતિવમથૌ સમીરણસમીરણાત્| નિયતં જાયતે તસ્માદ્દ્રુતં તત્ર પ્રયોજયેત્| પ્રચ્છર્દનાતિયોગોક્તં ક્રમસ્તમ્ભનબૃંહણમ્| સર્પિર્ગુડાન્રસાન્ ક્ષીરં ઘૃતં કલ્યાણજીવનમ્| ધાન્વન્તરં ત્ર્યૂષણં વા દોષદેહાનુરોધતઃ||૧૯||

અન્નસ્ય ચ વમનાત્તન્મયઃ કાયો ન ચ વર્તતે| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| સુબોધમ્| તત્ર વમથૌ વમનાતિયોગોક્તં ક્રમં દૃતં શીઘ્રં યોજયેત્| સુબોધમ્||૧૯||

Adhikarana hRudrogacikitsitam tatra vAtaje tailam (20) · Śloka 20

હૃદ્રોગં વાતજે તૈલં મસ્તુસૌવીરતક્રવત્| પિબેત્સુખોષ્ણં સબિડં ગુલ્માનાહાર્તિજિચ્ચ તત્| તૈલં ચ લવણૈઃ સિદ્ધં સમૂત્રામ્લં તથાગુણમ્||૨૦||

હૃદ્રોગ ઇત્યાદિના હૃદ્રોગચિકિત્સા| વાતજે મસ્ત્વાદિયુક્તં તૈલં પિબેત્| તચ્ચ ગુલ્માદિજિદ્ભવતિ| ગોમૂત્રેણામ્લેન ચ કાઞ્જિકાદિના સર્વૈશ્ચ લવણૈઃ પક્વં પૂર્વગુણમ્| પૃથક્સેહસમં કુર્યાત્| પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવમ્||૨૦||

Adhikarana bilvAdi tailam (21) · Śloka 21

બિલ્વં રાસ્નાં યવાન્ કોલં દેવદારૂ પુનર્નવમ્| કુલત્થાન્ પઞ્ચમૂલઞ્ચ પક્ત્વા તસ્મિઞ્જલે પચેત્| તૈલં તન્નાવને પાને બસ્તૌ ચ વિનિયોજયેત્||૨૧||

બિલ્વાદીનાં ક્વાથે તૈલચતુર્ગુણે સિદ્ધં તૈલં હૃદ્રોગવતો નાવનાદિષુ પ્રયોજયેત્||૨૧||

Adhikarana shuNThyAdighRutam (22) · Śloka 22

શુણ્ઠીવયસ્થાલવણકાયસ્થાહિઙ્ગુપૌષ્કરૈઃ| પથ્યયા ચ શૃતં પાર્શ્વહૃદ્રુજા ગુલ્મજિદ્ઘૃતમ્||૨૨||

શુણ્ઠ્યાદિનાં કલ્કેનાનુક્તેનાપિ જલેન સ્નેહસમેન પક્વં ઘૃતં પાર્શ્વહૃદ્રુજા ગુલ્મજિત્||૨૨||

Adhikarana sauvarcalAdighRutam (23) · Śloka 23

સૌવર્ચલસ્ય દ્વિપલે પથ્યા પઞ્ચાશદન્વિતે| ઘૃતસ્ય સાધિતઃ પ્રસ્થો હૃદ્રોગશ્વાસગુલ્મનુત્||૨૩||

Adhikarana dADimAdicUrNam (24) · Śloka 24

દાડિમં કૃષ્ણલવણં હિઙ્ગુશુણ્ઠ્યમ્લવેતસમ્| અપતન્ત્રકહૃદ્રોગશ્વાસઘ્નં ચૂર્ણમુત્તમમ્||૨૪||

સુબોધમ્||૨૪||

Adhikarana puShkarAdikalkaH (25) · Śloka 25

પુષ્કરાહ્વશઠીશુણ્ઠીબીજપૂરજટાભયાઃ| પીતાઃ કલ્કીકૃતાઃ ક્ષારઘૃતામ્લલવણૈર્યુતાઃ| વિકર્તિકાઃ શૂલહરાઃ .......................||૨૫||

પુષ્કરમૂલાદીનાં કલ્કઃ ક્ષારાદિયુતો વિકર્તિકા શૂલહરઃ| વિકર્તિકા વિકર્તનમિવ જઠરે||૨૫||

Adhikarana yavAnyAdikvAthaH (26) · Śloka 26

.....................ક્વાથઃ કોષ્ણશ્ચ તદ્ગુણઃ| યવાનીલવણક્ષારવચાજાજ્યૌષધૈઃ કૃતઃ| સપિતદારૂબીજાહ્વપલાશશઠિપૌષ્કરૈઃ||૨૬||

યવાન્યાદીનાં પૌષ્કરાન્તાનાં ક્વાથઃ કોષ્ણસ્તદ્ગુણાઃ||૨૬||

Adhikarana pa~jcakolAdikalkaH (27) · Śloka 27

પઞ્ચકોલશઠીપથ્યાગુડબીજાહ્વપૌષ્કરમ્| વારુણીકલ્કિતં ભૃષ્ટં યમકે લવણાચિતમ્| હૃત્પાર્શ્વયોનિશૂલેષુ ખાદેત્ ગુલ્મોદરેષુ ચ||૨૭||

Adhikarana upakramAntaram (28) · Śloka 28

સ્નિગ્ધાશ્ચેહ હિતાઃ સ્વેદાઃ સંસ્કૃતાનિ ઘૃતાનિ ચ| લઘુના પઞ્ચમૂલેન શુણ્ઠ્યા વા સાધિતં જલમ્| વારુણીદધિમણ્ડં વા ધાન્યામ્લં વા પિબેત્તૃષિ| સાયામસ્તમ્ભશૂલાભે હૃદિ મારુતદૂષિતે| ક્રિયૈષા.................................||૨૮||

Adhikarana hRuddravAyAmapramohe viSeShaH (29) · Śloka 29

............સદ્રવાયામપ્રમોહે તુ હિતા રસઃ| સ્નેહાઢ્યાસ્તિત્તિરિક્રૌઞ્ચશિખિવર્તકદક્ષજાઃ| બલાત્તૈલં સહૃદ્રોગી પિબેદ્વા સુકુમારકમ્| યષ્ટ્યાહ્વશતપાકં વા મહાસ્નેહં તથોત્તમમ્| રાસ્નાજીવકજીવન્તીબલાવ્યાઘ્રીપુનર્નવૈઃ| ભાર્ઙ્ગીસ્થિરાવચાવ્યોષૈર્મહાસ્નેહં વિપાચયેત્| દધિપાદં તથામ્લૈશ્ચ લાભતઃ સ નિષેવિતઃ| તર્પણો બૃંહણો બલ્યો વાતહૃદ્રોગનાશનઃ||૨૯||

સુબોધમ્||૨૯||

Adhikarana tryUShaNAdighRutam (30) · Śloka 30

ત્ર્યૂષણત્રિફલાપાઠામધૂકં મધુકં ત્રુટી| પઞ્ચમૂલં લઘુ બલે મેદે ઋદ્ધિઃ શતાવરી| કણ્ડૂકરીતામલકીજીવકં ચાક્ષસમ્મિતૈઃ| તૈર્પચેત્સર્પિષઃ પ્રસ્થં દધ્નઃ પ્રથેન માહિષાત્| યુક્તં સિદ્ધં ચ મધુના તન્નિહન્તિ નિષેવિતમ્| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીદોષકાસશ્વાસહલીમકાન્||૩૦||

ત્ર્યૂષણાદિકં સુબોધમ્| તચ્ચ સિદ્ધં તન્મધુના યોજ્યતે||૩૦||

Adhikarana avasthAviSeShe pathyApathyaviSeShaH (31) · Śloka 31

દીપ્તેઽગ્નૌ સદ્રવાયામે હૃદ્રોગે વાતિકે હિતમ્| ક્ષીરં દધિ ગુડઃ સર્પિરૌદકાનૂપમામિષમ્| એતાન્યેવ ચ વર્જ્યાનિ હૃદ્રોગેષુ ચતુર્ષ્વપિ| શેષેષુ સ્તમ્ભજાડ્યામસંયુક્તેઽપિ ચ વાતિકે| કફાનુબન્ધે તસ્મિંસ્તુ રૂક્ષોષ્ણામાચરેત્ક્રિયામ્||૩૧||

Adhikarana paitte Sodhanam (32) · Śloka 32

પૈત્તે દ્રાક્ષેક્ષુનિર્યાસસિતાક્ષૌદ્રપરૂષકૈઃ| યુક્તો વિરેકો હૃદ્યઃ સ્યાત્ક્રમઃ શુદ્ધે ચ પિત્તહા| ક્ષતપિત્તજ્વરોક્તં ચ બાહ્યન્તઃ પરિમાર્જનમ્| કટ્વીમધુકકલ્કં ચ પિબેત્ સસિતમમ્ભસા||૩૨||

પૈત્ત ઇતિ હૃદ્રોગે| વિરેકઃ કલ્પે વક્ષ્યમાણે દ્રાક્ષાનિર્યાસાદિભિર્યુક્તો હૃદ્યઃ સ્યાત્| ક્ષતોક્તં પિત્તજ્વરોક્તં ચ| બાહ્યપરિમાર્જનમભ્યઙ્ગાદિ| અન્તઃપરિશોધનં સુબોધમ્||૩૨||

Adhikarana ghRutAni (33) · Śloka 33

શ્રેયસીશર્કરાદ્રાક્ષાજીકર્ષભકોત્પલૈઃ| બલાખર્જૂરકાકોલીમેદાયુગ્મૈશ્ચ સાધિતમ્| સક્ષીરં માહિષં સર્પિઃ પિત્તહૃદ્રોગનાશનમ્| પ્રપૌણ્ડરીકમધુકબિસગ્રન્થિકશેરુકાઃ| સશુણ્ઠીશૈવલાસ્તાભિઃ સક્ષીરં વિપચેત્ ઘૃતમ્| શીતં સમધુ તચ્ચેષ્ટં સ્વાદુવર્ગકૃતં ચ યત્| બસ્તિં ચ દદ્યાત્ સક્ષૌદ્રં તૈલં મધુકસાધિતમ્||૩૩||

શ્રેયસ્યાદિકલ્કં સમમાહિષક્ષીરં માહિષં ઘૃતમ્| સુબોધમ્| સ્વાદુવર્ગો મધુરસ્કન્ધઃ| મધુયષ્ટીકલ્કસાધિતં સક્ષૌદ્રં તૈલં બસ્તિઃ||૩૩||

Adhikarana kaPaje hRudroge (34) · Śloka 34

કફોદ્ભવે વમેત્સ્વિન્નઃ પિચુમન્દવચામ્ભસા| કુલત્થધન્વોત્થરસસ્તીક્ષ્ણમદ્યયવાશનઃ| પિબેચ્ચૂર્ણં વચાહિઙ્ગુલવણદ્વયનાગરાત્| સૈલા યવાનકકણા યવક્ષારાત્સુખામ્બુના| ફલધાન્યામ્લકૌલત્થયૂષમાત્રાસવૈસ્તથા| પુષ્કરાહ્વાભયાશુણ્ઠીમાદ્રીપીતદ્રુકટ્ફલાત્| ક્વાથે તથાઽભયાશુણ્ઠીમાદ્રીપીતદ્રુકટ્ફલાત્| ક્વાથે રૌહીતકાશ્વત્થ ખદિરોદુમ્બરાર્જુને| સપલાશવટે વ્યોષત્રિવૃચ્ચૂર્ણાન્વિતે કૃતઃ| સખોદકાનુપાનઃ સ્યાલ્લેહઃ કફવિકારહા| શ્લેષ્મગુલ્મોદિતાજ્યાનિ ક્ષારાંશ્ચ વિવિધાન્ પિબેત્| પ્રયોજયેચ્છિલાહ્વં વા બ્રાહ્યં ચાત્ર રસાયનમ્| તથામલકલેહં વાપ્રાશં વાઽગસ્ત્યનિર્મિતમ્||૩૪||

કફોદ્ભવેતુ હૃદ્રોગે સ્વિન્નઃ સન્ વચાદીનાં ચૂર્ણં સુખામ્બુફલધાન્યાદીનામન્યતમેન પિબેત્| એકઃ પુષ્કરાદીનાં ક્વાથો દ્વિતીયોઽભયાદીનામ્| માદ્રી અતિવિષા| રૌહીતકાદિક્વાથે ત્રિકટુત્રિવૃચ્ચૂર્ણાન્વિતે કૃતો લેહઃ સખોદકાનુપાનસ્ય સતઃ શ્લેષ્મવિકારહા| સુબોધમ્| શિલાહ્વબ્રાહ્મૌ રસાયનવિધી વક્ષ્યેતે| આમલકલેહશ્ચ્યવનપ્રાશઃ||૩૪||

Adhikarana AvasthikaM cikitsitam (35) · Śloka 35

સ્યાચ્છૂલં યસ્ય ભુક્તેઽપિ જીર્યત્યલ્પં જરાં ગતે| શામ્યેત્ સકુષ્ઠકૃમિજિલ્લવણદ્વયતિલ્વકૈઃ| સદેવદાર્વતિવિષૈશ્ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| યસ્ય જીર્ણેઽધિકં સ્નેહૈઃ સઃ વિરેચ્યઃ ફલૈઃ પુનઃ| જીર્યત્યન્ને તથા મૂલૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ શૂલે સદાધિકે| પ્રાયોઽનિલો રુદ્ધગતિઃ કુપ્યત્યામાશયે યતઃ| તસ્યાનુલોમનં કાર્યં શુદ્ધિલઙ્ઘનપાચનૈઃ| કૃમિઘ્નમૌષધં સર્વં કૃમિજે હૃદયામયે||૩૫||

યસ્ય ભુક્તેઽપિ શૂલં જીર્યત્યન્ને મન્દીભવતિ જરાં ગતે શામ્યતિ સ પુરુષઃ કુષ્ઠાદિભિશ્ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| યસ્ય જીર્ણે શૂલમધિકં સઃ સ્નેહૈરેરણ્ડાદિભિઃ| જીર્યત્યન્તેઽધિકે શૂલે હરીતક્યાદિભિર્વિરેચ્યઃ| સદાધિકે શૂલે તીક્ષ્ણૈર્મૂલૈર્વિરેચ્યઃ||૩૫||

Adhikarana tRuShNAcikitsitam tatrAdau cikitsAkramaH (36) · Śloka 36

તૃષ્ણાસુ વાતપિત્તઘ્નો વિધિઃ પ્રાયેણ શસ્યતે| સર્વાસુ શીતો બાહ્યન્તસ્તથા શમનશોધનઃ||૩૬||

તૃષ્ણાસ્વિત્યાદિ સુબોધમ્||૩૬||

Adhikarana siddhajalAni (pAnArthe) (37) · Śloka 37

દિવ્યામ્બુ શીતં સક્ષૌદ્રં તદ્વદ્ભૌમં ચ તદ્ગુણમ્| નિર્વાપિતં તપ્તલોષ્ટકપાલસિકતાદિભિઃ| સશર્કરં વા ક્વથિતં પઞ્ચમૂલેન વા જલમ્||૩૭||

તપ્તલોષ્ટાદિભિર્નિર્વાપિતં યત્ર તે મગ્નાઃ| દર્ભપૂર્વેણ પઞ્ચમૂલેન ક્વથિતં સશર્કરમ્||૩૭||

Adhikarana manthayavAgvAdiBojanam (38) · Śloka 38

દર્ભપૂર્વેણ મન્થશ્ચ પ્રશસ્તો લાજસક્તુભિઃ| વાટ્યશ્ચામયવૈઃ શીતઃ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતઃ| યવાગૂઃ શાલિભિસ્તદ્વત્ કોદ્રવૈશ્ચ ચિરન્તનૈઃ| શીતેન શીતવીર્યૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન ભોજનમ્| હિમામ્બુપરિષિક્તસ્ય પયસા સસિતામધુ| રસૈશ્ચાનમ્લલવણૈર્જાઙ્ગલૈર્ઘૃતભર્જિતૈઃ| મુદ્ગાદીનાં તથા યૂષૈર્જીવનીયરસાન્વિતૈઃ||૩૮||

વાટ્યો યવૌદનઃ| શીતેનેત્યાદિ પયસો વિશેષણમ્| હિમામ્બુપરિષિક્તસ્ય પુરુષસ્ય સસિતા મધુ ભોજનમ્||૩૮||

Adhikarana nasyam (39) · Śloka 39

નસ્યં ક્ષીરઘૃતં સિદ્ધં શીતૈરિક્ષોસ્તથા રસઃ| નારીક્ષીરેણ વા ઘૃષ્ટમુષ્ટ્રાસ્થિ મસિતં હિતમ્||૩૯||

શીતૈરૌષધૈઃ સિદ્ધં ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતં નસ્યમ્| ઇક્ષુરસઃ કેવલઃ એકઃ| સુબોધમ્||૩૯||

Adhikarana gaNDUShAdyanye upacArAH (40) · Śloka 40

નિર્વાપણાશ્ચ ગણ્ડૂષાઃ સૂત્રસ્થાનોદિતા હિતાઃ| દાહજ્વરોક્તા લેપાદ્યા નિરીહત્વં મનોરતિઃ| મહાસરિદ્ધૃદાદીનાં દર્શનસ્મરણાદિ ચ||૪૦||

નિર્વાપણાઃ સંશમનાઃ| જ્વરઘ્ના લેપસેકાદયઃ| નિરીહત્વમાસ્યાસુખમ્||૪૦||

Adhikarana vAtajatRuShNAyAm (41) · Śloka 41

તૃષ્ણાયાં પવનોત્થાયાં સગુડં દધિ શસ્યતે| રસાશ્ચ બૃંહણાઃ શીતા વિદાર્યાદિગણામ્બુ ચ||૪૧||

સુબોધમ્||૪૧||

Adhikarana pittajatRuShNAyAm (42) · Śloka 42

પિત્તજાયાં સિતાયુક્તઃ પક્વોદુમ્બરજો રસઃ| તત્ક્વાથોવા હિમસ્તદ્વચ્છારિવાદિગણામ્બુ વા| તદ્વિધૈશ્ચ ગણૈઃ શીતકષાયાન્ સસિતામધૂન્| મધુરૈરૌષધૈસ્તદ્વત્ ક્ષીરિવૃક્ષૈશ્ચ કલ્પિતાન્| બીજપૂરકમૃદ્વીકાવટવેતસપલ્લવાન્| મૂલાનિ કુશકાશાનાં યષ્ટ્યાહ્વઞ્ચ જલે શૃતમ્| અપાકશર્કરાચ્છિન્નરૂહાલોધાઞ્જનામ્બુ વા| કાર્પાસીફલકલ્કં વા સસિતક્ષીરભોજનઃ| જ્વરોદિતં વા દ્રાક્ષાદિ પઞ્ચસારામ્બુ વા પિબેત્||૪૨||

તદિત્યુદુમ્બરપરામર્શઃ| તદ્વિધા ગણાઃ સારિવાદિસમાઃ દાહાદિશમનાઃ| મધુરૈરૌષધૈસ્તદ્વદિતિ શીતકષાયાન્ સસિતામધૂન્| ક્ષીરવૃક્ષૈઃ વટાદિભિઃ| બીજપૂરપલ્લવાદીનાં ક્વાથઃ| સુબોધમ્| અપાકશર્કરાઃ કુમ્ભકારચુલ્લીષત્પક્વલોષત્પક્વલોષ્ટાનિ| બાલિશા શર્કરેત્યન્યે| જ્વરોદિતો દ્રાક્ષાદિઃ શીતકષાયઃ| પઞ્ચસારામ્બુ મધુખર્જૂરાદિરક્તપિત્તપઠિતમ્||૪૨||

Adhikarana kaPajatRuShNAyAm (43) · Śloka 43

કફોદ્ભવાયાં વમનં નિમ્બપ્રસવવારિણા| બિલ્વાઢકીપઞ્ચકોલદર્ભપઞ્ચકસાધિતમ્| જલં પિબેદ્રજન્યા વા સિદ્ધં સક્ષૌદ્રશર્કરમ્| મુદ્ગયૂષં ચ સવ્યોષપટોલીનિમ્બપલ્લવમ્| યવામં તીક્ષ્ણકવલનસ્યલેહાંશ્ચ શીલયેત્||૪૩||

કફોદ્ભવાયામિત્યાદિ સુબોધમ્| બિલ્વાદિસાધિતં જલં પિબેત્| આઢકી તુવરી||૪૩||

Adhikarana sannipAtajA kriyA (2) · Śloka 2

સર્વૈરામાચ્ચ તદ્ધન્ત્રી ક્રિયેષ્ટા વમનં તથા| ત્ર્યૂષણારુષ્કરવચાફલામ્લોષ્ણામ્બુમસ્તુભિઃ||૨||

Adhikarana annAtyayajAyAm (1) · Śloka 1

અન્નાત્યયાન્મણ્ડમુષ્ણં હિમં મન્થં ચ કાલવિત્||૧||

Adhikarana SramajAyAm (2) · Śloka 2

તૃષિ શ્રમાન્માંસરસં મન્થં યવકોલજસક્તુભિઃ| સર્વણ્યઙ્ગાનિ લિમ્પેચ્ચ તિલપિણ્યાકકાઞ્જિકૈઃ||૨||

Adhikarana SItasnAnajAyAm (1) · Śloka 1

શીતસ્નાનાચ્ચ મધ્વામ્બુ પિબેત્તૃડ્વાન્ ગુડામ્બુ વા||૧||

Adhikarana madyajAyAm (44) · Śloka 44

મદ્યાદર્ધજલં મદ્યં સ્નાતોઽમ્લલવણૈર્યુતમ્||૪૪||

સર્વૈઃ સન્નિપાતેન આમાચ્ચ યા તૃષ્ણા તસ્યાં તદ્ધન્ત્રી સન્નિપાતઘ્ન્યામઘ્ની ચ ક્રિયા હિતા| ત્ર્યૂષણાદિકં ફલામ્લાદ્યન્યતમેન વમનમ્| અન્નાત્યયાદન્નસ્યાભાવાત્તૃષ્ણા| કાલવિદિતિ ગ્રીષ્માદિકે પિત્તકફાદિકે વા| સર્વં પઞ્ચમ્યન્તં તત્ર હેતુર્વિજ્ઞેયઃ| સુબોધમ્||૪૪||

Adhikarana tRuShNAntarAsu kramaH (45) · Śloka 45

સ્નેહતીક્ષ્ણતરાગ્નિસ્તુ સ્વભાવશિશિરં જલમ્| સ્નેહાદુષ્ણામ્બ્વજીર્ણાત્તુ જીર્ણન્મણ્ડં પિપાસિતઃ| પિબેત્ સ્નિગ્ધાન્નતૃષિતો હિમસ્પર્ધિ ગુડોદકમ્| ગુર્વાદ્યન્નેન તૃષિતઃ પીત્વોષ્ણામ્બુ તદુલ્લિખેત્| ક્ષયજાયાં ક્ષયહિતં સર્વં બૃંહણમૌષધમ્| કૃશદુર્બલરૂક્ષાણાં ક્ષીરં છાગો રસોઽથવા| ક્ષીરં ચ સૌર્ધ્વવાતાયાં ક્ષયકાસહરૈઃ શૃતમ્||૪૫||

સ્નેહેત્યાદિના સ્નેહાદિસંસ્કૃતસ્ય તૃષ્યુક્તમ્| અજીર્ણાત્ સ્નેહાત્ પિપાસિત ઉણામ્બુ પિબેત્| જીર્ણાન્મણ્ડમ્| સ્નિગ્ધાન્નં માંસાન્ન-ક્ષીરપેયાદિ| તદિતિ ગુર્વાદ્યન્નમ્| ઉલ્લિખેદ્વમેત્||૪૫||

Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAm (46) · Śloka 46

રોગોપસર્ગજાતાયાં ધાન્યામ્બુ સસિતામધુ| પાને પ્રશસ્તં સર્વા ચ ક્રિયા રોગાદ્યપેક્ષયા||૪૬||

રોગોપસર્ગજાતાયાં સસિતામધુધાન્યામ્બુપાનં સુબોધમ્||૪૬||

Adhikarana tRuShNA tvarayA jeyA (47-8) · Śloka 8

તૃષ્ણક્પૂર્વામયક્ષીણો ન લભેત જલં યદિ| મરણં દીર્ઘરોગં વા પ્રાપ્નુયાત્ત્વરિતં તતઃ| સાત્મ્યાન્નપાનભૈષજ્યૈસ્તૃષ્ણાં તસ્ય જયેત્પુરઃ| તસ્યાઞ્જિતાયામન્યોઽપિ વ્યાધિઃ શક્યશ્ચિકિત્સિતુમ્||૪૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતન્નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||

તત્ર હ્યુપસર્ગજાતાયાં તૃષ્ણગતિતૃટ્ સન્ પૂર્વામયેન ક્ષીણો યદુપસર્ગાત્તૃડુત્પન્ના સ યદિ જલં ન પ્રાપ્નુયાત્ અવશ્યં મરણં દીર્ઘરોગં વાઽપ્નુયાત્| અતસ્તસ્ય તાં તૃષં શીઘ્રમેવ સાત્મ્યૈરન્નપાનાદિભિર્જયેત્| સુબોધમ્||૪૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયમ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને અષ્ટમોઽધ્યાયઃ